Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Evaluation of the results of the level of oligopeptides of average
molecular weight in the oral fluid of workers in the production of
ammonium nitrate and nitrate nitrate
Alisher NORBUTAYEV
1
, Nodira NAZAROVA
2
Samarkand State Medical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2021
Received in revised form
20 August 2021
Accepted 25 September 2021
Available online
25 October 2021
Sources of nitrogen-phosphorus-potassium and ammonium ecotoxicants
in the republic are various productions of JSC “Samarqandkime”, which
produces a wide variety of ammonium and nitrate nitrate. The sources of
formation of nitrogen-phosphorus-potassium and ammonium toxicants are
phosphate production in Uzbekistan: production of superphosphates,
hexachlorobutadiene, tri- and tetrachloroethylene, etc. In the industrial zone of
the city there are enterprises of the petrochemical complex, JSC
“Samarqandkime”, one of the largest enterprises in Uzbekistan for the
production of nitrogen and phosphorus-containing fertilizers of the 2,4-D group,
which are among the most effective and widely used, and is the main supplier of
nitrogen-phosphorus-potassium and ammonium xenobiotics.
The production of nitrogen-phosphorus nitrate is accompanied by the
formation of dioxins, recognized by many researchers as global
superecotoxicants with a wide range of biological effects in exceptionally low
doses on all living organisms. Dioxins are stable in the environment due to
accumulation, have a wide possibility of ingestion and are therefore extremely
dangerous for humans. Currently, 101 workers of the production of ammonium
nitrate and nitrate nitrate (ammophos, nitrophos) belonging to JSC
“Samarqandkime” have been examined. The age of workers in production
ranged from 20 to 55 years, of which men – 53 people, women – 48, work
experience in these industries ranged from 1 to 35 years.
As a control group, a production group of 100 people who applied for dental
care at the Samarkand Regional Dental Clinic, identical in age and gender with
the main group, but who had no professional contact with harmful substances,
including nitrogen-phosphorus-potassium and ammonium compounds, was
examined.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
ammonium and nitrate
nitrate,
mixed saliva,
oral fluid,
harmful factors of
production.
1
Head of Department 1 of dentistry, Samarkand State Medical Institute, Samarkand, Uzbekistan.
2
Candidate of Medical Sciences, Associate Professor of the Department of Dentistry of the Faculty of Postgraduate
Education, Samarkand state medical Institute, Samarkand, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
169
Ammiak va nitrat selitrasi ishlab chiqarishda ishlaydiganlar og‘iz
suyuqligida o‘rta molekulyar og‘irlikdagi oligopeptidlar
darajasining natijalarini baholash
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
ammoniy va nitrat nitrat,
aralash so‘lak,
og‘iz suyuqligi,
zararli ishlab chiqarish
omillari.
Respublikada azot-fosfor-kaliy va ammoniy ekotoksikant-
larning manbalari turli xil ammoniy va nitrat selitrlarni ishlab
chiqaradigan “Samarqandkimyo” AJ tomonidan ishlab chiqaril-
gan. O‘zbekistonda fosfat ishlab chiqarish azot-fosfor-kaliy va
ammoniy toksikantlarni shakllantirish manbalariga: superfosfat-
lar, hexaxlorbutadien, tri – va tetrakloretilen va boshqalar kiradi.
Shaharning sanoat zonasida neft-kimyo majmuasi korxonalari,
“Samarqandkimyo” AJ, O‘zbekistonda eng samarali va keng
qo‘llaniladigan 2,4-D guruhi azot va fosforli o‘g‘itlar ishlab
chiqaruvchi yirik korxonalardan biri bo‘lib, azot-fosfor-kaliy va
ammoniy ksenobiyotiklarning asosiy yetkazib beruvchisi
hisoblanadi.
Azot-fosforli selitrlarni ishlab chiqarish ko‘plab tadqiqot-
chilar tomonidan barcha tirik organizmlarga juda kam dozalarda
biologik ta’sir ko‘rsatadigan keng miqyosli global superekotok-
sikantlar tomonidan e’tirof etilgan dioksinlarning hosil bo‘lishi
bilan birga keladi. Dioksinlar atrof-muhitga kümülatiya tufayli
chidamli bo‘lib, tanaga kirishning keng ehtimoli bilan ajralib
turadi va shuning uchun odamlar uchun juda xavflidir. Hozirgi
vaqtda “Samarqandkimyo” AJ tarkibiga kiruvchi ammiak va
nitrat selitra (ammofos, nitrofos) ning 101 ishchi ishlab
chiqarilishi tekshirildi. Ishlab chiqarishdagi ishchilarning yoshi
20 dan 55 yilgacha, shu jumladan erkaklar – 53 kishi, ayollar –
48, ushbu sohalarda ish tajribasi 1 dan 35 yilgacha bo‘lgan.
Nazorat guruhi sifatida asosiy guruh bilan yoshi va jinsi
bo‘yicha bir xil bo‘lgan, ammo zararli moddalar bilan, shu jumla-
dan azot-fosfor-kaliy va ammoniy birikmalar bilan professional
aloqaga ega bo‘lmagan Samarqand viloyat stomatologiya
poliklinikasiga stomatologik yordam so‘rab murojaat qilgan
100 kishidan iborat ishlab chiqarish guruhi tekshirildi.
Оценка результатов уровня олигопептидов средней
молекулярной массы в ротовой жидкости у работающих
в производстве аммиачной и нитратной селитры
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
аммониевая и нитратная
селитра,
смешанная слюна,
ротовая жидкость,
вредные факторы
производства.
Источниками азотно-фосфорно-калиевых и аммониевых
экотоксикантов
в
республике
являются
различные
производства АО «Самаркандкимё», которое выпускает самые
разнообразные аммониевые и нитратные селитры. К
источникам образования азотно-фосфорно-калиевых и
аммониевых токсикантов являются фосфатные производства
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
170
в
Узбекистане:
получение
суперфосфатов,
гексахлорбутадиена, три- и тетрахлорэтилена и др. В
промышленной зоне города расположены предприятия
нефтехимического комплекса, АО «Самаркандкимё», одно из
крупнейших в Узбекистане предприятий по производству
азот и фосфорсодержащих удобрений группы 2,4-Д,
относящихся к числу наиболее эффективных и широко
применяемых, и являющийся основным поставщиком азотно-
фосфорно-калиевых и аммониевых ксенобиотиков.
Производство азотно-фосфорных селитр сопровождается
образованием
диоксинов,
признанных
многими
исследователями глобальными суперэкотоксикантами с
широким
спектром
биологического
действия
в
исключительно низких дозах на все живые организмы.
Диоксины устойчивы в окружающей среде за счет кумуляции,
отличаются широкой возможностью попадания в организм и
поэтому чрезвычайно опасны для человека. В настоящее
время обследован 101 рабочий производства аммиачной и
нитратной селитры (аммофос, нитрофос), входящих в АО
«Самаркандкимё».
Возраст
рабочих
на
производстве
колебался от 20 до 55 лет, из них мужчин – 53 человека,
женщин – 48, стаж работы на данных производствах
колебался от 1 до 35 лет.
В
качестве
контрольной
группы
обследована
производственная группа из 100 человек, обратившихся за
стоматологической помощью в Самаркандскую областную
стоматологическую поликлинику, идентичных по возрасту и
полу с основной группой, но не имевших профессионального
контакта с вредными веществами, в том числе с азотно-
фосфорно-калийными и аммониевыми соединениями.
Respublikamizda azot-fosfor-kaliy va ammoniy ekotoksikantlarining manbai bo‘lib,
har turdagi ammoniy va nitratli selitralarni ishlab chiqaruvchi “Samarqandkimyo” AJning
turli ishlab chiqarish korxonalari hisoblanadi. Azot-fosfor-kaliy va ammoniy toksikant-
larining hosil bo‘lish manbalariga O‘zbekistonda fosfat ishlab chiqarish korxonalari kirib,
u superfosfatlar, geksaxlorbutadien, tri- va tetraxloretilenlarning olinishi bilan tavsif-
lanadi. SHaharning sanoat zonasida neft kimyo kompleksi, “Samarqandkimyo” AJ korxona-
lari joylashgan bo‘lib, bu korxona O‘zbekistonda eng samarali va keng qo‘llaniladigan,
shuningdek, azot-fosfor-kaliy va ammoniy ksenobiotiklarining asosiy ta’minotchisi bo‘lgan
azot va fosfor tarkibli 2,4-D guruhidagi o‘g‘itlarni ishlab chiqarish bo‘yicha yirik korxona-
lardan biridir.
Azot-fosfor selitralarining ishlab chiqarilishi dioksinlarning hosil bo‘lishi bilan
kechadi, ko‘pgina tadqiqotchilar tomonidan bu dioksinlarning o‘ta past dozalarda ham
barcha tirik organizmlarga keng biologik ta’sir doirasiga ega bo‘lgan global supereko-
toksikant ekanligi e’tirof etilgan. Dioksinlar kumulyasiya hisobiga atrof muhitda turg‘un
bo‘lib, organizmga tushish ehtimoli kengligi bilan ajralib turadi va shu sababli odam uchun
o‘ta xavflidir.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
171
Azot-fosfor-ammoniy birikmalarining ekotoksikligi tabiiy muhit va bioto‘qimalarda
noodatiy ta’siri, ularga barcha aerob jarayonlarning yuqori sezgirligi bilan bog‘liq, bu
jarayonlarning so‘ndirilishi tabiatda boshqa toksik ifloslantiruvchi moddalarning uzoq
vaqt davomida saqlanishiga, ksenobiotiklarning odatdagi sharoitlarida zararsiz bo‘lgan,
ammo bu holatda chala va/yoki anomal metabolizmdagi mahsulotlarning hosil bo‘lishiga
olib keladi.
Tadqiqot maqsadi: ammiak va nitrat selitrasi ishlab chiqarishda ishlaydiganlar og‘iz
suyuqligida o‘rta molekulyar og‘irlikdagi oligopeptidlar darajasining natijalarini baholash.
Tadqiqot ob’ekti va usullari
Ishchi zonaning havo holatini gigienik baholash “Samarqandkimyo” AJda uning
zararli kimyoviy moddalar bilan ifloslanish darajasini baholashni o‘z ichiga oldi. Bu
maqsadlarda korxonaning sanitar-gigienik laboratoriyasini oxirgi 5 yillik ma’lumotlari:
havo tarkibida kimyoviy moddalarni aniqlashning 3,5 mingdan ortiq sinamalari tahlil
etildi. Olingan ma’lumotlar “Ishchi zona havosida zararli moddalarning ruxsat etiladigan
darajadagi konsentratsiyalari (REK)” gigienik me’yoriga ko‘ra ishchi zona havosida zararli
moddalar ruxsat etiladigan darajadagi konsentratsiya kattaligi bilan taqqoslandi.
“Samarqandkimyo” AJ tarkibiga kiruvchi ammiak va nitratli selitra (ammofos,
nitrofos) ishlab chiqaruvchi korxonadagi 101 nafar ishchi tekshirildi. Tekshirilgan
ishchilar 21 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lib, ulardan erkaklar 53 nafarni, ayollar esa
48 nafarni tashkil etgan, mazkur korxonada ularning ish staji 1 yildan 35 yilga qadarni o‘z
ichiga olgan.
Natijalar va muhokama. Aniqlanishicha, kasbiy faoliyat jarayonida Toksikantlar
bilan muloqotda bo‘lgan ishchilarning og‘iz suyuqligida o‘rtacha molekulyar massadagi
oligopeptidlarning miqdori (O‘MMO) nazorat guruhiga qaraganda 3,2 marotaba ko‘proq
bo‘lgan (r<0,01, RR=3,2). Ish staji oshgani sayin O‘MMO miqdorining oshishi aniqlangan:
agar ish staji 10 yilgacha bo‘lgan ishchilarda O‘MMOning miqdori me’yorga qaraganda
2,3 marotabaga oshgan bo‘lsa, ish staji 10 yildan 20 yilgacha bo‘lgan ishchilarda bu
ko‘rsatkich 0,513 bir. ga teng bo‘ladi, ya’ni me’yorga qaraganda 2,3 marotaba (r<0,001,
RR=2,3) va agar ish staji 10 yilgacha bo‘lgan ishchilarga qaraganda 1,5 marotabaga
ko‘proq bo‘ladi (r<0,01). Ish staji 20 yildan ortiq bo‘lgan ishchilarda O‘MMO ning miqdori
0,613 bir.ni tashkil etdi, bu esa me’yorga qaraganda 2,9 marotaba (r<0,001, RR=2,9), ish
staji 10 yildan 20 yilgacha bo‘lgan ishchilarga qaraganda 1,5 marotaba (r<0,01) va 1-chi
guruhga qaraganda 2 marotaba ko‘proq bo‘lgan (r<0,01).
O‘MMOning toksikantlar bilan nafaqat muloqot davomiyligi, balki muloqot tabiatiga
bog‘liqligi aniqlangan. Og‘iz suyuqligida o‘rtacha molekulyar massadagi oligopeptidlarning
ishonchli tarzda eng ko‘p miqdori laboratoriya ishchilarida aniqlangan, u me’yorga
qaraganda 2,5 marotaba nitratli selitra ishlab chiqarish sexi ishchilariga qaraganda
1,5 marotaba (r<0,001) hamda ammiakli selitra ishlab chiqarish sexi ishchilariga
qaraganda 0,3 marotaba ko‘proq aniqlangan (r<0,01).
Toksikantlar bilan muloqotda bo‘lgan ishchilarda
ta’m sezuvchanligining katta
darajada pasayishi kuzatiladi – jami sezuvchanlikning bu turi nazorat guruhiga qaraganda
6,5 marotaba pasaygan (r<0,01, RR>6,5).
Achchiq ta’mni sezish ifodalanganroq darajada pasayadi: tadqiqotning asosiy
guruhida ta’m sezuvchanligining mazkur turini bo‘sag‘asi nazorat guruhiga qaraganda
o‘rtacha 41 marotaba yuqori bo‘lgan (r<0,01). Nordon ta’mga bo‘lgan ta’m sezuvchan-
ligining bo‘sag‘asi ishchilarda nazorat guruhiga qaraganda 5 marotaba (r<0,05), shirin
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
172
ta’mga bo‘lgan sezuvchanlikning bo‘sag‘asi 5,8 marotaba (r<0,05), sho‘rtang ta’mga
bo‘lgan sezuvchanlikning bo‘sag‘asi esa 3,5 marotaba yuqoriroq bo‘lgan (r<0.01).
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki,
ta’m sezuvchanligiga toksikantlar bilan kontakt
davomiyligi katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar ish staji 10 yilgacha bo‘lgan ishchilarda jami ta’m
sezuvchanligi me’yorga qaraganda 2,8 marotaba pasaygan bo‘lsa (r<0,01, YAYA=2,8), staji
10-20 yilgacha bo‘lgan ishchilarda 4,5 marotaba (r<0,05, RR=4,5), ish staji 20 yildan ortiq
bo‘lgan ishchilarda esa 9,8 marotaba pasayganligini aniqlangan (r<0,01, RR>8).
Ish staji oshgani sayin ishchilarda achchiq ta’mga bo‘lgan sezuvchanlikning sezilarli
darajada pasayganligi qayd etilgan – ish staji 20 yildan ortiq bo‘lgan ishchilarda achchiq
ta’mga bo‘lgan sezuvchanlikning bo‘sag‘asi nazorat guruhiga qaraganda 58 marotaba
(r<0,001, RR>6), ish staji 10 yilgacha bo‘lgan ishchilarda 2,1 marotaba (r<0,01) va staji
10 yildan – 20 yilgacha bo‘lgan ishchilarda 1,8 marotaba yuqoriroq bo‘lgan (r<0,01).
Nordon ta’mga bo‘lgan ta’m sezuvchanligining bo‘sag‘asi staji kichik bo‘lgan
ishchilarda me’yorga qaraganda 2,6 marotaba (r<0,001, RR=2,6), staji 10 yildan –
20 yilgacha bo‘lgan ishchilarda 5,7 marotaba (r<0.01, RR>5), ish staji 20 yildan ortiq
bo‘lgan ishchilarda esa 8,5 marotaba yuqoriroq bo‘lgan (r<0,05. RR>8).
Shirin ta’mga bo‘lgan sezuvchanlikning bo‘sag‘asi ish staji 10 yilgacha bo‘lgan
ishchilarda nazorat guruhiga qaraganda 2 marotaba (r<0,001, RR=2,6), staji 10 yildan –
20 yilgacha bo‘lgan ishchilarda 4,5 marotaba (r<0,01, RR=4,6), ish staji 20 yildan ortiq
bo‘lgan ishchilarda esa 11,1 marotaba yuqoriroq bo‘lgan (r<0,05. RR>4).
Sho‘r ta’mga bo‘lgan sezuvchanlik ish staji 10 yilgacha bo‘lgan ishchilarda me’yorga
qaraganda 1,5 marotaba (r<0,01, RR=1,5), staji 10 yildan – 20 yilgacha bo‘lgan ishchilarda
2,5 marotaba (r<0,01, RR=2,5), ish staji 20 yildan ortiq bo‘lgan ishchilarda esa
6,1 marotaba yuqoriroq bo‘lgan (r<0,01, RR>6).
Toksikantlar bilan turli tabiatdagi muloqotda bo‘lgan ishchilarda bu belgini
o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, jami ta’m sezuvchanligining bo‘sag‘asi ammiakli selitra ishlab
chiqarish sexi va laboratoriya ishchilarida qariyb bir xil qiymatga ega bo‘lgan bo‘lib, u
me’yorga qaraganda 4,8 marotaba (r<0,01, RR >4) yuqoriroq. Nitratli selitra ishlab
chiqarish sexi ishchilarida bu ko‘rsatkich me’yorga qaraganda 5,1 marotaba yuqoriroq
bo‘lgan (r<0,01, RR =5,1). Achchiq va shirin ta’m sezuvchanligining yuqori bo‘sag‘asi
ammiakli selitra ishlab chiqarish sexi ishchilarida qayd etilgan, u mos ravishda 0,51 va
0.34 ni tashkil etgan, sho‘rtang ta’m sezuvchanligining yuqori bo‘sag‘asi laboratoriya
ishchilarida – 0,62, achchiq ta’m sezuvchanligining yuqori bo‘sag‘asi nitratli selitra ishlab
chiqarish sexi ishchilarida aniqlangan.
Bizning tadqiqotlarimiz natijasiga ko‘ra, ishchilarning toksikantlar bilan muloqot
tabiati og‘iz bo‘shlig‘iga leykotsitlarning migratsiya darajasiga deyarli ta’sir ko‘rsatmaydi,
chunki turli sex ishchilarida bu tadqiqotdagi qiymatlar oz darajada farq qiladi, ishchilar-
ning og‘iz suyuqligida neytrofillar miqdori esa Toksikantlar bilan muloqot tabiatiga
bog‘liq. Masalan, nitratli selitra ishlab chiqarish sexi ishchilarining og‘iz suyuqligida
neytrofillar konsentratsiyasi me’yorga yaqin va 49,54±2,01 % ni tashkil etadi, labora-
toriya ishchilarida esa bu ko‘rsatkich 3,6 marotaba, ammiakli selitra ishlab chiqarish sexi
ishchilarida esa 2 marotaba kamaygan (r<0.05).
Parodontning yallig‘lanish kasalliklari patogenezining bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib
hujayra membranalari tuzilmasini shikastlashga olib keluvchi lipidlarning perekisli
oksidlanishini kuchayishi hisoblanadi, uning darajasi antioksidant himoya tizimining
holati bilan belgilanadi, shu sababli biz og‘iz suyuqligida malon dialdegidining miqdorini
aniqladik. Ishchilarda dialdegidning yuqori darajasi aniqlandi, u me’yorga qaraganda
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
173
4,2 marotaba yuqori bo‘lib (r<0,01, RR=4,), bu holat lipidlar perekisli oksidlanishining
kuchayishidan dalolat beradi. Azot-fosfor-kaliy va ammoniy birikmalari bilan ishlovchi-
larning toksikantlar bilan muloqot darajasi va davomiyligi hamda mazkur ko‘rsatkich
o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik aniqlandi.
Ish davomiyligi oshgani sayin og‘iz suyuqligida MDA miqdori dinamik tarzda ortgan.
Ish staji 10 yilgacha bo‘lgan ishchilarning aralash so‘lagida MDA konsentratsiyasi
0,68 mkmol/l ga teng bo‘lgan, bu esa nazorat guruhiga qaraganda 3,5 marotaba ko‘proq
bo‘lgan (r<0,01, RR =3.5) (r<0,01, RR =3.5), ish staji 20 yildan ortiq bo‘lgan ishchilarda
esa – 0,56 mkmol/l bo‘lib, u me’yorga qaraganda 4,7 marotaba (r<0,05, RR=4,7), va
toksikantlar bilan 10 yildan kamroq muloqotda bo‘lgan ishchilarga qaraganda
1,3 marotaba ko‘proq bo‘lgan (r<0,01).
Turli sex ishchilari ichida og‘iz suyuqligida MDAning eng ko‘p miqdori laborantlarda
aniqlangan - u nazorat guruhiga qaraganda 4,6 marotaba (r<0,05, RR =4), nitratli selitra
ishlab chiqarish sexi ishchilariga qaraganda 1,3 marotaba (r<0.01, RR >4) va ammiakli
selitra ishlab chiqarish sexi ishchilariga qaraganda 2,6 marotaba (r<0,01) ko‘proq bo‘lgan
Ishchilarning og‘iz suyuqligida limfotsitlar miqdori me’yorga nisbatan o‘rtacha
2,5 marotaba kamaygan (r<0,01, RR =2,5). 1-chi staj guruhining ishchilarida mazkur
ko‘rsatkich me’yorga qaraganda 1,7 marotaba kamroq (r<0,01) va ish staji oshgani sayin
kamayishda davom etadi hamda ish staji 20 yildan ortiq bo‘lgan ishchilarda 0,12±0,08 %ni
tashkil etadi, bu esa me’yorga nisbatan 5.8 marotaba kam (r<0,05, RR >4). Turli sex
ishchilari orasida limfotsitlar miqdori nitratli selitra ishlab chiqarish sexi ishchilarida
me’yorga o‘ta yaqin (0.50±0.03 %), eng katta og‘ishlar laborantlarda kuzatilgan, ya’ni
me’yorga qaraganda 4,8 marotaba kamroq (r<0,01 RR =4,8). Ammiakli selitra ishlab
chiqarish sexi ishchilarida bu ko‘rsatkich nazorat guruhiga qaraganda 2,5 marotaba
kamroq (r<0,01).
XULOSA
Kompleksli dasturni joriy etish uchun biz “Samarqandkimyo” AJ korxonasi
hududida joylashgan salomatlik punkti qoshida stomatologik xonani shtat birliklari bilan
ta’minlashni va ishchilar dispanserizatsiyasi bo‘yicha ishni tashkil etishni tavsiya etamiz.
Ishchilar og‘iz bo‘shlig‘ining holatini hisobga olib stomatologik tibbiy ko‘riklarni tashkil
etish yoki stomatologning umumiy tibbiy komissiyasi tarkibiga kiritish tavsiya etiladi.
Biz barcha ishchilarni dispanser guruhlarga bo‘lish mezonlarini ishlab chiqdik.
Dinamik kuzatuvning turli guruhlarini shakllantirish asosida ta’sir etuvchi omilning tabiati
va u keltirib chiqargan patologiyaning xususiyatlarini hisobga olgan holda alohida
patologik belgilar yoki ularni birikmalarining mavjudligi yotadi. Stomatologik ko‘rik turli
xil dinamik stomatologik kuzatuv uchun quyidagi guruhlarni ajratishga imkon berdi:
D1 – ishlab chiqarish muhiti omillarining ta’sir etish belgilariga ega bo‘lmagan
shaxslar. Mazkur guruhga KPU darajasi past bo‘lgan (BJSST bo‘yicha 6,2 gacha) va SYOD
(stomatologik yordam darajasi) indeksi qoniqarli yoki yaxshi qiymatga (50% dan kam
bo‘lmagan) ega bo‘lgan shasxlar kiradi.
D2 – kasb kasalliklarining rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan guruh. Mazkur guruhga
ish staji 10 yildan ortiq bo‘lgan va surunkali umumsomatik kasallikka ega bo‘lgan, ishlab
chiqarish muhitining zararli omillari sharoitida ishlovchi shaxslar kiradi. Bundan tashqari,
ushbu guruhga KPU darajasi o‘rtacha bo‘lgan (6,3-12,7) va stomatologik yordam darajasi
etarli darajada bo‘lmagan (SYOD indeksi 10-49%) shasxlarni ham kiritish lozim.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
174
D3 – kasb kasalligi va og‘iz bo‘shlig‘ining jiddiy o‘zgarishlari (og‘ir darajadagi
gingivit hamda qo‘zg‘alish bosqichidagi o‘rta va og‘ir darajali parodontit, giperkeratoz
bilan birga kuzatiladigan surunkali mexanik jarohat, og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardasining
leykoplakiyasi, glossitning giperkeratotik shakli va giperkeratoz holatlari bilan birga
kuzatiladigan og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardasining boshqa kasalliklari) mavjud bo‘lgan,
shuningdek ish staji 20 yildan ortiq bo‘lgan, KPU indeksi 12,8 dan ortiq va SYOD 10%dan
kam bo‘lgan shaxslarni kiritish lozim.
Biz birlamchi ko‘rik (ishga yangi qabul qilingan yoki zararliligi kamroq bo‘lgan
ishlab chiqarish korxonalaridan o‘tkazilgan shaxslarda) hamda ish jarayonida qayta
ko‘riklar uchun mo‘ljallangan ishchining dinamik kuzatuvi kartasini ishlab chiqdik.
Kartalar shifokor ishida qo‘llanilishi oddiy va qulay. Dinamik ko‘rikni o‘tkazish uchun,
bunday hollar uchun standart bo‘lgan hujjatlar va minimal tashxisotli muolajalarning
komponentlar to‘plamidan tashqari, biz ishchilarning stomatologik dinamik kuzatuvi
kartalaridan foydalanishni tavsiya etamiz, mazkur kartalar aniqlangan patologiyani
hisobga olganda holda bemorlarning aynan ushbu toifasi uchun ishlab chiqilgan bo‘lib,
o‘zida minimal, ammo etarli darajada bo‘lgan stomatologik statusni ishonchli tarzda
baholashga, klinikadan oldingi erta tashxisotni o‘tkazishga va dinamikada status
o‘zgarishlarini kuzatish imkon beradigan umumlashtirilgan tashxisotli indekslarni
mujassam etadi.
Dinamik kuzatish jarayonida qo‘llash uchun keng tarqalgan standart indekslardan
tashqari, biz dispanser ko‘rik kartasiga parodont holatini baholashning yuqori informativ
indeksi bo‘lgan PDI indeksini kiritishni tavsiya etamiz.
Tadqiqotda aniqlanishicha, shilliq pardalarning turli darajada tabaqalashgan, bir-
biri bilan muayyan barqaror munosabatda joylashgan epitelial hujayralari turli xoh
kimyoviy, xoh biologik tabiatli salbiy ta’sirlar natijasida o‘zgaradi va shu bilan nishon
sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin [1. Oxirgi vaqtlarda aholining skrining tekshiruvlarida
kasallikning erta shakllarini aniqlash uchun tadqiqotning qulay ob’ekti sifatida og‘iz
bo‘shlig‘i bukkal epiteliyining hujayralaridan foydalaniladi. Mazkur ob’ekt odamning
umumiy holatini aks ettiruvchi noinvaziv testlardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Ma’lumki, mikroyadrolarni baholash usuli toksikogenetikada amaliy qisqa muddatli
siyugenetik testlardan biri bo‘lib qoldi [4]. Mikroyadrolar tahlili turli kimyoviy birikmalar
ta’siriga duchor bo‘ladigan shaxslarda sitogenetik anomaliyalarni aniqlash imkonini
beradi [5,4]. Genotoksik ta’sirni baholashning sezgir noinvaziv usuli sifatida mikro-
yadrolar va og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardasining hujayralarida yadroli anomaliyalar tahlilini
qo‘llashni tavsiya etamiz, qaysikim atrof muhit omillarining nafaqat umumiy, balki
mahalliy ta’sirini baholash imkonini beradi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
175
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ризаев Ж.А., Назарова Н.Ш. Состояние местного иммунитета полости рта
при хроническом генерализованном парадонтите. Вестник науки и образования
2020. № 14 (92). Часть 4. – С 35–40.
2.
Ризаев Ж.А., Назарова Н.Ш. Эффективность савокупного лечения болезней
парадонта и слизистой оболочки работающих с вредными производственныыми
факторами. Проблемы биологии и медицины.2020. №3 (119). – С 85–88.
3.
Бердиев T. и Назарова Н. 2020. Оценка изменений состояния тканей
пародонта у работников, подверженных воздействию эпоксидной смолы. Общество
и инновации. 1, 1/s (окт. 2020), 565–569. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-
vol1-iss1/s-pp565-569.
4.
Ризаев Ж. и Назарова Н. 2020. Эффективность десняного геля NBF в лечении
производителей стеклопластических изделий. Общество и инновации. 1, 1/s (окт.
2020), 724–729. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol1-iss1/s-pp724-729.
5.
Норбутаев, А., Шамсиев , М. и Назарова, Н. 2020. Клинико-функциональные
изменения твердых тканей зубов у больных гемофилие. Общество и инновации. 2,
1/S (фев. 2021), 248–255. DOI:https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss1/S –
PP. 248–255.
6.
Ризаев Ж., Рахимбердиев Р. и Назарова Н. 2021. Пути совершенствования
организации
стоматологического
обслуживания
работников
химической
промышленности. Общество и инновации. 2, 1 (мар. 2021), 49–55. DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss1-pp49-55.
7.
Назарова Н. и Касимова Д. 2021. Оценка некоторых функциональных
показателей полости рта лиц работающих в табаководстве. Общество и инновации.
2, 2/S (мар. 2021), 706–710. DOI:https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss2/S-
pp706-710.
8.
Рахимбердиев Р., Мусаева Г. и Назарова Н. 2021. Организационные аспекты
оказания стоматологической помощи работникам химической промышленности .
Общество и инновации. 2, 4/S (май 2021), 507–515. DOI: https://doi.org/10.47689/
2181-1415-vol2-iss4/S-pp507-515.
9.
Ризаев Ж. и Назарова Н. 2020. Эффективность десняного геля NBF в лечении
производителей стеклопластических изделий. Общество и инновации. 1, 1/s (окт.
2020), 724–729. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol1-iss1/s-pp724-729.
Ризаев Ж.А., Назарова Н.Ш., Бердиев Т.А. Шиша толали тузилмаларни ишлаб
чикариишда NBF гингивал гелининг самарадорлиги. Жамият ва инновациялар.
2020, октябрь. – С 565–569.
10.
Ризаев Ж.А., Назарова Н.Ш. Эффективность савокупного лечения болезней
парадонта и слизистой оболочки работающих с вредными производственныыми
факторами. Проблемы биологии и медицины. 2020. – № 3 (119). – С. 85–88.
11.
Rizayev Jasur Alimdjanovich, Nazarova Nodira Sharipovna. Assessment of
changes in the condition of periodontal tissues in workers exposed to exposure to epoxy
resin. The American journal of medical sciences and pharmaceutical research 2019, – № 2
– РР. 14–17.
12.
Alisher Berdikulovich Norbutaev, Mukhiddin Kamariddinovich Shamsiev,
Nodira Sharipovna Nazarova. Clinical and functional changes in hard tissues of teeth in
рatients with hemophilia. The American journal of medical sciences and pharmaceutical
research Volume 2 Issue 12, 2020. – РР. 29–34.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 5 (2021) / ISSN 2181-1415
176
13.
Rizayev Jasur Alimdjanovich, Nazarova Nodira Sharipovna. Assessment of
changes in the condition of periodontal tissues in workers exposed to exposure to epoxy
resin. The American journal of medical sciences and pharmaceutical research. – № 2 –
РР. 14-17. 2020.
14.
Zhasur Alimdzhanovich Rizaev, Rahimberdiev Rustam Abdunosirovich,
Nazarova Nodira Sharipovna. Ways to improve the organization of dental services for
chemical industry workers. The American journal of medical sciences and pharmaceutical
research. Volume 2 Issue 12, 2020. – PР. 35–39.
15.
Nazarova Nodira Sharipovna, Rakhmberdiev Rustam Abdunosirovich, Bakirov
Asadullo Abdikodirovich, Sultonov Odiljon Raimovich. The intensity of dental caries in
workers is harmful industry. The American journal of medical sciences and pharmaceutical
research.Volume 03 Issue 07-2021. – PP. 68–72.
16.
Rustam Rakhmberdiev, Gulchekhra Musaeva, Nodira Nazarova. Ways to
improve the organization of dental care for workers in the chemical industry. Society and
innovations. Volume 01 Issue 1-2021. – PP. 139–144.
