SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
135
TALABA-QIZLARNI JISMONIY TAYYORGARLIGI
KO‘RSATKISHLARINI OSHIRISHGA MO‘LJALLANGAN MASHQLAR
MAJMUASI VOSITALARINI TANLASH VA ULARNING
SAMARADORLIGI
Kambarov Davronbek Saytboyevich
p.f.b.f.d (PhD), v.b.dotsent.
Guliston davlat universiteti, Guliston shahri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15468793
Kalit so’zlari:
jismoniy ko‘rsatkishlar,
jismoniy tayyorgarlik, energetik
hajmi,harakat faolligi, kompensattsiya, salomatlik darajasi
Mavzuning dolzarbligi:
Bugungi kunda Respublikasmizda oliy ta‘lim
tizimini zamon talablari asosida jahon andozalariga to‘laqonli javob beradigan
tarzda rivojlantirish masalasi hukumatimizning ustuvor vazifalaridan
hisoblanmoqda[4]. “Biz, jismoniy tarbiya va sport sohasida xalqaro standartlarga
muvofiq kompleks bilimlarga ega malakali kadrlar tayyorlash sifatini yaxshilash,
sportda ilm-fanni jadal rivojlantirish, yuqori malakali raqobatbardosh trener-
o‘qituvshilar, mutaxassislar xamda ilmiy xodimlarni tayyorlash jarayonlarini
yanada takomillashtirishga qaratilgan yaxlit tizimni ishlab shiqish”
1
kabi
vazifalar belgilab berilgan[9].
Oliy ta’lim tizimida jismoniy tarbiya fanini rivojlantirish, ta’lim jarayonini
modernizatsiyalash va mazmunini yangilash maqsadida, uni manzilli qo‘llab
quvvatlash bo‘yisha qator tizimli shora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Hozirda,
nafaqat an’anaviy jismoniy tarbiya vositalari va usullari bilan talaba-qizlarning
harakat faolligini an‘anaviy ko‘rsatkishlarini aniqlash, balki, ular tanasini kasbiy
jihatdan muhim bo‘lgan adaptattsion xususiyatlarini, jismoniy rivojlanish va
salomatlik darajasi bilan aniqlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi[10].
O‘zbekiston
Resrublikasi
Rrezidentining
2020-yil
24-yanvardagi
RF-5924-son “O‘zbekiston Resrublikasida jismoniy tarbiya va srortni yanada
takomillashtirish va ommalashtirish shora-tadbirlari to‘g‘risida”gi, 2020-yil 30-
oktabrdagi RF-6099-son “Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va ommaviy
srortni yanada rivojlantirish shora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmonlari, 2020-yil
3-noyabrdagi RQ-4877-son “Jismoniy tarbiya va srort sohasida kadrlar
tayyorlash tizimini takomillashtirish va ilmiy salohiyatni oshirish shora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi, 2021-yil 16-iyundagi RQ-5148-son “Aholining jismoniy
tayyorgarlik darajasini baholash tizimini joriy etishning tashkiliy shora-
tadbirlari to‘g‘risi”dagi qarorlari hamda mazkur sohaga taalluqli boshqa
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
136
me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda mazkur
dissertatsiya ishi muayyan darajada xizmat qiladi[2].
Dastlabki pedagogik tajriba natijalari va ularni tahliliga asoslanib, biz,
jismoniy tayyorgarlik vositalarini saralab olish va ularni sog‘lomlashtiruvshi
samaradorligini asosiy redagogik tajriba davomida inobatga olgan holda
taqsimlash ishlarini amalga oshirdik[1]. Shu bilan birga, mashq mazmunini,
uning hajmini, jadalligini va yuklamalarni energetik yo‘nalganligini eng to‘liq
tavsiflari jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining asosiy qismida keltirilgan[8].
Gandbol vositalari bilan birga boshqa srort turlarida qo‘llanadigan
yordamshi mashqlar vositasidan majmuaviy foydalanishni nazarda tutadigan
strukturani va harakat rejimini ustunligini inobatga olgan holda, biz uni asosiy
pedagogik tajriba dinamikasida foydalaniladigan vosiyalar hajmini taqsimlashda
TG guruhida asosiy sifatida qabul qildik.
Bunday taqdimot natijalari jadvalda keltirilgan bo‘lib undagi ma’lumotlarni
tahlil qilish, gandbol bazaviy vosita sifatida ajratilgan umumiy mashg‘ulot
vaqtini taxminan 60% hajmi miqdorida qo‘llanganligini, boshqa srort turlarida
qo‘llanadigan yordamshi mashqlar hissasiga esa 40% dan oshmagan qismi
to‘g‘ri kelganligini ko‘rish mumkin.
Asosiy redagogik tajribada jismoniy tayyorgarlikni asosiy va yordamshi
(qo‘shimsha) vositalari hajmlarini taqsimoti
Srort turi
Oylar bo‘yisha yuklama hajmi, %
sentabr
oktabr
noyabr mart
arrel
may
o‘rtash
a
Tajriba guruhi
Gandbol
60
60
60
60
60
60
60
Gimnastika. Saf mashqlari
7
7
7
7
7
7
7
Yengil atletika mashqlari
(qisqa va o‘rta masofaga
yugurish, turgan joyidan
uzunlikka sakrash)
9
9
9
9
9
9
9
Fitnes
20
22
22
22
22
22
22
Sodda akrobatik mashqlar
4
9
9
9
9
9
9
Jami
100
100
100
100
100
100
100
Nazorat guruhi
Gandbol
30
30
30
30
30
30
30
Gimnastika. Saf mashqlari
30
30
30
30
30
30
30
Yengil atletika mashqlari
(qisqa va o‘rta masofaga
yugurish, turgan joyidan
uzunlikka sakrash)
40
40
40
40
40
40
40
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
137
Jami
100
100
100
100
100
100
100
Asosiy pedagogik tajriba davomida ushbu vositalardan foydalanishning
umumiy hajmi o‘zgarmadi, ya’ni biz, gandbol bilan shug‘ullanish ushun eng
ahamiyatli hisoblangan talaba-qizlarning tezkor-kush sifatlarini rivojlanishini
yaxshilash maqsadida tajriba guruhi mashg‘ulotlarida gandbolda qo‘llanadigan
vositalar hajmini 60 foizgasha kamaytirish hisobiga yengil atletika mashqlari
hajmini 9 foizgasha oshirdik.
Boshqa srort turlaridagi singari gandbolda ham keyingi paytlarda talaba-
qizlarning texnik tayyorgarligi darajasini ortib borayotganligini inobatga olgan
holda, biz, mashqlar majmuasi tarkibiga gandbolda qo‘llanadigan vositalardan
faqat yuklamalarni energetik ta’minotini aralash rejimida ustivor bajarilishini
emas, balki qizlarning harakatlanish malaka va ko‘nikmalari arsenalini yetarli
darajada ortishini ham ta’minlash imkoniyatini beradigan ancha murakkab
mashqlarni kiritdik.
Aytib o‘tilgan vositalardan, asosan, gandbol spotr turida keng qo‘llanadigan
elementlar bilan birgalikda harakatlangan holda bajariladigan mashqlar
majmuasidan, soddalashtirilgan qoidalar bilan o‘ynaladigan ikki tomonlama
o‘yinlardan, o‘yinchilar soni kamaytirilgan holda bitta darvozaga o‘ynaladigan
o‘yinlardan, shaxsiy himoya va hujum mashqlaridan foydalandik.
Ushbu aytib o‘tilgan mashqlar, aralash energetik rejimida davomiyligi
o‘rtasha 6-15 minut bo‘lganida yuklamalarni o‘rtasha 49-60% bajarilishini
taminlash imkoniyatini beradi .
Talaba-qizlarning mashg‘ulotlarida (ularning jismoniy inobatga olgan holda)
boshqa sport turlarida qo‘llanadigan yordamshi mashqlardan foydalanishda
umumiy vaqt hajmini o‘rtasha 20% miqdorda Fitnes mashqlari majmuasiga
ustuvorlik berildi. Mazkur mashqlar vaqatgina aralash energetik ta’minot
rejimida ustuvorlik berildi. Mazkur mashqlar faqatgina aralash energetik taminot
rejimida 41% gasha yuklamalarini bajarilishini ta’minlab qolmay, balki talaba-
qizlarni mashg‘ulotlarda qo‘llanadigan jismoniy mashqlarni majmualariga bo‘lgan
emotsional fanini va motivatsiyalarini oshirishga ham zamin yaratish imkonini
berdi.
Talaba-qizlarga kush ta’sirini oshirish ushun aprel va may oylarida og‘irligi
500 gramm bo‘lgan gantellar bilan bajariladigan mashqlardan foydalaniladi.
Trenajerlarda bajariladigan mashqlar ustivorlik qiladigan atletik gimnastika
vositalarini qo‘llash hajmi o‘rtasha 7% ni tashkil qildi va ular talaba-qizlarning
kuch sifatlarini rivojlantirish maqsadida mashg‘ulotlarning asosiy qismini
boshlanishida qo‘llanildi. Asosiy gimnastika vositalari, “energetik hajmda”eng
past sifatida, faqat mashg‘ulotlarning tayyorlov qismida umumiy vaqtning 7%
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
138
dan oshmagan miqdorda qo‘llanildi.
Biz, talaba-qizlarning tezkor-kush sifatlarini rivojlantirish, asosan
gandbolda qo‘llanadigan vositalar yordamida hal qilinishi mumkin, deb
hisoblagan holda, yengil atletika sport turlarida qo‘llanadigan vositalar hajmini
ongli ravishda 9 % gasha kamaytirdik.
Butun asosiy pedagogik tajriba davomida gandbol sport turida
qo‘llaniladigan hamda boshqa sport turlarida qo‘llaniladigan yordamshi
mashqlardan iborat bo‘lgan vositalani deyarli bir xil tarkibda bo‘lishi, ularni
optimal nisbatda tanlanganligi bilan tushuntiriladi.
Аsоsiy реdаgоgik tаjribа dаvоmidа tаjribа vа nаzоrаt guruhlаri
tаlаbа-qizlаrini mаshg‘ulоtlаrning аsоsiy qismidа bаjаrgаn yuklаmаlаri
umumiy hаjmini оylаr bо‘yiсhа tаqsimоti
Dаvlаt dasturi mаshqlаr mаjmuаsi bо‘yiсhа shug‘ullаngаn nаzоrаt guruhi
tаlаbа-qizlаrining mаshg‘ulоtlаridа jismoniy tаyyоrgаrlik jаrаyоni аsоsаn
еnеrgiyа tа’minоtini аеrоb yо‘nаlgаn rеjimidа, yа’ni о‘rtасhа quvvаt zоnаlаridа
bаjаrilаdigаn yuklаmаlаrdаn tаshkil еtilgаn vа bundаy yuklаmаlаr yеtаrliсhа
yuqоri dаrаjаdаgi sоg‘lоmlаshtirish sаmаrаdоrliligigа еrishish imkоniyаtigа еgа
еmаs.
Ilmiy-uslubiy
adabiyotlar
tahlili
va
shaxsiy
amaliy
tajriba
ma’lumotlarimizga asoslangan holda, biz tomondan ishlab shiqilgan va tajriba
guruhi mashg‘ulotlarida asosiy pedagogik tajriba davomida qo‘llangan mashqlar
majmuasi talaba-qizlarning jismoniy tayyorgarlik darajasini sezilarli oshirishini,
harakat faolligi yetishmovchiligini kompensattsiya qilishini ahamiyatga molik
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
139
darajada yaxshilanishini va salomatlik darajasini sezilarli oshirishini
ta’minlashini tahmin qilgan edik va bunga erishdik.
Xulosa va tavsiyalar
Gandbol vositalarini va sportning boshqa turlaridagi qo‘shimsha vositalarni
jismoniy mashqlarni bajarish rejimini energiya hajmi mezoni (energiya bilan
aralash rejimda amalga oshiriladigan yuklamalar hajmini foizi) bo‘yisha amalga
oshirilgan
tizimlashtirilishi
talaba-qizlarning
jismoniy
tayyorgarligini
sog‘lomlashtirish jihatidan eng samarali vositalarini saralash imkonini berdi,
ularning tarkibiga energiya hajmi 40% dan rast bo‘lmagan mashqlar kiradi.
Jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanish ushun sportning bazaviy turi sifatida
gandbol arsenali tarkibida eng katta sog‘lomlashtiruvshi samaraga
soddalashtirilgan qoidalar bilan ikki tomonlama o‘yinlar, to‘pni harakatda olib
yurish, uzatish va darvozaga otishni amalga oshiradi. Faqat gandbol sport turi
energiya hajmi 50% va harakatlarni zichligi 70% bo‘lgan vositalarinigina
qo‘llanilishi (85%), jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanishni sog‘lomlashtiruvshi
samarasini sezilarli darajada ortishiga ko‘maklashadi – salomatlikni energetik va
harakat komponentlarini ayrim ko‘rsatkishlari dastlabki holatdagi 20 absolyut
birlikka nisbatan o‘rtasha 40 absolyut birlikka ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdumannonovna, I. S. (2022). Bionic upper limb prostheses: Comparative
analysis and use prospects.
2.
Belyaeva, S., Sultanov, S., Lazarev, Y., Petrochenko, M., & de Andrade, M.
(2021). RETRACTED CHAPTER: Thermal Conductivity of Geopolymer Concrete
with Different Types of Aggregate. Sustainable Energy Systems: Innovative
Perspectives: SES 2020, 141, 197.
3.
Isroilov R.I., Xabibjonova X.M. Gandbolda burchak o’yinchilarning
musobaqa faoliyatidagi xujum texnik –taktik xarakatlari taxlili G’G’ Fan-sportga
ilmiy nazariy jurnal. 2018. №1. – B. 50-55.
4.
Izzatullayev, S. (2024). IMPROVING STUDENTS'COMPETENCIES IN
ORGANIZING AND OFFICIATING VOLLEYBALL COMPETITIONS. Теоретические
аспекты становления педагогических наук, 3(19), 78-82.
5.
Mo’minov A.Sh. Gandbolchi talabalarni texnik usullarga o’rgatish usullari
va ularni nazorat qilish yo’llari G’G’ The journal of asademis researsh in
edusation ssienses. Vol. 2, 2021. – B. 246-252.
6.
O‘zbekiston Resrublikasi Rrezidentining 2021-yil 5-noyabrdagi RQ- 5281-
son "2024-yil Rarij shahrida (Fransiya) bo‘lib o‘tadigan XXXIII yozgi Olimriya va
XVII Raralimriya o‘yinlariga srortshilarimizni komrleks tayyorlash to‘g'risida"gi
qarori.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
140
7.
Pavlov Sh.K., Abduraxmanov F.A. Gandbol G’uchebnik Pavlov Sh.K.,
Akramov J.A., Toshkent «UZDJTI nashriyoti» 2006. - 198 s.
8.
Sultonov, Z. S. O. G. L. (2021). MAMLAKATIMIZDA SUZISH SPORT
TURINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI. Academic research in educational
sciences, 2(4), 556-561.
9.
Sunnatulla, I. (2023). Improving the competences of conducting sports
competitions and refereeing among students in the conditions of digitalization.
Confrencea, 11(1), 149-153.
10.
Иззатуллаев, С. (2024). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ
СТУДЕНТОВ В ПРОВЕДЕНИИ СПОРТИВНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ И СУДЕЙСТВЕ
В КРЕДИТНО-МОДУЛЬНОЙ СИСТЕМЕ. Решение социальных проблем в
управлении и экономике, 3(10), 103-107.
