Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
About agrarian building victims or political departments under
the MTS
Akmal YUSUPOV
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The article analyzes the issues of agricultural construction in
Uzbekistan and the activities of political departments under the
MTS on the basis of thematic historiographical material.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
agricultural construction,
cotton monoculture,
prisoner,
“class pest”,
“policy of eliminating the
kulaks as a class”,
political departments,
the fate of the heads of
political departments.
Аграр қурилиш қурбонлари ёхуд МТСлар қошидаги сиёсий
бўлимлар хусусида
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
аграр қурилиш,
пахта яккаҳокимлиги,
маҳбус,
“синфий зараркунанда”,
“қулоқларни синф
сифатида тугатиш”
сиёсати,
сиёсий бўлимлар,
сиёсий бўлим бошлиқлари
тақдири.
Мақолада
мавзу
тарихшунослиги
материалларига
таянган ҳолда Ўзбекистонда аграр қурилиш муаммолари ва
МТСлар қошидаги сиёсий бўлимлар фаолияти таҳлил
этилган.
1
Senior lecturer, Andijan State University. Andijan, Uzbekistan
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
163
О жертвах аграрного строительства или политических
отделениях под МТС
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
аграрное строительство,
монокультура хлопка,
заключенный,
«классовый вредитель»,
политика «ликвидации
кулачества как класса»,
политотделы,
судьба начальников
политотделов.
В статье на основе тематического историографического
материала анализируются вопросы аграрного строительства
в Узбекистане и деятельность политотделов при МТС.
Совет аграр сиёсати Ўзбекистонни мустамлака асоратида сақлашдан иборат
умумий йўлни қатъий амалга ошириб келган. Қишлоқни қайта қуриш йўлида ер
давлат мулкига айлантирилди ва у хўжалик юритишнинг шундай тизими аграр соҳа
мажмуини марказнинг танҳо ўзи бошқаришини таъминлаб берди. 1931 йилнинг
охирига бориб, анъанавий ишлаб чиқариш ўрнига колхоз-кооператив мулкига
асосланган янги муносабатлар вужудга келди. Коллектив хўжалик қишлоқда ишлаб
чиқаришнинг ягона ҳукмрон шакли бўлиб қолди ва у давлат бошқаруви
механизмининг узвий қисмига айланди. Биринчи беш йиллик (1928–1932 йй.)
пировардида қишлоқ хўжалиги ҳақиқатда хароб аҳволда эди. Шу тариқа янгитдан
ташкил топаётган колхоз ва совхозлар асосий пахта етиштирувчи хўжаликлар
мақомига ўтказилди.
1929–1930 йиллари Ўзбекистонда бир неча янги пахтачилик совхозлари
тузилди. Жумладан, Тошкент областида “Жун”, I, II, III, “Боёвут” совхозлари, Деновда
“Хазорбоғ”, Учқўрғонда “Норин”, Избосканда 8 – совхозлар ташкил этилди. Шу
йиллари пахта хом-ашёси етказиб беришга мақсадлаштирилган совхозлар сони
ортиб борди. Бироқ улар хали кичик хўжаликлар бўлиб, ишлаб чиқариш қудрати
етарли даражада мустаҳкам эмас, ишчиларнинг кўпчилиги мавсумий эди. 1930
йили ташкил қилинган янги пахтачилик совхозларидан бири “Савай” бўлди
*
. Ўзбек
қишлоғида янги совхоз ва МТСлар қишлоқда “колхозлар ва деҳқон хўжаликларига
ёрдам маркази”га айланди [10. Б. 29–30].
Ўз навбатида, ВКП(б) Марказий Комитети 1933 йил январь пленумининг
қишлоқ хўжалигига раҳбарликни барқарорлаштириш мақсадида МТСлар қошида ва
совхозларда сиёсий бўлимлар ташкил этиш ҳақидаги қарори колхозларни
ташкилий-хўжалик жиҳатдан мустаҳкамлашда муҳим омил бўлди. Сиёсий бўлимлар
колхоз ишлаб чиқаришини юксалтириш йўлларини қидирди, меҳнат интизомини
мустаҳкамлаш, эгасизликка қарши кураш, колхоз ва совхозларни маҳкамлаш ҳамда
“қулоқлар” ва ёт унсурлардан тозалашга сафарбар этилди.
Республикада ишлаб чиқаришни юксалтириш соҳасида иттифоқ томонидан
кўрилган барча чора-тадбирлар фақат империяча манфаатларни кўзда тутган ҳолда
амалга оширилди,Ўзбекистонни ёппасига пахта майдонига айлантириш имконини
берди. Асоратга солинган қишлоқ меҳнаткашлари ҳаддан ташқари ошириб
юборилган режа топшириқларини бажариш учун кунни тунга, тунни кунга улаб,
колхоз ва совхоз далаларида меҳнат қилишга мажбур қилиндилар. Айниқса, ҳосил
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
164
йиғим-терими қаттиқ назорат остига олинар эди: ҳужжат билан асосланган
сабабсиз ишга чиқмай қўйиш ёки эҳтиётсизлик оқибатида терилаётган пахтага
шикаст етказишга сабаб бўлган кишилар “синфий зараркунанда” сифатида узоқ
муддатга аҳлоқ тузатиш – меҳнат лагерларига қамалар эди.
Ана шундай шарт-шароитларда жазо муддатини Дмитлагда ўтаётган маҳбус
Жўра Саидов 1938 йил 22 февралда лагерда қамоққа олинади. Бунга сабаб қилиб,
унинг маҳбуслар орасида мунтазам равишда аксилинқилобий тарғибот олиб
бориши кўрсатилган. Масалан, унинг маҳбуслар орасида: “Коммунистлар еримизни,
барча мол-мулкларимизни тортиб олишди... эркинликда ҳам, лагерда ҳам бизларга
зуғум ўтказишмоқда. Ўзлари эса аввалги помешчиклардек яшашмоқдалар. Ҳозирги
вақтда колхозларда яшаш жуда ҳам оғир, кўп меҳнат қилинади, оз таъминланади.
Чунки колхозчилар маҳсулотни биринчи навбатда давлатга топширишади, ўзлари
эса ҳеч вақога эга бўлмай, оч ҳолда кун ўтказишмоқда”, деб айтгани айблов хулосада
терговчи Москалёв томонидан қайд этилган [11. Б. 272].
Маъмурий буйруқбозлик тизимининг мустаҳкамланиши давлат монополия-
сини кучайтирибгина қолмасдан, пахта якка ҳокимлигининг авж олишига ҳам олиб
келди. Сталиннинг пахта мустақиллигига эришиш шиори остида 1933 йилдаёқ
Ўзбекистон тайёрлаган қишлоқ хўжалик маҳсулотлари орасида пахта 81,5%ни
ташкил этди. Бу кўрсаткич 1937 йилга келиб 93,4%га етказилди [1. С. 101].
“Қулоқ”ларни тугатиш жараёнида МТСлар қошида ташкил этилган сиёсий
бўлимлар ҳам аҳамият эътибори билан муҳим роль ўйнадилар. МТСларнинг сиёсий
бўлимлари ўз фаолиятининг биринчи йилидаёқ 7700 кишини ёт унсур сифатида
колхозлардан чиқарди [3. Б. 227]. 1930–1933 йилларда колхозларга суқилиб кириб
олган “қулоқлар” ва “ёт унсурлар”дан 30 мингдан ортиқ киши хайдаб чиқарилди
[4. Б. 234]. Уларнинг аксарияти “коллективлаштиришга қарши фаол чиқишлари
учун” айблови бўйича қатағон қилинган.
Марказ ҳукумати бироқ қишлоқда “синфий душман” билан кураш кўламидан
кўнгли тўлмади. 1934 йил И.В. Сталин Ўзбекистонга В.В. Куйбишев бошчилигидаги
махсус бригада жўнатади. Бригада олдига республикани бу ерда ўтказилаётган совет
ҳокимиятининг сиёсатидан норози кишилардан бутунлай “тозалаш” вазифаси
қўйилган эди. Фақат 1934 ноябрь-декабрда унинг раҳбарлигида 2 мингдан ортиқ
душман унсурлар “аниқланиб”, турмалар ва лагерларга юборилди [2. Б. 136].
Советларнинг машъум сиёсати ўз навбатида, собик сиёсий бўлим
бошдиқларини ҳам ўз домига тортди. Масалан, Девонов Ёқуб 1933 йил апрелидан
1935 йил февралгача Тошкент области Янгиариқ райони Қовунчи қишлоғида МТС
сиёсий бўлим бошлиғи бўлиб хизмат қилган. Бироқ риёкор давлатнинг Олий суд
Ҳарбий коллегияси 1938 йил 4 октябрдаги йиғилишида Девонов Ёқуб Юсупович
отувга ҳукм этилган, ҳукм ўша куннинг ўзида ижро этилган [7. Б. 64]. 1933 йилда
Н.Ўлмасбоев ВКП(б) МК қарори билан Боғдод район МТС сиёсий бўлим бошлиғи
сифатида фаолият юритади, 1938 йил 4 октябрда эса отувга ҳукм этилган [8. Б. 66].
Раҳимий Воис 1933 йил майидан 1934 йил июнигача Марғилонда МТС сиёсий бўлим
бошлиғи, Қўқонда МТС директори вазифаларида хизмат қилган. 1938 йил 4
октябрда отувга ҳукм қилинган [9. Б. 92].
З.Қ. Саттаров 1933 1 октябридан 1934 йил 1 октябригача Марҳамат райони-
даги “Сталинчилар овози” газетасига муҳаррир, МТС сиёсий бўлим бошлиғи, район
ижроия комитети раиси вазифасида фаолият кўрсатади. СССР Олий суди ҳарбий
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
165
коллегияси сай ёр сессиясида (1939 йил 13 октябрь) Заки Қиёмович Саттаров
отувга ҳукм этилган [5. Б. 207].
Маматқулов Турсунқул 1929–1930 йилларда Марғилон район партия
комитетининг секретари, 1931–1932 йилларда Сурхондарё округи Жарқўрғон
район партия комитети секретари, 1933–1935 йиллари Қува МТС сиёсий бўлим
бошлиғи, 1935 йилдан Фарғона округи Тошлоқ район партия комитети секретари
лавозимларида фаолият кўрсатган. Бу лавозимда 1937 йил сентябргача, ҳибсга
олингунига қадар ишлаган. СССР Олий суди Ҳарбий коллегияси сайёр сессиясининг
1938 йил октябридаги йиғилишида 15 йил қамоққа ҳукм этилган [6. Б. 238–239].
Юқорида келтирилган далиллар асосида хулоса қилиш мумкинки, колхоз ва
совхозларнинг қишлоқда давлат бошқарувнинг биттаю битта ҳисобланувчи
устувор механизмга айланиб қолишида фидойилик кўрсатган МТС ва совхозлар
қошидаги сиёсий бўлимлар ходимлари ҳам қатағон қурбонларига айландилар.
Шундай қилиб, коллективлаштириш йилларида амалга оширилган “қулоқларни
синф сифатида тугатиш” сиёсати негизида ўзбек қишлоғи энг тадбиркор, ўзига тўқ,
мустақил хўжалик юрита олишга қодир деҳқонларидан маҳрум қилинди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Голованов А.А., Инатов М.Н. Трагедия форсированной коллективизации
в Узбекистане. – Т.: 1997. – С. 101.
2.
Голованов А.А.
Крестьянство
Узбекистана:
эволюция
социального
положения 1917–1937 гг. – Ташкент, 1992. – Б. 136.
3.
Расулов Б. Ўзбекистонда коллективлаштириш жараёнидаги сиёсий
қатағонлар ва сургун қилинган деҳқонлар аҳволи. – Тошкент: Шарқ, 2012. – Б. 227.
4.
Ўша жойда. – Б. 234.
5.
Шамсутдинов Р. Ўзбекистонда советларнинг қатағон сиёсати ва унинг
оқибатлари (Биринчи китоб). – Тошкент: Шарқ, 2012. – Б. 207.
6.
Ўша жойда. – Б. 238–239.
7.
Ўша жойда. – Б. 64.
8.
Ўша жойда. – Б. 66.
9.
Ўша жойда. – Б. 92.
10.
Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги 15 йил ичида. Тошкент, 1939. – Б. 29–30.
11.
Тарихнинг ҳасратли саҳифалари. – Тошкент: Шарқ. 2006. – Б. 272.
