SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
139
TALABALARNING FAZOVIY TASAVVUR DARAJASINI
MUHANDISLIK GRAFIKASI KURSINI O’QITISH JARAYONIDA
ANIQLASH MUAMMOLARI
A.S.Arziev
Dotsent
M.Jiyanov
2-kurs talabasi
Qoraqalpoq Davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287338
Annotatsiya
: Talabaning fazoviy tasavvurini rivojlangan darajasini
aniqlash lozim. Bunga talabalarning fazoviy tasavvur qobilyatini zo’riqib
ishlashini talab qiladigan testlarni bajartirish orqali erishish mumkin.
Kalit so’zlar
: Tasavvur, idrok, taraqqiyot, xotira, xayoliy
Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimiga ilmiy yondashuvning xarakterli
xususiyati shundaki, unga to’laqonli, uzluksiz va uzviy yani, yagona tizim sifatida
qaralgandir.
Bugungi kunda taraqqiyot yo’lidan ildam qadamlar bilan borayotgan
mamlakatimizda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish va takomillashtirish – talim
samarodarligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko’tarildi.
Yaqin -yaqingacha ta’limda talabalarni tayyor bilimalar bilan qurollantirish
ustuvor bo’lgan bo’lsa, xozirgi kunga kelib _ Kadrlar tayyorlash milliy dasturiga
ko’ra bilish faoliyatini boshqarish jarayoniga, yani mavjud bilimlarga tayangan
holda yangi bilimlarga intilish va ularga ijodiy fikirlash qobilyatini
rivojlantirishga etiborni kuchaytirish zarurligi birinchi darajali vazifa bo’lib
qoldi.
O’quv jarayonining sermaxsul va samarador bolishi uchun talabalarda
ma’lum darajada bilish faoliyati shakillangan bo’lishi shart. Bu o’z navbatida
bilish faoliyatining asosiy kompanentlaridan biri bo’lgan fazoviy tasavvur
qobilyatini talabalarda rivojlantirish chizmachilik ta’limida ham maqsad ham
vosita bo’lishi kerak.
Tasavvur ham idrok kabi borlikdagi predment va xodisalar orasida bizga
ayni paytda kerak bo’lgan obyektning xossa va xususiyatlari bilan yaxlit tarzda
aks etish xisoblanadi.
Unda sezgi organlari (ko’rish) ga bevosita tasir etadigan narsalarning
xossalari aks etadi. Biroq idrokdan farqli ravishta tasavvurda inson sezgi
organlariga o’tmishda ta’sir ko’rsatgan narsa obrazi mavjud. Tasavvur – bu
narsaning (yoki hodisaning) ikkilamchi obrazidir.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
140
Fazoviy tasovvur nima? Mazkur iboraga quyidagicha tarif beramiz. Berilgan
jisimning shaklini, o’lchamlarini, qismlarini hamda uning fazoda tutgan o’rnini
fikran qayta tiklashga “fazoviy tasovvur “deyiladi. Boshqacha aytganda jismning
xotirada shakillangan obrazi yoki xayoliy obrazlari orqali fikran kishi ongida
qayta tiklanishi “fazoviy tasavvur deyiladi”
Fazoviy tasavvur xotirada shakillangan obraz yoki xayoliy obraz orqali
fikran kishi ongida qayta tiklanadi. Ushbu hususiyatiga ko’ra psixologlar fazoviy
tasavvurlarni ikkiga ajratadilar “xotira obrazlari va xayoliy obrazlar”
Predmetni xotirada mavjud tushunchalar orqali fikran qayta
ishlamasdan taxminiy ko’rinishda tasavvur qilish “xotira obrazi deyiladi”.
Xayoliy obrazlar bo’lsa, xotira obrazidan farq qiladi. Bunda jism to’g’risida
xotirada mavjud obrazlar fikran ishlanadi va jism yangi farazlar bilan boyitilgan
holda tasovvur qilinadi. O’z navbatida xayoliy obrazlar xosil bo’lishiga karab
ikkiga bo’linadi
a)
Fikran qayta ishlash natijasida xosil bo’lgan xayoliy tasavvur
obrazlari
b)
Ijodiy tasavvur obrazlariXayoliy tasavvur obrazlari berilgan
materiallar (chizma, tavsif, yaqqol tasvir) ni fikran kayta ishlash natiyjasida xosil
bo’lgan yangi obrazlardir. Chizmachilik darslarida jismning shaklini uning
chizmasi asosida fikran tasavvur qilish. tafsifi bo’yicha jismni tasavvur kilib,
tasvirni xosil qilish , detalni berilgan ikki proyeksiyasi bo’yicha tasavvur etib ,
uning uchunchi proyeksiyasini fikran hosil qilish , natijasida xosil hosil qilingan
tasavvur obrazlar asosida amalga oshirailadi.
Oliy ta’limda xam chizmachilik va chizma geometriya fanlarini o’qitish
jarayonida tasavvurning ikkala ko’rinishini – xotira va xayoliy obrazlarni
rivojlantirish muhim xisoblanadi. Birinchi talabaning fazoviy tasavvurini
rivojlangan darajasini aniqlash lozim. Bunga talabalarning fazoviy tasavvur
qobilyatini zo’riqib ishlashini talab qiladigan testlarni bajartirish orqali erishish
mumkin
Malumki birinchi bosqich talabalarida obektiv va subektib sabablariga ko’ra
fazoviy tasavvur kobilyati turli darajada rivojlangan. Bu o’z navbatida yangi
materialni o’zlashtirishda va dars jarayonini tashkil etishda salbiy tasir
ko’rsatadi. Ushbu kamchilikni bartaraf etish maqsadida avvalambor
talabalarning fazoviy tasovvur darajasini aniqlash va dars mashg’ulotlarini
ularning fazoviy tasovvurini rivojlantirishga qaratish lozim. Chunki grafika
fanlarini samarali ozlashtirishda fazoviy tasavvur yetakchi omillardan biri
hisoblanadi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
141
Maqolada talabalarning fazoviy tasavvur darajasini aniqlashga yordam
beradigan test savollardan keltiramiz. Testlar o’rta maktab geometriya va
chizmachilik fani materiallari asosida tuzilgan bo’lib tekislikda va fazoda
bajariladigan masalalardan iborat. Ularni talabalar qog’oz va qalamdan
foydalanmasdan tasavvurida yechishlari kerak bo’ladi. Mazkur masalalarni
tekislikda bajarish talabalardan ikki o’lchamli fazoviy tasavvurga ega bo’lishi
taqozo etadi.
Masalalar o’rta murakkablikda bo’lishiga qaramasdan talabalardan
figuralar va ular orasidagi munosabatlarni fikran – ko’ra bilishni talab etadi.
Natijada talabalar mazkur masalalarni tasavvurida qay darajada to’g’ri yecha
olishi aniqlanadi. Fazoviy tasavvuri rivojalanga talabalar bo’lsa, ushbu
masalalarni tasavvurida bemalol yecha oladi. Agar talaba mazkur masalarni
tasavvurida to’g’ri bajara olmasdan ularni chizma va real figuralardan
foydalanib bajarsa, bu uning fazoviy tasavvurining bo’shligidan darak beradi.
Eksperimental ta’lim ikki bosqichada o’tkaziladi.
1)Fazoviy tasavvur darajasini aniqlash bosqichi
1)Korreksion bosqich
Eksperimental ta’lim natiyjalariga asosan talabalarning fazoviy tasavvur
darajasini shartli ravishda uch guruhga bo’lamiz:
1.
Yuqori daraja
2.
O’rta daraja
3.
Past daraja
Xarbir daraja quyidagi mezonlarga asoslangan:
Yuqori daraja: talaba belgilanga muddatga tasavvurida test savollariga
to’g’ri javob bera olsa.
O’rta daraja: talaba qog’oz va qalamdan foydalanib masalalarni belgilangan
muddatga to’g’ri bajarsa.
Past daraja: talabalarga qog’oz va va geometrik shakllardan foydalanishga
ruhsat berilganda ham, test natiyjalari qisman notog’ri bajarilsa.
Tajriba – sinovning birinchi bosqichida talabalarning fazoviy tasavvur
darajasi xaqida obektiv va keng qamrovli malumotlarni olish maqsadida test
nazorat ishlari arxitektura, muxhandislik kommunikatsiyalar qurilishi va
avtomabil yo’llari va aeraportlar qurilishi ta’lim yo’nalishining 1- bosqich
talabalarida tashkil etiladi.
Tajriba – sinov ishlarida uchta guruh jami 60 ta talaba katnashdi. Har bir
guruhda nazorat ishlari alohida tashkil etildi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
142
Natijalari malum bo’ldiki, guruhlarda talabalarning fazoviy tasavvuri turli
darajada shakllangan ekan.
1- jadval
Guruh
nomi
Yuqori
darajada
O’rta
darajada
Past
darajada
1 - A
25%
45%
30%
1 - B
20%
35%
45%
1 - V
25%
40%
35%
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori.
2.
O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim to’g’risidagi nizom – T.: 1999
3.
Rahmonov I. Abdurahmonov A. – Chizmachilik malumotlari.
T.: – O’zbekiston-2005
4.
Zayirov K.A. – Графическое образование студентов/ J. Ta’lim
muommolari. T.: 2004 N 14-91-93 b.
5.
Zayirov K.A. – Графический грамотность специалиста как фактор
профессиональной подготовки / J.Хаlq ta’limi 2006 N2. 148-151 b
6.
A.S.Arziev, T.T.Sarsenbaev, B.Bauetdinov. – Respublika ilmiy – texnik
anjuman materiallari, - TERMIZ-2022
7.
Arziev A.S.,Kalabaeva S.Aytmuratov A. Chizmachilik fanini o‘qitishni yangi
bosqichga olib chiqish masalalari. Journal of Universal Science Research,
1(5), 1166-1168.
