Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of the basis of rehabilitation and partial rehabilitation
Alisher SATTOROV
1
Higher school judges
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article explores some mattersin the fieldof the citizen
protection from illegal criminal prosecution and accusation,
restrictionof their rights and freedoms.
Also examined a mechanism ofcompensation for harm caused
by unlawful or unjustified criminal charges. Proposals for
improvinglegislation are justified.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
illegal actions,
rehabilitation,
reparation,
restoration of rights,
criminal proceedings.
Реабилитация ва қисман реабилитация асослари таҳлили
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ноқонуний ҳаракатлар,
реабилитация,
зиённи қоплаш,
ҳуқуқларни тиклаш,
жиноят процесси.
Ушбу мақолада шахсни ноқонуний жиноий таъқиб ва
айбловдан, ҳуқуқ ва эркинликларини чеклашдан ҳимоя
қилишнинг
муаммоли
масалалари
таҳлил
этилган.
Шунингдек, ноқонуний ёки асоссиз жиноий айблов натижа
-
сида етказилган зиённи қоплаш тартиби муҳокама этилган.
Қонунчиликни
такомиллаштириш юзасидан таклифлар
асослантирилган.
Анализ основы реабилитации и частичной реабилитации
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
незаконные действия,
реабилитация,
возмещение вреда,
восстановление прав,
уголовный процесс.
В статье проанализированы некоторые проблемные
вопросы в области защиты личности от незаконного
уголовного преследования и обвинения, ограничения их
прав и свобод. Также рассматривается порядок возмещения
вреда, причиненного незаконными или необоснованными
уголовными обвинениями. Обосновываются предложения
по совершенствованию
законодательства.
1
Independent researcher of the Higher school judges. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
269
Реабилитация юзасидан ҳуқуқий муносабатларда
субъектлар доираси қатъий
белгиланганлиги билан бошқа ҳуқуқий муносабатлардан фарқланади. Яъни улар
мулкий зиённи ундириш ва бузилган ҳуқуқларини тиклаш ҳуқуқига эга субъект ва
етказилган зарарни қоплаш мажбуриятига эга бўлган субъектдан иборат.
Реабилитацияда бузилган ҳуқуқларни тиклаш мажбурияти бўлган субъект
давлат бўлиб, буни ўзининг мансабдор шахслари орқали амалга оширади, мулкий
зиённи қоплаш манбаси ҳам давлат бюджети ҳисобланади.
Реабилитация институтининг асосий элементлари: 1) реабилитацияга бўлган
ҳуқуқларнинг вужудга келиш асослари; 2) реабилитация субъектлари; 3) реабили
-
тация мазмуни; 4) реабилитациянинг процессуал тартиби
;
5) реабилитация оқибат
-
ларидан иборат.
Илмий адабиётларда реабилитациянинг асослари юзасидан икки хил ёнда
-
шув мавжуд.
Айрим олимлар реабилитациянинг асоси жиноий таъқибнинг амалга ошири
-
лиши эканлиги ҳақида фикр юритганлар.
У ёки бу шахсда реабилитацияга бўлган ҳуқуқнинг вужудга келиш асоси
шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларига зарар етказадиган ёки бузадиган ҳолатлар,
яъни ноқонуний ёки асоссиз жиноий таъқиб,реабилитацияга бўлган ҳуқуқнинг
вужудга келиш шарти эса чиқарилиши билан реабилитацияга бўлган ҳуқуқ юзага
келадиган мансабдор шахснинг қароридир.
Бизнинг фикримизча, В.И.
Рохлиннинг реабилитациясининг асоси мансабдор
шахслар томонидан қонун бузилишига йўл қўйилганлиги фактини тасдиқлайдиган
қарорлар, шартлари эса жиноий таъқибнинг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги
ҳақидаги фикри асослироқ, сабаби
,
ноқонуний ёки асоссиз жиноий таъқиб
реабилитацияга шароит яратиши мумкин, асос эса мазкур ҳолат тасдиқланиб
,
фақат тегишли қарор қабул қилинганда пайдо бўлади.
Қонун чиқарувчи хам ЖПКнинг 301
-
моддасида оқлов ҳукми, шунингдее
,
ЖПКнинг 83
-
моддасида назарда тутилган ҳолатлар шахсни реабилитация этишга
асос бўлишини белгилаб қўйган. Демак, иш қўзғатилган ва тергов ҳаракатлари ёки
суд муҳокамаси ўтказилган иш бўйича жиноий ҳодиса юз бермаган бўлса,
қилмишида жиноят таркиби бўлмаса, унинг содир этилган жиноятга дахли бўлмаса
,
реабилитация қилиш учун асос бўлади. Бироқ
ЖПКнинг 301
-
моддасида белги
-
ланган реабилитация асосларини мукаммал деб бўлмайди.
Реабилитациянинг муҳим шарти жиноий таъқибнинг ноқонунийлиги қонун
билан белгиланган тартибда аниқланиши зарур. Ишни судга қадар юритиш
босқичида гумон қилинувчи ёки айбланувчига нисбатан жиноий таъқибнинг
асоссизлигини тасдиқловчи ҳужжат бу суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг
жиноят ишини реабилитация қилувчи асосларга кўра тугатиш ҳақида қарори
ҳисобланади.
1.
Оқлов шахснинг реабилитацияга бўлган ҳуқуқ учун шубҳасиз ва шартсиз
асос ҳисобланади.
Оқлов ҳукми одил судловни амалга оширишнинг қонуний ва зарурий шакли
ва оқлов ҳукмисиз одил судлов бўлиши мумкин эмас. Қандай судки,
ҳеч кимни
оқламайди, унинг олдида ҳеч ким ўзини оқлай олмайдиган.
Айбланувчи учун оқлов ҳукми бу одил судловнинг адолатига сўна бошлаган
ишончни тасдиқланиши, шу билан бирга
,
панжара ортида ўтган кунлар ва ойлар
ҳақида, терговчининг айбга иқрор бўлиш ҳақида талаблари, яшаш жойидаги
тинтувлар, иш жойидаги шармандалик ва оиладаги қийинчилик ҳақида оғир
хотиралардир.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
270
Судьяларимизнинг адолатни ва қонун устуворлигини таъминлаш борасида
оқлов ҳукмларини чиқараётгани, ҳеч шубҳасиз, суд
-
ҳуқуқ соҳасидаги энг катта
ютуғимиздир. Мен, Президент сифатида, судьяларнинг бундай жасорати ва
қатъиятини бундан кейин ҳам тўлиқ қўллаб
-
қувватлайман. Энди суд орқали
инсонларнинг ҳуқуқи тикланганини эътироф этиш билан чекланиб қолмасдан,
нима сабабдан судгача бўлган тергов жараёнида инсон ҳуқуқ ва эркинликлари
бузилган, деган саволни ҳам кўндаланг қўядиган, тазйиқлар учун жавоб берадиган
вақт келди.
Олий суднинг статистик маълумотларига кўра, 2017
-
йилдан 2021
-
йилнинг
1-
чорагига қадар жами 2.956 нафар шахс оқланган бўлиб, жумладан, 2017
-
йилда
263, 2018-
йилда 867, 2019
-
йилда 859
, 2020-
йилда 781, 2021
-
йилнинг 1
-
чорагида
186 нафар шахсларга нисбатан оқлов ҳукми чиқарилган.
Оқлов учта ҳолатни ўз ичига олади: билиш
-
жиноят
-
процессуал исботлаш
натижасини акс эттиради, тасдиқлаш
-
тегишли процессуал қарорда ифодаланади ва
шахснинг айбсизлигини тасдиқлашни англатади, реабилитация қилувчи
-
оқлов
оқибатларини белгилайди.
Бироқ 2017
-
йилга қадар оқлов ҳукм деярли чиқарилмаганлиги, оқлаш учун
асослар мавжуд бўлмаганлигини эмас
,
шахс ўзининг айбсизлигини исботлаш учун
йиллаб курашса
-
да
,
оқлов ҳукми чиқарилмаганлиги, яъни оқлов ҳукмини чиқариш
учун маъмурий чекловлар мавжуд бўлганлиги, яъни суд амалда мустақил қарор
қабул қилмаганлигини англатади. Яъни оқлов учун асослар мавжуд бўлса
-
да, суд
айбловнинг баъзи қисмларини чиқариб ташлаш, ишни қўшимча терговга қайтариш
йўли билан муносабат билдирган. Қўшимча терговга қайтарилган иш реаби
-
литация асослари билан тугатилса
-
да, шахсга реабилитация этишга бўлган
ҳуқуқлари тушунтирилмаган ва амалда реабилитация қилинмаган.
Масаланинг бошқа бир томони оқлов
ҳукми чиқарилишига сабаб бўлган
қонунбузилиши ҳолатларини содир этган мансадор шахсларнинг жавобгарлиги
билан боғлиқ. Яъни аксарият ҳолларда ушбу мансабдор шахслар, суриштирувчи,
терговчи, прокурор, судьялар айбсиз шахснинг
жавобгарликка тортилгани,
адолатсиз ҳукм чиқарилгани учун жавобгарликка тортилмайди, бу эса оқлов
ҳукмининг профилактик аҳамиятини пасайтиради.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг “Суд ҳукми тўғрисида”
ги
Қарорининг 9
-
бандига мувофиқ, агар ижтимоий хавфли қилмиш факти ва
оқибатининг келиб чиққанлиги аниқланган бўлиб, бироқ суд муҳокамасида тақдим
қилинган ва текширилган далиллар билан унинг судланувчи томонидан содир
этилганлиги инкор этилса ёки ўз тасдиғини топмаса, суд шахснинг содир этилган
жиноятга дахли бўлмаганлиги сабабли оқлов ҳукми чиқаради (ЖПК 83
-
модда
3-
банди).
Суд айбсизлик презумпциясига мувофиқ, “тасдиғини топмаган айблилик,
ҳуқуқий маънода, тасдиғини топган айбсизликдир”, дейилган қоидага риоя қилиши
керак.
Бизнинг фиеримизча, Д.
Камалходжаевнинг ЖПК 83
-
моддасини реаби
-
литация учун янги асос “шахсни айби исботланмаганлиги ёки етарли далиллар
тўплаш имкони бўлмаганлиги” билан тўлдириш ҳақида таклифи асоссиз бўлиб,
1959-
йилдаги ЖПКнинг 175
-
моддаси 2
-
қисмида жиноят ишини тугатишнинг
“айбланувчининг жиноят содир этишдаги иштироки исботланмаган бўлса, агар
бунда қўшимча далилларни тўплаш имкони бўлмаса”, деган асоси аввал мавжуд
бўлган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
271
Худди шундай асос СССР ва иттифоқдош республикаларнинг 1958
-
йилдаги
Жиноят суд ишларини юритиш асосларининг 43
-
моддаси 4
-
қисмида ҳам мавжуд
бўлган.
Ушбу асос билан жиноят ишининг тугатилиши шахснинг айбсиз эканлигига
шубҳа уйғотади, унинг келгуси ҳаётини йўлга қўйиши, ишга, ўқишга жойлашиши,
чет элга чиқишида тўсқинлик қилиши мумкин. Яъни ушбу асос билан жиноят иши
тугатилганда, шахс жиноят содир этганликда айбдор фақатгина у жиноий
жавобгарликдан қутулиб қолган
,
деган фикр юзага келади. Т.
Таджиевнинг
:
“Суд
судланувчининг жиноят содир этишдаги иштироки исботланмаганлиги сабабли
оқлов ҳукми чиқаришда гумон қилинувчи жиноят содир этмаганлигини таъкид
-
ламайди, аслида
,
у балки жиноят содир этган бўлиши мумкин
,
бироқ буни исботлаш
имкони бўлмади”
,-
деган фикри айнан ушбу нуқтаи назарнинг ифодаси бўлиб, аммо
амалда бу инквизиция давридаги “гумон остидаги қолдириш”нинг замонавий
кўринишига айланади.
Яъни асоссиз жиноий жавобгарликка тортилган шахснинг маънавий
манфаатларидан келиб чиққанда у ноқулайроқ, реабилитация қилинган шахсга
“қўлга тушмаган ўғри” мақомини яратади.
Бироқ ушбу масалада ЖПКнинг ўзида бир қатор номувофиқликлар
мавжуд.
Масалан, ЖПКнинг 497
-27-
моддаси 2
-
банди, ЖПКнинг 83
-
ва 84
-
моддаларида
назарда тутилган ҳоллардан ташқари
иш бўйича тўпланган далиллар судланувчини
айбдор деб топиш учун етарли бўлмаса ва қўшимча далилларни тўплаш имконияти
қолмаган бўлса, жиноят ишини тугатишни талаб қилади.
Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2014
-
йил
23-
май кунидаги “Суд ҳукми тўғрисида”ги 7
-
сонли Қарорининг 6
-
банд учинчи
хатбошисида ишда тўпланган далилларнинг етарли эмаслиги, далиллар қонунга
зид равишда олинганлиги сабабли улар далил ҳисобланмаслиги ёки қўйилган
айбловда судланувчининг тўлиқ айбдорлиги тўғрисидаги шубҳани бартараф
қилишнинг имкони йўқлиги ҳақидаги суднинг асослантирилган хулосаси оқлов
ҳукми чиқариш учун асос бўлади, бу ЖПК 464
-
моддаси мазмунидан келиб чиқиши
тўғрисида тушунтириш берилган.
Амалиётда оқлов ҳукми чиқарилиши билан боғлиқ муаммолардан бири
кўпгина ҳолларда оқлов ҳукми ҳимоя томони судланувчининг содир этилган
жиноятга дахли йўқлигини исботлаб берган ҳоллардагина
чиқарилади
ва
айбзсизлик презумпциясининг асосий қоидаларидан бири
судланувчи ўзининг
айбсизлигини исботлаб бериши шарт эмаслиги бузилади. Бунинг сабаби
,
суд
муҳокамасида давлат айбловини қувватлаш прокурорга юклатилган бўлса
-
да,
судланувчининг айблилигини исботлаш унинг мажбурияти эканлиги ЖПКда аниқ
белгиланмаган.
Оқлов ҳукмини чиқаришга тўсқинлик қилаётган муаммолардан яна бири
шахснинг айбини исботлаш меъзонлари пасайиши билан боғлиқ. Маълумки,
исботлашнинг энг юқори меъзони айблов ҳукми ҳисобланади, суд амалиёти
айблиликни исботлашнинг қанчалик юқори меъзонини белгиласа, асоссиз ҳукм
қилиш ва жиноий жавобгарликка тортиш шунчалик камаяди.
Оқлов ҳукмининг қарор қисмида шахсга нисбатан қўлланилган барча
процессуал мажбурлов чораларини бекор қилиш, шу жумладан
,
паспортнинг
(ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилишини тўхтатиб туриш, айбланувчини,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
272
судланувчини лавозимидан четлаштиришнинг
бекор қилиниши кўрсатилиши
шарт, бироқ ЖПКнинг 470
-
моддасида суднинг у оқлов ҳукмида ушбу масалани
кўрсатиши шартлигини ўз ифодасини топмаган.
2.
Жиноят иши тугатилганда. Маълумки, жиноят иши ушбу Кодекснинг 83
-
ва
84-
моддаларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда тугатилади.
ЖПКнинг 374
-
моддасига мувофиқ
,
Қарорнинг хулоса қисмида жиноят ишини
тугатиш тўғрисидаги, гумонни ёки айбловни олиб ташлаш тўғрисида, эҳтиёт
чораларини, айбланувчини лавозимидан четлаштириш, шахсни тиббий муассасага
жойлаштириш тарзидаги процессуал мажбурлов чораларини, шунингдек фуқаро
-
вий даъвони таъминлаш чораларини бекор қилиш тўғрисида, ашёвий далиллар
тўғрисидаги қарорлар баён қилинади.
Реабилитация билан боғлиқ ҳуқуқий муносабатлар субъектлари бир томон
-
дан реабилитация этилган шахс бўлса
,
иккинчи томондан давлат ва унинг жиноят
-
процессуал фаолиятни амалга оширишга ваколатли органлари бўлади.
ЖПКнинг 306
-
моддасига кўра
,
оқлов ҳукми ёки ишни тугатиш ҳақидаги
ажрим (қарор) чиқарилган шахс реабилитация этилган шахс мақомига эга бўлади.
Яъни қонун мазмунига кўра, ўзига етказилган мулкий зиённи ундириб олиш
ҳуқуқини эътироф этилишининг
ўзи, шахсни реабилитация этилган деб эътироф
этишга асос бўлади.
Бироқ “реабилитация этилган шахс” мақомини қўлга киритиш ва барча
ҳуқуқларини амалда тиклаш орасида узоқ муддат бўлиши мумкин.
Яъни ушбу мақом эътироф этилганда
,
у амалда реабилитация қилинмайди
,
у
фақатгина реабилитация этилиш ҳуқуқини қўлга киритади. Сабаби
,
уни
“реабилитация этилган шахс” деб эътироф этиш унинг ҳуқуқлари тикланиши
бошқа давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг қарорларига боғлиқ эмасли
-
гини англатади, бироқ
,
аслида
,
бундай эмас.
Жиноят
процессининг қуйидаги иштирокчилари реабилитация этилишга
бўлган ҳуқуққа эга бўлади:
1.
Биринчи инстанция, апелляция, кассация инстанцияси суди, шунингдек
,
янги очилган ҳолатлар юзасидан иш юритиш натижаларига кўра ўзларига нисбатан
оқлов ҳукм чиқарилган судланувчилар
.
2.
Ишни судга қадар юритиш босқичида ЖПКнинг 83
-
моддасида белгиланган
асослар бўйича жиноят ишини тугатиш ҳақида қарор чиқарилган гумон қилинувчи,
айбланувчилар
.
3.
Давлат айбловчисининг айбловдан воз кечиши сабабли жиноят иши
тугатилган судланувчилар
.
4.
Тиббий йўсиндаги мажбурлов чораси қўлланган шахслар (бу ҳақида
суднинг қарори ноқонунийлиги сабабли бекор қилинган ҳолларда)
.
Жиноят процессининг бошқа иштирокчилари, масалан, жабрланувчи, гувоҳ
-
нинг мазкур рўйхатга киритилмаслигига сабаб шундан иборатки, реабилитация
шахснинг айбсизлигини эътироф этиш ва унинг оқибатларини бартараф қилишга
қаратилган. Бироқ бу
процесснинг бошқа иштирокчилари ноқонуний ҳаракатлар
натижасида етказилган зарарни ундириш ҳуқуқига эга эмаслигини англатмайди.
Улар Фуқаролик кодексининг 991
-
моддаси тартибида терговга қадар текширувни
амалга оширувчи органлар, суриштирув, дастлабки тергов, прокуратура органлари
ва суднинг қонунга хилоф ҳаракатлари туфайли етказилган зарарни ундириш
ҳуқуқига эга.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
273
“Реабилитация тушунчасини зарарни ундиришга бўлган ҳуқуқ билан
нисбатини кўриб чиқишда, фуқаро жиноят суд ишларини юритиш
,
соҳасида
мансабдор шахслар ва органлар томонидан ўзига етказилган зарарни ундиришга
бўлган ҳуқуқини амалга оширишни истайдиган, давлат унга бундай имкониятни
реал таъминлаб бера олмайдиган вазиятни истисно қилиб бўлмайди. Бундай ҳолда
шахсни реабилитация қилинган
,
деб ҳисоблаш мумкин эмас. Бинобарин, реабили
-
тация тушунчаси айбсиз деб топилган шахс томонидан ўз ҳуқуқларидан
,
шу
жумладан
,
суриштирув, дастлабки тергов, прокуратура ва суднинг ноқонуний
ҳаракатлари натижасида етказилган зарарнинг қопланишига бўлган ҳуқуқдан
фойдаланиш кафолатларини, шунингдек
,
ушбу ҳуқуқдан фойдаланган шахсга
етказилган зарарни реал қопланиши кафолатларини
,
ўз ичига олиши керак.
Бироқ зарарнинг реал қопланишини таъминлаш реабилитациянинг узвий
қисми сифатида эътироф этилса, реабилитация масаласи жабрланган шахснинг
иродасига боғлиқ бўлиб қолади, яъни ҳуқуқидан фойдаланишни рад этса
,
реабилитация қилинмаган бўлади
.
Масалан, О.В.
Химичев, реабилитация жабрланган субъектнинг иродасига
боғлиқ эмаслигини таъкидлаган.
Реабилитацияга бўлган ҳуқуқни эътироф этиш учун шахснинг розилиги
талаб этилмайди, бироқ мулкий ва бошқа ҳуқуқларни тиклаш шахснинг аризасига
асосан амалга оширилади.
Реабилитация этилган шахс унга етказилган мулкий зарарни ундириш ҳамда
маънавий зиён оқибатлари бартараф этилишини талаб қилиш ҳуқуқига эга. Яъни
мазкур ҳуқуқдан фойдаланар экан, шахс диспозитив равишда ушбу ҳуқуқдан
қандай шаклда фойдаланиши, етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш характери ва
миқдорини ўзи белгилайди. Бироқ жиноят ишини юритишга масъул органларнинг
вазифаси, ҳеч бир шартларсиз уни мазкур ҳуқуқидан фойдаланишларини
таъминлашдан иборат бўлади.
Юқоридагиларга асосан, биринчидан
,
реабилитацияга бўлган ҳуқуқнинг
вужудга келиши учун жиноят ишлари юритувига жалб қилинган шахснинг
айбсизлиги ваколатли мансабдор шахснинг қонунда белгиланган тартибда
чиқарилган процессуал қарори билан тасдиқланиши;
иккинчидан,
реабилитация ноқонуний жиноий таъқиб
ёки ҳукм қилишнинг
оқибати бўлиши;
учинчидан,
реабилитация этилган шахс ўзининг ҳуқуқларини тиклаш
тартибини ўзи мустақил равишда белгилаш
,
яъни реабилитация тартибида ёки
даъво тартибида зарарни қопланишига бўлган ҳуқуққа эгалиги билан характер
-
ланади.
ЖПКга мувофиқ
,
етказилган мулкий зиённинг қопланишига бўлган ҳуқуққа
нафақат реабилитация этилган шахс
,
балки жиноят содир этганликда айбли деб
топилган бўлса
-
да
,
процессуал мажбурлов чоралари ёки жиноий жазо чоралари
ноқонуний қўлланган шахслар ҳам эга.
“Қисман реабилитация” тушунчаси энг мунозарали ва муаммоли масала
ҳисобланади. ЖПКнинг 303
-
моддаси 1
-
қисмига мувофиқ:
1)
шахснинг қамоқда ёки уй қамоғида сақлаб турилганига қараганда камроқ
муддатга озодликдан маҳрум этишга ёки озодликни чеклашга ёхуд озодликдан
маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазога ҳукм қилинганлиги;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
274
2)
ҳукмдан айбловнинг қисман чиқариб ташланганлиги ва бунинг натижа
-
сида қонунга кўра қамоқда ёки уй қамоғида сақлаш ёхуд озодликдан маҳрум қилиш
ёки озодликни чеклаш мумкин эмаслиги;
3)
озодликдан маҳрум қилиш ёки озодликни чеклаш муддатининг юқори суд
томонидан ҳақиқатда ўталган муддатга қараганда камайтирилганлиги ёхуд бошқа
енгилроқ жазо тури билан алмаштирилганлиги;
4)
жиноий жазо тайинламай ҳукм чиқарилган ҳолларда ушлаб туриш,
қамоққа олиш ёки уй қамоғининг, тиббий муассасага жойлаштиришнинг асоссиз
-
лиги шахснинг қисман реабилитация этилишига асос бўлади
.
Бироқ
қисман реабилитация процессуал жиҳатдан тўлиқ тартибга солинма
-
ганлиги унинг имкониятларини амалга оширишга
тўсқинлик қилади.
Масалан, аксарият ҳолларда ушлаб турилган шахсни озод қилиш ҳақидаги
қарорда уни озод қилиш асослари кўрсатилмайди, фақат “қамоққа олиш тарзидаги
эҳтиёт чораси қўллаш ҳақида илтимоснома киритишга зарурият йўқлиги сабабли”
озод қилинаётгани кўрсатилади. Шунингдек баъзида гумон қилинувчи сифатида
жалб қилиниб, процессуал мажбурлов чораларини қўлланган шахсларга нисбатан
(агар кейинчалик жиноят ишида бошқа шахслар айбланувчи тариқасида иштирок
этиш учун жалб қилинган бўлса) жиноят ишини тугатиш ҳақида қарор чиқарил
-
майди, уларнинг реабилитация этилишга бўлган ҳуқуқлари қарорда кўрсатил
-
майди.
Шунингдек, қисман реабилитация қилиш учун асослар мавжуд бўлган
ҳолларда суд томонидан ҳам реабилитация ҳуқуқи эътироф этилмайди ва ўз
-
ўзидан
шахснинг ҳуқуқларини тиклаш йўлида тўсиқ пайдо бўлади.
Фикримизча
,
асосий муаммолардан ЖПКда бири “қисман реабилитация”
атамасидан ноўрин фойдаланилганлиги билан боғлиқ. Яъни ЖПК жиноят
-
процессуал фаолият натижасида шахснинг ҳуқуқлари бузилишини 3 гуруҳга
бўлади:
1)
оқлов ҳукми, шунингдее
,
ЖПКнинг 83
-
моддасида назарда тутилган ҳолат
-
лар
,
яъни тўлиқ реабилитация оқибати сифатида;
2)
ЖПКнинг 303
-
моддасида кўрсатилган асослар бўйича, яъни қисман
реабилитация оқибати сифатида;
3)
ЖПКнинг 18
-
моддаси тартибида, яъни ишни юритиш жараёнида шахснинг
ҳуқуқ ва эркинликларини бузиш оқибатида етказилган зарар сифатида.
Демае
,
амалдаги реабилитация ва қисман реабилитация институтида икки
институт: айбсиз шахсни реабилитация қилиш ва ишни юритиш жараёнида асоссиз
қарорлар сабабли етказилган зарарни қоплаш элементлари мавжуд. Айбсиз шахсни
реабилитация қилиш институти ноқонуний равишда айбланувчи тариқасида
иштирок этишга жалб қилиш, ҳукм қилиш асосларини қамраб олса, иккинчи
институт жиноят ишлари юритувида ҳар қандай қонун бузилиши
сабабли шахснинг
ҳуқуқ ва эркинликларини бузиш оқибатида етказилган зарарни қамраб олади.
Бироқ ЖПКнинг 303
-
моддасида кўрсатилган асослар учун реабилитация
атамасининг ишлатилишини асоссиз
,
деб ҳисоблаймиз
,
сабаби:
1.
Реабилитация шахсни айбсиз деб эътироф этилиши, жиноий таъқиб ёки
ҳукмнинг ноқонунийлигини англатади, қисман реабилитациянинг ЖПКдаги
маъносига кўра шахс айбли деб эътироф этилган
,
фақатгина унга процессуал
мажбурлов чоралари ёки жиноий жазо чоралари ноқонуний қўлланилган ҳолатини
англатади
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
275
2.
ЖПК қисман реабилитация этилган шахсларнинг ҳуқуқларини тиклашни
кўзда тутмайди, шу сабабли амалда мазкур норма ишламайди, сабаби ЖПКнинг
306-
моддасига асосан мулкий зиённи ундириш ҳуқуқи фақат оқлов ҳукми ёки
ЖПКнинг 83
-
моддаси назарда тутилган асосларга кўра чиқарилган жиноят ишини
тугатиш ҳақидаги
қарордан келиб чиқиши назарда тутилган.
3.
Аксарият давлатларда “қисман реабилитация” атамасидан эмас, балки
“мулкий зиённи ундириши ҳуқуқи” атамасидан фойдаланилади
.
4.
Процессуал мажбурлов чораларини ва жиноий жазо чоралари ҳуқуқий
табиатига кўра мустақил процессуал ҳуқуқий институт ҳисобланади.
Кўпгина олимлар ҳам реабилитация асосларининг кенгайиши натижасида
реабилитация институти доирасида иккита мустақил институт, яъни “классик
реабилитация” ва жиноий жавобгарликка тортиш жараёнида шахснинг бузилган
ҳуқуқларини тиклаш пайдо бўлганлигини таъкидлашган.
Юқоридагиларга
,
асосан
,
фақатгина ЖПКнинг 303
-
моддаси 1
-
қисми
2-
бандида кўзда тутилган асос, яъни ҳукмдан айбловнинг қисман чиқариб ташлан
-
ганлиги ва бунинг натижасида қонунга кўра қамоқда ёки уй қамоғида сақлаш ёхуд
озодликдан маҳрум қилиш ёки озодликни чеклаш мумкин эмаслиги қисман
реабилитация ҳуқуқини юзага келтириши мумкин.
Қисман реабилитация эълон қилинган шахсга эълон қилинган айблов
(гумон) ёки
ҳукм қилишнинг қандайдир қисмини ноқонуний ёки асоссиз деб
эътироф этишни англатади. Шу сабабли қисман реабилитациянинг асосий
хусусияти гумон, эълон қилинган айблов ёки ҳукм қилинишнинг қисмини
ноқонуний ва асоссиз деб топишдан иборат.
Қисман реабилитация ҳуқуқи қуйидаги ҳолларда юзага келиши мумкин:
–
гумон қилинувчига нисбатан жиноий таъқибнинг айрим эпизодлари
ЖПКнинг 83
-
моддасига асосан тугатилганида, агар айнан ушбу эпизодлар шахсни
ушлаб туриш ёки қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини
қўллаш учун асос
бўлганда;
–
айбловнинг айрим эпизодлари реабилитация асосларига кўра тугатилиши;
–
давлат айбловчиси айбловнинг айрим эпизодларидан воз кечганида;
–
айбловнинг айрим эпизодлари бўйича судланувчи оқланганида
.
Бироқ айблов Жиноят кодексининг енгилроқ жазо чорасини назарда тутган
тегишли моддаси бўйича қайта квалификация қилинганида қисман реабилитация
ҳуқуқи юзага келмайди.
Бундан ташқари
,
қисман реабилитация асосларини амалиётдан келиб чиққан
ҳолда қайта кўриб чиқиш талаб этилади.
Судланувчи учун оғирлик даражаси бўйича қайси жиноят учун судланиши ва
бундан келиб чиқиб
,
қандай жазо олиши, бунда асоссиз оғир жазо билан боғлиқ азоб
ва уқубатларга дучор бўлиши барибир эмас.
Айрим процессуал мажбурлов чоралари, қамоққа олиш ёки уй қамоғи
тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш жиноятнинг оғирлик даражаси билан бевосита
боғлиқлиги ҳисобга олинса, айниқса
,
жиноятнинг малакаловчи белгилари асоссиз
оғирлаштирилган ҳолларда
шахсни зарарни ундиришга бўлган ҳуқуқидан маҳрум
қилишни асосли деб бўлмайди. Айниқса
,
тергов органлари томонидан шахснинг
айбини сунъий оғирлаштириш ҳолатлари барҳам топмаган бир вазиятда.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
276
Россия Федерацияси Олий судининг тушунтиришига мувофиқ, реабилитация
ҳуқуқига нафақат умуман жиноий таъқиб РФ ЖПКнинг 133
-
моддаси 2
-
қисмига
асосан тугатилган шахс, балки жиноят таъқиб юқоридаги асос бўйича унга эълон
қилинган айбловнинг мустақил қисми бўйича тугатилган шахс хам эга.
Шу билан бирга, хусусан
,
айблови қайта малакаланган ёки малака қилувчи
белгилари чиқариб ташланган, жиноятлар жами мавжуд бўлмаган ҳолда нотўғри
қўйилган моддалар ёки уларга нисбатан айблов хажмини еамайтирадиган
,
бироқ
уни чиқариб ташламайдиган қарорлар қабул қилинган гумон қилинувчи,
айбланувчи, маҳкум, шунингдек
,
жазо чораси юқори турувчи суд томонидан
ўталганидан камроққа қадар камайтирилган
маҳкумлар РФ ЖПКнинг 133
-
моддаси
2-
қисмига асосан реабилитация қилинишга ҳақли бўлган шахсларга кирмайди.
Шу сабабли мазкур институтлар ЖПКнинг айнан бир бобида тартибга
солинишини амалиётчилар учун уни қўллашда тушунмовчиликлар келтириб
чиқаришини инобатга олган ҳолда ЖПКда “Процессуал фаолият ва жиноий жазо
чораларининг ноқонуний қўлланиши натижасида бузилган ҳуқуқларни тиклаш”
номли алоҳида бобни ажратиш таклиф қилинади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
1
Комментарий к Уголовно-процессуальному кодексу Российской Федерации
(постатейный) (под общей ред. В. И. Радченко) 2-е изд., перераб. и доп. //
СПС «Консультант Плюс» . Уголовный процесс: учебник / Под ред. В.П.
Божьева. М., 2002. С. 644-645. Глыбина А.Н., Якимович Ю.К. Реабилитация
и возмещение вреда в порядке реабилитации в уголовном процессе России.
Томск, 2006. С. 55.
2.
1
Прокудина Л. А. Возмещение ущерба, причиненного незаконными
действиями правоохранительных органов : науч.-практ. комментарий. 2-е
изд., перераб. и доп. М., 1998. С. 18.
3.
1
Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. Т. 1 М., 1968.
4.
1
Петрухин И.Л. Оправдательный приговор и право на реабилитацию:
монография.Монография. - Проспект, 2009 г. с.4
5.
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий
Мажлисга Мурожаатномаси.https://president.uz/uz/lists/view/3324
6.
1
Жиноят ишлари бўйича судларнинг 2018-2020 йиллар ҳамда, 2021 йил
биринчи
чорагида
фаолият
якунларининг
асосий
кўрсаткичлари.https://stat.sud.uz/
7.
1
Пастухов М.И. Оправдание подсудимого. Минск, 1985. С. 13.
8.
1
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига шарҳлар.
Масъул муҳаррир: проф. Ғ.А.Абдумажидов. –Т.: ТДЮИ нашриёти, 2009. Б.
710
9.
1
Камалходжаев Д. Реабилитация в уголовном процессе : Автореф. дис..
канд. юрид. наук. –Т. 1996. –С.9
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
277
10.
1
Безлепкин Б.Т.Вопросы реабилитации на предварительном следствии в
советском уголовном процессе : Автореф. дис.. канд. юрид. наук. –М. 1972.
–С.7
11.
1
Подопригора А.А. Реабилитация в уголовном процессе России: Дис. канд.
юрид. наук. Ростов-на-Дону. 2004.
12.
1
Химичева О.В. Проблемы реабилитации в уголовном судопроизводстве //
Актуальные вопросы применения уголовно-процессуального и уголовного
законодательства в процессе расследования преступлений: Сб. матер.
межвуз. научно-практ. конф. Ч. 1. М.: АУ МВД России, 2009. С. 1.
13.
1
Раменская B.C. Институт реабилитации в уголовном процессе: Автореф. ...
дне. канд. юрид. наук.
14.
Екатеринбург, 2004. С.8., Корнеев О.А. Институт реабилитации в уголовно-
процессуальном праве России: Автореф. ... дне. канд.юрид. наук. Челябинск,
2005. С 8.
15.
1
Подопригора А.А. Реабилитация в уголовном процессе России: Дис. ...
канд. юрид. наук. Ростов-на Дону,
16.
2004. С. 38-39.
17.
1
Нарыжный С.В. Компенсация морального вреда в уголовном
судопроизводстве России. СПб.,2001. С. 199
18.
1
Постановление Пленума Верховного Суда Российской Федерации от 29
ноября 2011 г. N 17 г. Москва "О практике применения судами норм главы
18
Уголовно-процессуального
кодекса
Российской
Федерации,
регламентирующих реабилитацию в уголовном судопроизводстве"
