SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
185
ALISHER NAVOIY RUBOIYLARI TAHLILI: MA'NAVIY-FALSAFIY
TERANLIK VA BADIIY MAHORAT
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti
yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554664
Annotatsiya
. Ushbu maqolada Alisher Navoiy ijodida muhim o'rin tutgan
ruboiy janri, uning shakliy va mazmuniy xususiyatlari, falsafiy va tasavvufiy
g'oyalarning badiiy ifodasi, ayniqsa, "Turmay meni zoru notavon birla ko‘ngul..."
ruboiysi misolida tahlil etiladi. Navoiy ruboiylarida ko‘ngil, muhabbat, sadoqat,
ilohiy ishq kabi tushunchalar qanday tasvirlangani, shuningdek, shoirning badiiy
uslubidagi nozikliklar va poetik vositalar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, ruboiy, ko‘ngil, muhabbat, tasavvuf, badiiy
tahlil, falsafiy teranlik.
Abstract
. This article explores the role of the rubai (quatrain) genre in the
poetic heritage of Alisher Navoi, with a detailed analysis of the poem "Turmay
meni zoru notavon birla ko‘ngul...". It examines the formal and thematic features
of Navoi's rubais, focusing on the spiritual and philosophical depth of concepts
such as the heart, love, loyalty, and divine passion, while also highlighting the
poet's stylistic finesse and literary devices.
Keywords:
Alisher Navoi, rubai, heart, love, Sufism, poetic analysis,
philosophical depth.
Alisher Navoiy o‘zbek mumtoz adabiyotining yirik vakili, g‘azal, qasida,
masnaviy va ruboiy janrlarida tengsiz asarlar yaratgan buyuk mutafakkir va
shoirdir. Uning ijodida ruboiy janri alohida o‘rin tutadi. Mazkur maqolada
Navoiy ruboiylarining umumiy xususiyatlari, ulardagi ruhiy-falsafiy va
tasavvufiy g‘oyalar, hamda san’atkorlik mahorati chuqur yoritiladi. Ayniqsa,
"Turmay meni zoru notavon birla ko‘ngul..." ruboiysi asosida shoirning poetik
fikrlashi tahlil qilinadi. Navoiy ruboiylarida koʻpincha soʻfiylik falsafasi bilan
chuqur aloqadorlik aks etgan boʻlib, unda Xudoga botiniy sayohat va oʻz-oʻzini
bilishga intilish taʼkidlanadi. Shu nuqtai nazardan, uning to'rtliklari o'quvchilarni
ilohiy haqiqatlar haqida o'ylashga undaydigan meditatsion fikrlash sifatida
paydo bo'ladi. Uning she'riyatida takrorlanadigan motivlardan biri borliq
paradoksidir, unda moddiy olam ham sehrli, ham illyuziya sifatida tasvirlangan.
Bu ikkilik so‘fiylarning yerdagi lazzatlar insonni ma’naviy haqiqatdan
chalg‘itishi, ustuvorliklar va istaklarni qayta ko‘rib chiqishga undashi mumkin,
degan e’tiqodiga mos keladi. Ishq tushunchasi Navoiyning ma’naviy falsafasida
markaziy o‘rinni egallagan bo‘lib, insonning ilohiy bilan munosabatini anglash
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
186
uchun vosita bo‘lib xizmat qiladi. Uning ruboiylarida ishq jismoniy jozibadan
ustun turadi; u qalbning Yaratguvchi bilan birlikka intilishining metaforasiga
aylanadi. Navoiy bu g‘oyani boy tasvir va ramziy til orqali ifodalaydi, ishq-
muhabbatni dunyoviylikdan ustun bo‘lgan, ruhni yuksaltiruvchi o‘zgartiruvchi
kuch sifatida ko‘rsatadi. Bunday tasvirlar so'fiylik ta'limotiga mos keladi, bu erda
ilohiy ishq ma'rifat va o'zlikni anglashning yakuniy yo'li sifatida qaraladi.
Navoiy she’riyatida tabiatning uyg‘unlashuvi uning falsafiy dunyoqarashini
yanada ko‘rsatadi. Tabiat olami uning ruboiylarida ruhiy izlanish uchun ramziy
manzara bo‘lib xizmat qiladi, bu yerda oy, bog‘, daryo kabi unsurlar ilohiy
go‘zallik va hikmat bilan bog‘liq chuqurroq ma’no kasb etadi. Bu o'zaro bog'liqlik
tabiatning yuqori haqiqatlarni aks ettirishi, tashqi dunyoni ichki ong bilan sintez
qilish imkonini beradigan ishonchni ta'kidlaydi. Bunday tasvirlar nafaqat estetik
tajribani oshiradi, balki ma'naviy amalga oshirish uchun vosita bo'lib ham
xizmat qiladi. Navoiy ma'naviyat falsafasida ma'rifat va donishmandlikka
erishgan g'oyasi markaziy o'rin tutadi. U ko'pincha ilm bilan jaholatni qarama-
qarshi qo'ydi, intellektual va ma'naviy izlanishning muhimligini ta'kidlaydi.
Uning ruboiylarimga intilishga bag'ishlangan hayotni targ'ib qiladi, bu erda
donolik shaxsiy va ekzistensial ikkilanishlarni hal qilishda samarali bo'lib xizmat
qiladi. O'rganishga bo'lgan bunday urg'u kuchli intellektuallik emas; ma'naviy
uyg'onish va axloqiy hayot uchun zarur bo'lib ko'ring, bilim ilohiy bilan aloqani
kuchaytiradi, degan g'oya mustahkamlanadi.
Navoiy ijodida ruboiy janri murakkab falsafiy va badiiy yondashuvni talab
qiladigan janr sifatida namoyon bo‘ladi. Ruboiylar odatda qisqa shaklda bo‘lsa-
da, ularda chuqur ma'no, ruhiy iztirob, muhabbat, ilohiy ishq, tasavvufiy
saboqlar mujassam bo‘ladi. Navoiy ruboiylarining asosiy xususiyatlari:
G‘oya zichligi va ixchamlik;
Ko‘ngil holatining nozik tasviri;
Falsafiy mushohada;
Badiiy vositalarning mukammalligi;
Lisoniy go‘zallik va shakliy nafosat.
Ruboiyning to‘rt misrasi ichida butun bir dunyo ifodalanadi. Navoiy bu
shakl orqali insoniy tuyg‘ular, ijtimoiy haqiqatlar va ilohiy haqiqatlar orasidagi
nozik chegaralarni tahlil qiladi. Mazkur ruboiy quyidagicha:
Turmay meni zoru notavon birla ko‘ngul,
Ulfat tutmish ul oston birla ko‘ngul.
Yoreki manga jon edi ham azm etti,
Men mundavu xizmatingda jon birla ko‘ngul.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
187
Ushbu ruboiyda Navoiy shaxsiy iztirob, sadoqat va ko‘ngil olamidagi
murakkab holatni juda nozik badiiy vositalar orqali ifoda etadi. Endi har bir
misrani tahlil qilib chiqamiz:
Turmay meni zoru notavon birla ko‘ngul.
Bu misrada shoir o‘zini zor va notavon – ya’ni ojiz va g‘amgin holatda
tasvirlaydi. "Ko‘ngul" – bu yerda insonning ichki dunyosi, qalbi, ruhiyati
anglatiladi. Shoirning ko‘ngli bu holatda qamrab olingan. U nafaqat tan jihatidan,
balki ko‘ngil jihatdan ham beqaror.
Ulfat tutmish ul oston birla ko‘ngul.
Shoirning ko‘ngli endi boshqa bir manzilda, "ul oston"da – ya’ni mahbuba
dargohida, unga yaqin joyda. Bu misra ko‘ngilning sadoqati va ulfatchiligi haqida
bo‘lib, u yurakning ishqiy asoratda ekanligini ko‘rsatadi.
Yoreki manga jon edi ham azm etti.
Bu misrada shoirning dardi oshkora bo‘ladi – u sevgan yor uni tark etgan.
"Jon edi" – yor shoir uchun hayotning ma’nosi, mavjudotining ruhi bo‘lgan.
Ammo u ham "azm etdi" – ya’ni ketishga qaror qilgan.
Men mundavu xizmatingda jon birla ko‘ngul.
Shoir esa hanuz xizmatu sadoqatdadir. U "jon birla ko‘ngul" – ya’ni butun
borlig‘i bilan, qalban va ruhan seviklisiga sodiq qolgan. Bu misra ruboiyning
kulminatsiyasi bo‘lib, unda insoniy muhabbatning yuksak darajasi, sadoqat va
fidoyilik badiiy ifodasini topadi.
Ruboiydagi asosiy tushunchalar va tasavvufiy g‘oyalar.
Navoiy ushbu
ruboiysida ko‘ngil, jon, yor, sadoqat kabi tushunchalarni asos qilib oladi.
Ularning har biri tasavvufiy va falsafiy konnotatsiyaga ega.
Ko‘ngul
– sufiyona adabiyotda ilohiy haqiqatni qabul qiluvchi qalb deb
tushuniladi.
Jon
– insoniy mavjudotning ruhiy mohiyati.
Yor
– ko‘pincha ilohiy zot ramzi sifatida talqin qilinadi.
Xizmat
– tasavvufda banda bilan Haq o‘rtasidagi bog‘liqlik, ruhiy kamolot
yo‘li.
Mazkur ruboiyda bu tushunchalar oddiy lirik izhor bo‘libgina qolmay, balki
tasavvufiy ma'nolarni ham anglatuvchi ramzli timsollar sifatida namoyon
bo‘ladi.
Badiiy vositalar va poetik san’atkori.
Navoiy o‘z ruboiylarida quyidagi
badiiy vositalardan mahorat bilan foydalangan:
Tazod (antitezis):
"Turmay meni zoru notavon" – ojizlik bilan "ul ostonda
ulfat tutmish ko‘ngul" – ya’ni kuchli muhabbat ziddiyatda keltirilgan.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
188
Tashbih va istiora:
"Jon birla ko‘ngul" – shoir butun mavjudoti bilan ishq
yo‘lida, bu obrazli ifoda muhabbatning yuksak darajasini ko‘rsatadi.
Taksim (parchaga bo‘lish):
Har bir misrada bir g‘oya bo‘lak-bo‘lak
ifodalanib, oxirida yaxlit ma’no hosil qilinadi.
Navoiy ruboiylari nafaqat o‘z davrining balki butun turkiy adabiyotining
taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilgan. U ruboiy orqali qisqa shaklda
muazzam fikrlar bayon qilish mumkinligini isbotladi. Navoiydan keyingi shoirlar
– Bobur, Mashrab, Ogahiy va boshqalar uning ruboiylaridagi uslubiy
yondashuvlardan ilhomlangan. Navoiyning o'zlikni tadqiq etishi uning ma'naviy
falsafasi bilan chambachas bog'langan. Uning she'riyati ko'pincha nafs va ruh
o'ziga xos taranglik bilan kurashib, inson psixologiyasini chuqur anglashni aks
ettiradi. O'ziga xos bo'lgan murakkabliklarni o'rganib, u o'quvchilarni
introspektsiyaga taklif qiladi. Ruboiyot ko'zgu odamlarni o'taydi, o'zlarining
ichkijinlari, istaklari motivlari bilan to'qsh kelishga undaydi. Ush mulohazakor
makonda xavfsiz, haqiqiy ma'naviy o'sish insonning ichki hayoti bilan to'g'ridan-
to'g'ri talab g'oyani mustahkamlab, haqiqiy o'z-o'zini samarali foydasiga rad
etadi. Qolaversa, Navoiy to'rtliklari hayotning o'tkinchi tabiatini yoritib beradi,
bu mavzu madaniyatlar va falsafalarda aks sado beradi. Uning hayotning
o'zgarmasligini tan olishi insonning maqsadiga nisbatan kengroq ekzistensial
tadqiqotlarni aks ettiradi. Shu nuqtai nazardan, ruboiyotni o'quvchilarni
zamondan tashqari ma'no izlashga undaydigan ekzistensial manifest sifatida
talqin qilish mumkin. Navoiy hayotning o'tkinchi tabiatini o'zlashtirib, insonlar
jismoniy mavjudlikdan tashqarida ham bardosh yaratilgan ruhiy haqiqatlarni
chuqurroq anglashlarini ta'kidlaydi.
Xulosa
Alisher Navoiy ruboiylari, jumladan "Turmay meni zoru notavon birla
ko‘ngul..." kabi asarlarida chuqur falsafiy teranlik, ma’naviy o‘zgarlik va badiiy
kamolot mujassamdir. Bu ruboiy faqat shoirning shaxsiy iztiroblarini emas, balki
butun insoniyat qalbiga xos sadoqat, muhabbat va fidoyilikni ham aks ettiradi.
Ruboiyda ifoda etilgan g‘oyalar va badiiy san’at vositalari bugungi
adabiyotshunoslik uchun ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Navoiy, A. "Devon" – Toshkent: Fan, 1991.
2.
G‘afurov, A. "Alisher Navoiy va tasavvuf" – Toshkent: Ma’naviyat, 2006.
3.
Sirojiddinov, Sh. "Alisher Navoiy badiiy tafakkuri" – Toshkent: O‘zbekiston,
1997.
4.
Qosimova, D. "Navoiy ruboiylarida ramziy ma’nolar" – O‘zMU Ilmiy
axboroti, 2019.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
189
5.
Bertels, E. "Navoiy: hayoti va ijodi" – Moskva: Nauka, 1968.
6.
Usmonov, S. "Tasavvuf va she’riyat" – Toshkent: O‘zbekiston, 2003.
7.
Dehqonov, A. "Navoiy poetikasi asoslari" – Samarqand: SamDU nashri,
2015.
