SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
180
ILMIY TADQIQOTNING DOLZARBLIGINI ASOSLASHDA
FOYDALANILADIGAN METODLAR
Komiljonova Sarvinoz G‘ulomboy qizi
Urganch RANCH texnologiya universiteti Pedagogika
mutaxassisligi 24-01 guruh magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15542702
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ilmiy tadqiqotning dolzarbligini asoslashda
qo‘llaniladigan asosiy metodlar tahlil qilinadi. Dolzarblikni asoslash ilmiy
ishning nazariy va amaliy ahamiyatini ochib berish, mavjud muammolarni
aniqlash va ularni yechish zaruratini asoslash uchun muhimdir. Maqolada
zamonaviy ilmiy metodologiya nuqtayi nazaridan muammoli yondashuv,
statistik tahlil, empirik kuzatish, kontent-tahlil kabi metodlar o‘rganiladi.
Abstract:
This article provides a comprehensive analysis of the principal
methods employed in substantiating the relevance of scientific research.
Establishing relevance is essential for articulating the theoretical and practical
significance of a study, identifying existing problems, and justifying the necessity
of their resolution. From the standpoint of contemporary scientific methodology,
the article examines approaches such as problem-based analysis, statistical
evaluation, empirical observation, and content analysis.
Аннотация:
В статье представлен всесторонний анализ основных
методов, применяемых для обоснования актуальности научного
исследования. Обоснование актуальности играет ключевую роль в
раскрытии теоретической и практической значимости научной работы,
выявлении существующих проблем и аргументации необходимости их
решения. С позиции современной научной методологии рассматриваются
такие подходы, как проблемный анализ, статистическая оценка,
эмпирическое наблюдение и контент-анализ.
Kalit so‘zlar:
Ilmiy tadqiqot, dolzarblik, metodologiya, muammoli
yondashuv, statistik tahlil, empirik metod, kontent-tahlil, komparativ metod,
pedagogik tadqiqot.
Keywords:
Scientific research, relevance, methodology, problem-based
approach, statistical analysis, empirical method, content analysis, comparative
method, pedagogical research.
Ключевые слова:
Научное исследование, актуальность, методология,
проблемный подход, статистический анализ, эмпирический метод,
контент-анализ, компаративный метод, педагогическое исследование.
Ilmiy tadqiqotning dolzarbligini asoslash — bu tanlangan mavzuning ilmiy
va amaliy ahamiyatini ko‘rsatish, uni tanlash sabablari va uni o‘rganishga ehtiyoj
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
181
borligini dalillash jarayonidir. Dolzarblik asoslari zamonaviy ilmiy tadqiqot
metodologiyasida mustahkam o‘rin tutadi va har qanday dissertatsiya yoki
maqolaning muhim tarkibiy qismini tashkil etadi [1].
1. Muammoli yondashuv
Muammoli yondashuv metodida mavjud ilmiy-nazariy va amaliy
muammolar tahlil qilinadi. Bu metod muammoning ijtimoiy, iqtisodiy, pedagogik
yoki boshqa sohalardagi salbiy oqibatlarini ko‘rsatib beradi.
Masalan: Pedagogik tadqiqotda o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalari pastligi holati aniqlanadi va bu holat ta’lim sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatayotgani asoslab beriladi.
"Muammo mavjudligini asoslash — dolzarblikni asoslashning eng muhim
elementidir" [2, 17-b.].
2. Statistik tahlil
Statistik tahlil usuli orqali dolzarblik raqamlar asosida isbotlanadi. Masalan,
so‘rovnoma, test natijalari, davlat statistika ma’lumotlari asosida mavjud
muammo miqyosi ochib beriladi.
Misol: “2023-yilda respublika bo‘yicha o‘tkazilgan test natijalari asosida
o‘quvchilarning 35% lari matematika fanidan minimal darajani egallay olmagan.
Bu esa o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash rivojlanmayotganini ko‘rsatadi” [3].
3. Empirik kuzatish va tahlil
Empirik metodlar — bu bevosita real holatni kuzatish, suhbat, intervyu va
eksperimentlar orqali olingan natijalarga asoslanadi. Ular orqali mavzuning
amaliy dolzarbligi aniqlanadi.
Misol: "O‘qituvchilar bilan olib borilgan intervyu natijasida 78%
respondentlar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga doir metodik materiallar
yetishmasligini ta’kidladilar" [4].
4. Kontent-tahlil
Kontent-tahlil usuli mavjud ilmiy adabiyotlarni, maqolalarni tahlil qilish
orqali mavzuga doir ilmiy bo‘shliqlarni aniqlashga xizmat qiladi. U orqali
tadqiqot mavzusining yangiligi va dolzarbligi asoslanadi.
Masalan: So‘nggi 5 yilda chop etilgan maqolalarda ushbu muammo
yuzasidan kompleks tadqiqot olib borilmagani aniqlansa, bu mavzuning
dolzarbligini tasdiqlaydi [5].
5. Komparativ (qiyosiy) metod
Qiyosiy metod orqali boshqa mamlakatlar tajribasi bilan solishtirish asosida
dolzarblikni asoslash mumkin. Bu metod, ayniqsa, ta’lim va ijtimoiy fanlardagi
tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
182
Misol: "AQSH va Yaponiyada tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha
mavjud metodlar O‘zbekiston sharoitida to‘liq tatbiq etilmagan, bu esa mavzuni
o‘rganishni dolzarb qiladi" [6].
Takliflar
Ilmiy tadqiqotlarda metodlar majmuaviy qo‘llanilishi — Dolzarblikni
asoslashda bir nechta metodlardan birgalikda foydalanish tavsiya etiladi. Bu
ilmiy asoslashning chuqurligini oshiradi.
Statistik ma’lumotlardan tizimli foydalanish — Har yili e’lon qilinadigan
davlat statistik ma’lumotlari, xalqaro baholash natijalari (PISA, PIRLS) tadqiqot
dolzarbligini dalillashda kengroq jalb etilishi kerak.
Empirik ma’lumotlarni mahalliy sharoitda yig‘ish — Dolzarblikni amaliy
asoslash uchun respondentlar bilan suhbatlar, so‘rovnomalar tashkil qilish
zarur.
Ilmiy-adabiy manbalarni muntazam monitoring qilish — Kontent-tahlil
metodini qo‘llash uchun Google Scholar, ResearchGate kabi platformalarda
yangilangan maqolalar kuzatib borilishi lozim.
Xalqaro tajribani tadqiqotga jalb qilish — O‘zbekiston sharoitiga yaqin
mamlakatlar tajribasi bilan taqqoslash orqali dolzarblikni isbotlashni
kuchaytirish mumkin.
Xulosa
Ilmiy tadqiqotning dolzarbligini asoslashda turli metodlardan foydalanish
ilmiy ishning ishonchliligi va ahamiyatini oshiradi. Har bir metod tadqiqotchi
tomonidan mavzuga mos ravishda tanlanishi kerak. Zamonaviy ilmiy
metodologiyalarda muammoli yondashuv va statistik tahlil metodlari eng ko‘p
qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Xolmatov, R. (2020). Ilmiy tadqiqot asoslari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
2.
Abdullaeva, M. (2022). "Ilmiy tadqiqotning dolzarbligini asoslashda
muammoli yondashuv". O‘zbek pedagogik jurnali, 3(1), 15–19.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat test markazi (2023). Test natijalari
statistikasi. https://dtm.uz
4.
Karimova, Z. (2021). "Empirik metodlar va ularning pedagogik
tadqiqotdagi o‘rni". Ta’limda innovatsiyalar, 2(4), 45–51.
5.
Shermatova, D. (2023). Kontent-tahlil metodologiyasi: nazariya va
amaliyot. Toshkent: Fan.
6.
Hasanov, B. (2022). "Xorijiy tajriba asosida dolzarblikni asoslash".
Pedagogika va psixologiya, 4(2), 63–68.
