Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Quasi-courts as an alternative method of resolving
administrative-legal disputes Quasi-courts: An Alternative
Method for Resolving Administrative and Legal Disputes
Makhmud ESHIMBETOV
1
Supreme School Judges with the Supreme Judicial Council of the Republic of Uzbekistan, Judge of the
Supreme Court of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article analyzes quasi-courts as one of the alternative
methods for resolving administrative-legal disputes and
substantiates the importance of this institution in the
implementation of administrative justice. The legal nature and
necessity of quasi-courts are examined in light of the experiences
of foreign countries belonging to the Romano-Germanic and
Anglo-Saxon legal families. Relevant legal issues, such as the
advantages of this institution in resolving administrative-legal
disputes and its role within the administrative justice system, are
scientifically explored.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp275-280
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
alternative dispute
resolution methods,
administrative-legal dispute,
quasi-court, tribunal,
Appeals Council,
administrative court,
administrative jurisdiction,
special court,
state functions,
official,
legal category,
deregulation,
de-statization,
European-continental
model.
Квазисудлар:
маъмурий
-
ҳуқуқий
низоларни
ҳал
этишнинг муқобил усули сифатида
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар
:
низоларни ҳал этишнинг
муқобил усуллари,
маъмурий
-
ҳуқуқий низо,
квазисуд,
трибунал,
Мазкур мақолада маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни ҳал
этишнинг муқобил усулларидан бири бўлган квазисудлар
таҳлил қилиниб, бу институтнинг маъмурий одил судловни
амалга
оширишдаги
аҳамияти
асослантирилган.
Квазисудларнинг ҳуқуқий моҳияти ва зарурати романо
-
1
PhD, Independent researcher, Supreme School Judges with the Supreme Judicial Council of the Republic of
Uzbekistan, Judge of the Supreme Court of the Republic of Uzbekistan. E-mail: lawyerdar72@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
276
Апелляция кенгаши,
маъмурий суд,
маъмурий юрисдикция,
махсус суд,
давлат функциялари,
мансабдор шахс,
ҳуқуқий
категория,
дерегуляция,
деэтатизация,
Европа
-
континентал
модели
.
герман ҳамда англосаксон ҳуқуқ оиласига мансуб бўлган
хорижий давлатлар тажрибаси ўрганилган ҳолда ушбу
институтнинг маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни ҳал этишдаги
афзалликлари ҳамда маъмурий адлия тизимида тутган
ўрни каби долзарб ҳуқуқий масалалар илмий мушоҳада
асосида ёритиб берилган
.
Квазисуды: как альтернативный способ разрешения
административно
-
правовых споров
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
альтернативные способы
разрешения споров,
административно
-
правовой спор,
квазисуд,
трибунал,
Апелляционный совет,
административный суд,
административная
юрисдикция,
специальный суд,
государственные
функции,
должностное лицо,
правовая категория,
дерегуляция,
деэтатизация,
европейско
-
континентальная модель
.
В данной статье рассматриваются квазисуды
как один из
альтернативных способов разрешения административно
-
правовых споров, обосновывается значимость этого
института
в
осуществлении
административного
правосудия.
Правовая
сущность
и
необходимость
квазисудов изучены с учетом опыта зарубежных государств,
относящихся к романо
-
германской и англосаксонской
правовым системам. Научно освещаются актуальные
правовые вопросы, такие как преимущества данного
института в разрешении административно
-
правовых
споров и его роль в системе административного правосудия
.
Маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни ҳал этишнинг хорижий тажрибасини ўрганиш,
ушбу соҳадаги қонунчиликни такомиллаштириш босқичида асосли ва долзарб
ҳисобланади. Хорижий давлатларда маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни ҳал қилиш
фаолиятини ташкил этиш ва процессуал тартибга солиш моделлари хилма
-
хилдир.
Хусусан, маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни ҳал қилиш моделларини ўз навбатида икки
гуруҳга ажратиш мумкин: низоларни ҳал этишнинг муқобил усуллари ва низоларни
суд тартибида ҳал этиш.
Хорижий давлатларда маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни ҳал қилишнинг
муқобил усули сифатида квазисудларни келтириш мумкин. Таъкидлаш жоизки,
маъмурий квазисуд органлари институти деярли барча мамлакатларда мавжуд.
Хорижий давлатларда бу институт тизимли ва назарий жиҳатдан эмас, балки
заруратга қараб ривожланган.
“Маъмурий ҳуқуқнинг энг кенг тарқалган луғатларидан бирида маъмурий
юстиция “махсус суд ва квазисуд органлари” –
деб тарифланган”
[1]
. Бироқ, назарий
асосларга кўра ҳамда одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилиши,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
277
фавқулодда судлар тузишга йўл қўйилмаслиги жиҳатидан олиб қаралса,
квазисудларни суд ҳокимияти тизимига киритиб бўлмайди.
“Ҳатто маъмурий квазисуд органлари тарихан илк бор яратилган Буюк
Британияда ҳам доктрина уларни аниқлашда қийналади. Кенг маънода ушбу
ҳуқуқий категория давлат
органлари томонидан ташкил этилган, давлат
функцияларини бажарадиган, давлат томонидан молиялаштириладиган, лекин
давлат томонидан сайланадиган мансабдор шахслардан маълум даражада
мустақилликка эга бўлган юридик шахсларни қамраб олади”
[2]
. Франция ҳуқуқида
маъмурий квазисуд органлари давлат ҳокимияти томонидан (одатда қонун
чиқарувчи орган) давлат номидан фаолиятнинг алоҳида муҳим соҳаларини
(иқтисодий ва инсон ҳуқуқлари) тартибга солиш учун ташкил этилган органларга
ишора қилади
[3]
. Лекин, квазисудлар қонун чиқарувчи ёки ижро ҳокимияти
фаолияти билан шуғулланмаслиги сабабли у ушбу ҳокимиятлар тизимига ҳам
кирмайди.
“Мафкуравий сабабларга кўра, бу институт (квазисуд) англо
-
саксон
мамлакатларида кўпроқ ривожланган. Чунки, уларда дерегуляция (тартибга
солиш) механизмлари ёки деэтатизация (жамият ҳаётининг турли соҳаларида
давлат ўз ваколатларининг бир қисмини фуқаролик жамияти институтларига
бериши) феномени бошқарув нормаси ҳисобланади. Европа
-
континентал
моделидаги мамлакатларда давлат узоқ вақт ҳал қилувчи рол ўйнаган. Шунинг учун
ушбу институтнинг тарқалиши кечроқ бошланди ва унга бўлган ҳаракатлар
секинроқ амалга оширилди. Асосан иккинчи жаҳон урушидан кейин, вақт ўтиши
билан давлатни идеалогик йўл билан дискредитация қилиш натижасида,
фуқаролик жамияти
институтларига устунлик берилган”
[4]
. Буюк Британияда
маъмурий адлияни ташкил этиш узоқ вақт давомида устувор вазифа
ҳисобланмаган. Ҳуқуқ устуворлиги доктринаси махсус судларнинг ташкил
этилишини талаб қилмаган, балки давлат билан низоларни ҳал этишга
ихтисослашган судларни ташкил этишни талаб этмай, балки давлатнинг ҳар қандай
шаклдаги ҳаракатлари учун жавобгарликни давлатнинг оддий қонунларини
қўллайдиган оддий мустақил судьялар раислигида оддий (ordinary) судларда кўриб
чиқилиши талаб этилган
[5].
Буюк Британияда юридик ва жисмоний шахсларнинг
давлат органлари билан низолари трибуналлар (квазисуд) ва умумий судларда
кўриб чиқилади. М.Д.Фаркошнинг таъкидлаганидек, маъмурият
[6]
қарорлари
якуний эмас ва манфаатдор шахсларнинг шикояти бўйича суд томонидан кўриб
чиқилиши мумкин
[7]
. Маъмурий низонинг мазмуни ижро ҳокимияти органлари
томонидан қабул қилинган маъмурий қарорлар, ҳаракат ва ҳаракатсизликлардан
иборат
[8].
Трибунал –
бу фуқаролик ҳуқуқининг маълум бир соҳаси бўйича
юрисдикцияга эга бўлган ихтисослашган квазисуд. Улар миллий маъмурий адлия
тизимининг бир қисми бўлиб, трибуналлар идоравий бўлмаган давлат органлари
сифатида таснифланади
[9]
. Шундай қилиб, ишларни соддалаштирилган тартибда
кўриб чиқадиган ва давлат бошқарувининг турли соҳаларида фаолият олиб
борадиган квазисудлар Буюк Британияда трибуналлар деб аталади. 1957 йилги
Парламент маърузасида трибуналлар фаолиятини яхшилаш учун уларнинг
фуқароларга очиқлигини таъминлаш зарурлиги, бунинг учун трибуналлар
фаолиятининг аниқ қоидаларини белгилаш,
улар аъзоларининг холислигини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
278
кафолатлаш, шунингдек, шикоятларни кўриб чиқишнинг очиқ тартибини ўрнатиш
зарурлиги таъкидланган
[10]
. 2006 йил 3 апрелда ўз назорати остида жуда кўп сонли
индивидуал трибуналларни бирлаштирган Трибунал хизмати ташкил этилди.
2007
йилда “Tribunals, Courts and Enforcement Act” (“Трибуналлар, судлар ва ижро
процесслари тўғрисида”ги қонун) қабул қилинганидан сўнг вазият ўзгариб, янги
трибуналлар тизими, уларнинг таркибини шакллантиришнинг ўзига хос
хусусиятлари, низоларни кўриб чиқиш, қарор қабул қилиш ҳамда улар устидан
шикоят (шу жумладан суд органларига) қилишнинг умумий талаблари белгиланди.
Шундай қилиб, Э.А.Устюжанинованинг таъкидлаганидек, “давлат бир тизимни
бошқасига зарар етказиш йўли билан эмас, балки шахсларнинг ҳуқуқ ва
эркинликларини ҳимоя қилиш ҳамда тиклашнинг ягона самарали механизмига
айлантириш учун иккала тизимни имкон қадар яқинлаштириш йўлини тутди”
[11].
“Америкалашган” инглиз ҳуқуқи шаклланган АҚШда маъмурий низоларни
ҳал қилишда судларнинг ролига бошқача ёндашув тарихан ривожланган. АҚШда
маъмурий низоларни кўрувчи инглиз трибуналларидан фарқли ўлароқ,
квазисудлар ривожланган
[12].
Англо
-
саксон ҳуқуқ тизимини қабул қилган мамлакатлардан фарқли
равишда, Европанинг континентал ҳуқуқ оиласига кирувчи давлатларда маъмурий
квазисуд органлари институти кейинчалик ривожлана бошлаган. Масалан, Француз
ҳуқуқидаги “мустақил маъмурий ҳокимият” тушунчаси нисбатан яқинда, расмий
равишда 1978 йил 6 январдаги “Информатика ва эркинликлар бўйича Миллий
комиссия тўғрисида”ги (Commission nationale de l’informatique et des libertés, CNIL)
қонунининг қабул қилиниши билан пайдо бўлган. Ҳуқуқий институтнинг ушбу
тоифасига маъмуриятга тегишли, лекин маъмурий иерархияга бўйсунмайдиган
айрим органлар киради.
Италияда маъмурий
квазисуд органлари тизими француз модели асосида
ривожланган.
Шимолий Европа мамлакатларида бу органлар аввалроқ, XIX асрда пайдо
бўлган. Масалан, Норвегияда ушбу органлар амалий жиҳатдан 1816 йилда ташкил
этилган, бироқ улар қонунларда алоҳида белгиланмай, улар тоифаси доктрина
билан белгиланган
[13]
. Квазисудларни суд тизими билан таққослаганда, амалий
масалаларда
экспертлик
билим
ва
кўникмаларга
эгалиги,
ишларни
соддалаштирилган тартибда, қулай, тезкорлик билан кўриши каби афзалликларга
эга. Суд тизими ягона стандартлар ва юқори инстанцияларга мурожаат қилиш
имконияти туфайли ҳуқуқий ҳимоянинг қатъий кафолатларини таклиф қилиши
мумкин.
Бироқ,
квазисудлар
муайян
тоифадаги
ишларни
кўришда
ихтисослашганлиги, ишларни кўришда суднинг умумий қоидаларига риоя
этмасдан, тезкор ва самарали кўриб чиқиш имконияти, шунингдек, мослашувчан ва
соҳавий қарорлар қабул қилиш хусусиятига эга.
Мамлакатимизда ҳам кейинги йилларда ушбу институтга қизиқиш кучайиб,
мазкур йўналишда бир қатор қонунчилик ҳужжатлари қабул қилинган.
Хусусан,
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 1 июлдаги ПҚ
-4380-
сонли
қарорига мувофиқ, Адлия вазирлиги ҳузурида интеллектуал мулк объектларининг
ҳуқуқий муҳофазаси билан боғлиқ бўлган шикоятларни кўриб чиқувчи Апелляция
кенгаши ташкил этилган
[14]
. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг 2019 йил 9 октабрдаги қарори билан “Ўзбекистон Республикаси
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
279
Адлия вазирлигининг Апелляция кенгаши тўғрисида”ги Низоми тасдиқланиб, унга
кўра апелляция кенгаши ўз фаолиятини интеллектуал мулк объектлари билан
боғлиқ низоларни судгача кўриб чиқувчи коллегиал орган сифатида
белгиланди
[15]
. Бундан ташқари, низоларни судгача ҳал этиш механизмини янада
такомиллаштириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил
17 июндаги ПҚ
-4754-
сонли қарори
қабул қилиниб, унга кўра 2020 йил 1 августдан
бошлаб эксперимент тариқасида айрим давлат органлари ва ҳудудларда маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни судгача ҳал қилиш мақсадида апелляция кенгаши ташкил этиш
ва мазкур тоифадаги низолар Апелляция кенгаши томонидан кўриш
белгиланди
[16].
Хулоса қилиб айтганда, квазисудларнинг афзалликларини қуйидагича
таснифлаш мумкин:
Биринчидан,
экспертлик билим ва кўникмаларга эгалиги. Айрим турдаги
маъмурий
-
ҳуқуқий низолар борки (молия, солиқ, божхона масалалари) уларни
тўғри ва қонуний ҳал этиш учун биргина ҳуқуқшунослик билимининг ўзи етарли
эмас. Бундай низоларни ҳал этишда махсус билим ва кўникмалар талаб этилади. Шу
маънода, молия, солиқ, божхона органлари ҳузурида ушбу турдаги низоларни
кўришга
ихтисослашган
идоралараро
квазисудларнинг
(Апелляция
кенгашларининг) ташкил этилиши, ушбу соҳада қабул қилинган низоли маъмурий
актларнинг қонунийлиги экспертлик билим ва кўникмаларга эга бўлган малакали
мутахассислар томонидан баҳоланишига имкон яратади. Бунда, шахснинг юзага
келган маъмурий
-
ҳуқуқий низони ҳал қилиш учун квазисудга мурожаат қилиши
ихтиёрий бўлиб, фуқаро танлов ҳуқуқига эга бўлади (маъмури акт устидан
квазисудга мурожаат қилиш, квазисуд қарори устидан маъмурий судга мурожаат
қилиш ёки тўғридан тўғри маъмурий судга мурожаат қилиш). Квазисудлар қабул
қилган қарор устидан белгиланган муддат (мас., қабул қилинган пайтдан бошлаб
бир ой ичида) шикоят берилмаса у тарафлар учун мажбурий бўлади.
Иккинчидан,
маъмурий
-
ҳуқуқий низоларни оператив ҳал қилиши.
Квазисудлар томонидан ишларни кўришда ташқаридан махсус билимга эга бўлган
мутахассис чақириш ёки экспертиза тайинлашга эхтиёжи бўлмайди. Чунки, низони
кўрувчи квазисудлар экспертлик билим ва кўникмаларга эга бўлади. Бу низони
соддалаштирилган тартибда, қулай, тезкорлик билан
кўриш ва фуқароларнинг
бузилган ҳуқуқларини тиклаш баробарида уларнинг вақтларини тежаш имконини
беради.
Учинчидан,
маъмурий актлар устидан шикоят қилишда айрим
харажатларнинг йўқлиги (давлат божи, почта харажатлари, суд мажлисини
видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ харажатлар, экспертиза
тайинлашдаги харажатлар ва ҳ.к.). Бу фуқароларнинг ортиқча сарф
-
харажат
қилишининг олдини олишга хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Лупарев
Е.Б. Административно
-
правовые споры
//
дис. ... док. юрид. наук. –
Воронеж
.
2003. С.14
-15.
2.
Суд
и
государства
/ под ред. Л.В.Головко, Б.Матье.
-
М.:
Статут,
2018.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
280
3.
Achour M. La justification du pouvoir de sanction des AAI de regulation est-elle
toujours pertinente? // Revue international de
droit pénal.
- 2013. -
№
3. -
Р
.463-
480.
4.
Беше
-
Головко К.
Административные
квазисудебные
органы:
инструмент
независимости
правосудия
от
государства?
Lex Russica.
№9(154).
2019.
С.158.
-https://cyberleninka.ru/article
5.
Thompson K., Jones B. Administrative Law in the United Kingdom // Administrative
Law of the European union, its Member States and the United States. Antwerpen,
2007. P. 221.
6.
Изоҳ: бу ерда квазисудлар назарда тутилмоқда.
7.
Никеров
Г.И. Административное право США. М.: Наука, 1977. С. 94.
8.
Галлиган Д., Полянский В.В., Старилов Ю.Н. Административное право. С. 406.
9.
-https://translated.turbopages.org
10.
Marshall G. The Franks Report on Administrative Tribunals and Enquiries // Public
Administration. Vol. 35. Issue 4. 1957. P.347-358. -
http://onlinelibrary.wiley.com
11.
Устюжанинова
Е.А.
О
способах
разрешения
административно
-
правовых
споров
в
Великобритании
//
Юридический мир.
2013.
№
10.
С.63
-65.
12.
Приженникова
А.Н. Альтернативные способы разрешения споров:
зарубежный и российский опыт
.
международный научный журнал «СИМВОЛ
НАУКИ» №9/2015 ISSN 2410
-
700Х
13.
Déon D., Bombois T., Ceder T., Pucke G., Renders D., Gors B. Belgique
// Gélard
P.
(sous la dir de). Rapport de
l’Office parlementaire d’évaluation de la législation. Les
Autorités
administratives indépendantes.
- T.II. - 2006.
14.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 1-
iyuldagi “O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk agentligi faoliyatini
tashkil etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-4380-sonli qarori // Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi.
15.
O‘zbekiston Respublikasi Vazir
lar Mahkamasining 2019-yil 9-oktyabrdagi 856-son
qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining
Apellyatsiya kengashi to‘g‘risida”gi Nizomi // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy
bazasi. -
16.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 17-
iyunda “Nizolarni muqobil hal
etishning mexanizmlarini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” PQ
-
4754-sonli qarori // Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi.
-
https://lex.uz/docs.
