Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods of teaching arabic
Mukhtasar RADJABOVA
1
Uzbek State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
Currently, the Arabic language occupies a certain place in the
educational process. The purpose of this article is to consider
some ways to optimize Arabic language teaching in universities.
The article considers the correct choice of teaching methods
and techniques, the selection of educational material taking into
account the motivation of students, as well as compliance with
the peculiarities of teaching Arabic.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Arabic language,
terms,
concepts,
development,
methods and techniques.
Arab tilini
o‘
qitish metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Arab tili,
atamalar,
tushunchalar,
taraqqiyot,
usul va uslublar.
Hozirgi vaqtda arab tili
o‘
quv jarayonida ma
’
lum
o‘
rinni
egallaydi. Ushbu maqolaning maqsadi universitetlarda arab
tilini
o‘
qitishni optimallashtirishning ba
’
zi usullarini k
o‘
rib
chiqishdir:
o‘
qitish uslublari va usullarini t
o‘g‘
ri tanlash,
o‘
quv
materialini talabalarning motivatsiyasini hisobga olgan holda va
o‘
ziga xos xususiyatlarni hisobga olgan holda tanlash.
O‘
qituvchi
tomonidan arab tilidan dars berish.
Методика преподавания арабского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
арабский язык,
термины,
понятия,
развитие,
методы и методика.
В настоящее время, арабский язык занимает
определенное место в образовательном процессе. Цель
этой
статьи
–
рассмотреть
некоторые
способы
оптимизации обучения арабскому языку в ВУЗах.
Рассматривается, правильный выбор методов и приемов
обучения, отбор учебного материала с учетом мотивации
учащихся, а также, соблюдение особенностей при
преподавании арабского языка.
1
At the Department of Theory and Practice of Arabic Translation at the faculty of Translation at the Uzbek State
University of World Languages. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
155
Arab tili qadimgi sharq tillaridan biri boʻlib, semit tillarining janubiy tarmogʻiga
kiradi. Arab tilining rivojlanish tarixida uch davr ajratiladi:
1) qadimgi;
2) klassik;
3) zamonaviy adabiy til.
Islom ilmlarining butun terminologik, konseptual apparati arab tilida rivojlangan.
Adabiy arab tili butun dunyo musulmonlarini birlashtiradi. Islom diniga eʼtiqod qiluvchi
xalqlar tillari lugʻatida arabcha leksemalar koʻp (ayrim tillarda lugʻatning 40
-50% gacha)
mavjud. Olimlar arab tilining islom tili sifatidagi ilmiy mohiyatini, uning aniqligini,
atamalarning semantik sohasining kengligini alohida ta’kidlaydilar. Islom lug‘
atida
markaziy s
o‘
z yoki atama bilan belgilangan konseptual tuzilma yozilgan, boshqa semantik
sohalar bilan kesishgan semantik soha ularning tuzilmalari bilan
o‘
zaro bo
g‘
langan b
o‘
lib
chiqadi.
Arab tilini oʻrganish boʻyicha amaliy mashgʻulotlarda taʼlim faoliyatining asosiy
shakll
ari sifatida turli usullar qoʻllaniladi: materialni tushuntirish, soʻrovnoma, mashqlar,
suhbat, munozara, munozaralar va boshqalar [2].
O‘
quv fanini
o‘
zlashtirish samaradorligi
tilni har tomonlama
o‘
rgatish bilan belgilanadi.
Tilning barcha jabhalarining o
‘
zaro bo
g‘
liqligi va
o‘
zaro bo
g‘
liqligi
o‘
quv materialini
tanlash, mashqlar tizimi va talablarning birligi bilan ta’minlanadi. Murakkab, ya’ni
nutqning grammatik, leksik va fonetik t
o‘g‘
riligini rivojlantirishni birlashtiradigan o
g‘
zaki
va yozma nutq amaliyotidir.
Arab tilini o`qitishning yetakchi shakllaridan biri mustaqil ish:
a) auditoriya darslarida mustaqil ishlash;
b) ta’lim muassasasidan tashqarida mustaqil ishlash.
O‘qituvchi auditoriyada mustaqil ishni shunday tashkil qiladiki, ma’lum vaqt
davomida alohida talaba, bir nechta talabalar yoki butun guruh har qanday topshiriqni
bajaradi, uni amalga oshirish jarayonida,
o‘
qituvchi istalgan vaqtda talabalarning
muvaffaqiyatini kuzatishi mumkin va
o‘
qituvchining mavjudligi ularga undan kerakli
ma’lu
motlarni olish imkoniyatini beradi. Auditoriyadagi mustaqil ish
o‘
qituvchi
ishtirokida suhbat yoki munozarani tashkil qilish uchun t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri tushunish va
tinglash bilan rivojlangan
o‘
qish k
o‘
nikmalariga asoslangan b
o‘lishi kerak. Ta’lim
muassasasidan tashqarida talabalar individual ishlaydi,
o‘
qituvchi ularga darsliklar,
o‘
quv
q
o‘llanmalar va ma’lumotnomalar bilan ishlashni tushuntirishi kerak. Topshiriqlar bir
hafta, bir oy va semestrga rejalashtirilishi mumkin va fanning
o‘
quv-uslubiy majmuasiga
mos kelishi kerak. Talabalarning kasbiy k
o‘
nikma va malakalarini shakllantirishning
ishonchli asosi sifatida
o‘
tgan materialni
o‘
zlashtirish sifatini nazorat qilish masalasi
alohida ahamiyat kasb etadi.
Talabalarning olingan bilimlarni
o‘
zlashtirish mustah
kamligini ta’minlashning
zaruriy sharti
o‘
rganilayotgan mavzular b
o‘
yicha mashqlarni ishlab chiqish va quyidagi
talablarga javob berishi kerak b
o‘
lgan testlarni
o‘
tkazishdir:
a)
o‘
quvchilarning dars materialini
o‘
zlashtirishlarini muntazam tekshirishni
ta’minlash:
b) auditoriyada
o‘
tkaziladigan mash
g‘
ulotlar uchun ayniqsa muhim b
o‘
lgan
bajarilish vaqti b
o‘
yicha optimal b
o‘
lishi;
d) turlari b
o‘
yicha takrorlanadigan bir qator vazifalarni
o‘
z ichiga oladi (ularni
amalga oshirish talablarini tushuntirish uchun
o‘
rganish vaqtini qisqartirish uchun);
e) auditoriyada va sinfdan tashqari topshiriqlarni
o‘
z ichiga oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
156
Yozma ishni ma’lum mavzularni o‘
rgangandan s
o‘
ng, natijalarni tahlil qilish bilan
bajarish tavsiya etiladi. Bu nafaqat talabalarning bilimlarni
o‘
zlashtirish manzarasini
ochish, balki eng qiyin masalalarni qayta k
o‘
rib chiqish imkonini beradi. Arab tilini
o‘
rganish doirasida talabalarni
o‘
qitishning asosiy turlari amaliy mash
g‘
ulotlar b
o‘
lib, ular
talabalarni kasbiy til
o‘
rgatishning asosiy qismi b
o‘
lib, ularning umumiy, kommunikativ
va kasbiy kompetensiyasini rivojlanishini ta’minlaydi. Talaba to‘g‘
ri talaffuz k
o‘
nik-
malarini egallashi, arab tilining grammatik tuzilmalaridan erkin va t
o‘g‘
ri foydalana
olishi, nutqiy harakatlar, umuminsoniy tushunchalar, mavzular va vaziyatlarga mos
ravishda tanlab olingan kommunikativ faoliyatning barcha turlarida foydalanish uchun
leksik materialni
o‘
rganishi kerak.
Arab tilini
o‘
qitishning y
o‘
llari va metodlari juda k
o‘
p b
o‘
lib, asosan Arab tili
o‘rgatishda ikki usuldan: “alohida” va “qo‘shma” foydalaniladi:
1.
“
Alohida
”
o‘
rgatish metodi
“Alohida” –
arab tilining barcha b
o‘
limlari (
o‘
qish, yozish va nutq, yozish, imlo va
grammatika) alohida fan sifatida
o‘
z dasturlari va darsliklari bilan alohida
o‘
qitilishidir.
Bu metodning afzalligi shundaki, har bir b
o‘lim uchun ma’lum vaqt ajratilganligi va u
alohida fan sifatida
o‘
rganilganligi sababli
o‘
qituvchining istalgan b
o‘
limda
o‘
quvchi-
larning kamchiliklarini aniqlash va ularni bartaraf etish ustida ishlash imkoniyati k
o‘
proq
b
o‘
ladi. Afzalliklar bilan bir qatorda, bu usulning kamchiliklari ham bor. Birinchidan,
tilning sun’iy bo‘
linishidan
o‘
z mohiyatini y
o‘
qotadi. Bu esa
o‘
quvchilarning real vaziyatda
o‘
z fikrlarini t
o‘g‘
ri va t
o‘g‘
ri ifoda eta olmasligiga olib kelishi mumkin.
Ikkinchidan, alohida b
o‘
limlarda
o‘
quvchilarning k
o‘
nikma va malakalarining
notekis rivojlanishi. Buning sababi,
o‘
qituvchi arab tilining bir b
o‘limiga katta e’tibor
berib, boshqa b
o‘
limni
o‘qitishda e’t
iborni susaytirishi mumkin.
2. “Qo‘shma” metod
Bu usul tilni bir necha bo`limlarga bo`lishni nazarda tutmaydi, balki bir butunlik
vazifasini bajaradi. Alohida matn yoki mavzu asosida grammatika,
o‘
qish, nutqiy (yozma
va o
g‘
zaki), yozish va imloni
o‘
rganadi
lar. Bu usul an’anaviy (qadimgi). Arab tili
o‘
qituvchisining vazifasi ikkala y
o‘
lning ijobiy tomonlarini q
o‘llashdir, ya’ni. arab tilini
o‘
rganish jarayonini optimallashtirish. Bizning fikrimizcha,
o‘
qituvchi til bir butunlik
vazifasini bajaradigan hodisa va uning bir necha b
o‘
limlarga b
o‘
linishi faqat
o‘
rganishni
osonlashtirish uchun zarur, degan tamoyildan kelib chiqishi kerak.
O‘
tgan asrda son-sanoqsiz yangi usullar paydo b
o‘ldi, ular "yaxshiroq" ta’lim
natijalarini da’vo qilmoqdalar. O‘
qitish usullarining
o‘zgarishi bilan birga "ta’lim usuli"
tushunchasining
o‘
zi ham rivojlandi. Hozirgi vaqtda bu tushuncha dunyo mamlakatlarida
qat’iy bir ma’noli atama, mantiqiy belgiga ega emas.
Demak, zamonaviy xorijiy adabiyotdagi ruscha “metod” atam
asi nafaqat metod
(inglizcha), methode (nemis), balki yondashuv (inglizcha), ansatz (nemis), ya’ni
atamalariga ham mos kelishi mumkin. “yondashuv”ni bildiruvchi atamalar. Ba’zi
zamonaviy
o‘qituvchilar uchun ma’lumotnomalarda "ta’lim usuli" atamasi qo‘
llanilmaydi,
faqat
o‘
qitish metodikasi (metodikasi) k
o‘rib chiqiladi. Arab tilini oʻqitish shartlariga oid
arab adabiyotida bu atama
ةقيرط
yoki
بولسأ
soʻzlari bilan belgilanadi. Chet tillarni
o‘
qitishning rus metodologiyasida (FL), shuningdek, FLning arab metodologiyasida
metod atamasi (
ةقيرط
–
arab) butun tizimni belgilashdan tashqari, tizimning alohida
elementlarini ham anglatishi mumkin (grammatika va
o‘
qishni
o‘
rgatish usuli va
boshqalar), bu boshqa mamlakatlar adabiyotida qabul qilish atamasiga mos keladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
157
Usullarning k
o‘
pligi va xilma-xilligi, bir tomondan,
o‘
qituvchining mustaqil tanlov
qilishiga y
o‘
l ochsa, ikkinchi tomondan, unga k
o‘
plab q
o‘
shimcha majburiyatlarni
yuklaydi: umumiy
o‘
qitish strategiyasini,
o‘
ziga xos texnikani t
o‘g‘
ri tanlash zarurati.
uning shaxsiy xususiyatlariga,
o‘
quvchilarining ehtiyojlari va qobiliyatlariga, mash
g‘
u-
lotlar
o‘
tkaziladigan sharoitlarga mos kelishi; asosiy va q
o‘
shimcha sifatida tavsiya
etilgan darsliklar va boshqalar. Bu hatto boshlan
g‘
ich pedagogik
ma’lumotga ega va uzoq
o‘
qituvchilik tajribasiga ega b
o‘
lganlar uchun ham oson ish emas. Chet tilini
o‘
qitish
metodikasining shakllanish tarixidan (afsuski, diniy islom ta’lim muassasalarida pedago
-
gika fanlari kerakli darajada
o‘
qitilmagan) xabardor b
o‘
lmagan kishi uchun t
o‘g‘
ri tanlov
qilish yanada qiyinroq.
O‘
qituvchilarga metodikani ishlab chiqish jarayonida t
o‘
plangan
tajribaning ba’zi jihatlarini yangilash va unda nima eng qimmatli ekanligini va undan
qanday oqilona foydalanish mumkinligini muhokama qilishda yordam berish uchun biz
muammolarimizni hal qilish uchun qisqacha tarixiy burilish qilamiz.
T
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri metodi va uning modifikatsiyalari.
Tarjima usuli
o‘
rnini bosgan t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri usulning tarqalishi, g
o‘
yo tildan
nutqqa burilish b
o‘
ldi. Bu metodga ko`ra og`zaki nutqqa katta e`tibor beriladi, tarjima va
ona tili o`quv jarayonidan chetlashtiriladi. Bu usulda o`qitishning asosiy tamoyili “taqlid”
va “yodlash”dir.
Biroq ona tilidan ajralish va taqlid rolini b
o‘
rttirib k
o‘
rsatish hamda tarjima va
grammatikaga e’tibor bermaslik natijasida nutq amaliyoti hukmronligining ijobiy roli
sezilarli darajada kamaydi.
Arab tili ham boshqa tillar kabi uni boshqa tillardan ajratib turadigan xususiyat-
larga ega. Arab tili
o‘
qituvchisi ularni bilishi va o
‘
quv jarayonida hisobga olishi kerak.
Arab tilining asosiy xususiyatlari quyidagilardir:
–
Arab tilida "i’rab" (ma’lum grammatik omillarga qarab so‘
zlarning oxirini
o‘
zgartirish) mavjud;
–
Nafosatning nozikligi va aniqligi;
–
S
o‘
zlarning k
o‘
p
ma’noliligi, sinonim va antonimlarning ko‘
pligi, variantlarining
k
o‘
pligi;
–
“I’jaz”
(taqdimotning qisqaligi);
–
“Ishtik” (bir so‘
zdan boshqa s
o‘
z yasalishi; s
o‘
z yasalishi);
–
“
Qiyos
”
(analogiya; me’yor);
–
Unli tovushlarning s
o‘zdagi ma’nosi (
رَبٌّ
–
materik, quruqlik,
رِبٌّ
–
mehribonlik,
رُبٌّ
–
bu
g‘
doy).
Bizningcha, arab tili
o‘
qituvchisi chet tili
o‘
qituvchilariga q
o‘
yiladigan umumiy
talablar bilan bir qatorda arab tilining
o‘
ziga xos xususiyatlarini hisobga oladigan boshqa
talablarga ham javob
berishi kerak. Arab tili ta’limot tili, Qur’oni Karim tili va payg‘
ambar
s
o‘
zlari tili ekanligini doimo yodda tutishi kerak. Alloh taolo butun insoniyatga murojaat
qilish uchun tanlagan til. Alloh taolo aytganidek: “Albatta, bu olamlar Parvardigori
tomonidan nozil qilingandir. Siz ogohlantirguvchilardan b
o‘
lishingiz uchun u (Jibril) bilan
birga qalbingizga tushdi. U ochiq-
oydin arab tilida nozil qilingan” (Qur’oni karim,
26:192195) [6].
Shunday qilib, bizning fikrimizcha, yuqoridagi usullar boshqalar bilan birgalikda
arab tilini
o‘
qitishni optimallashtirishga hissa q
o‘
shadi, bundan tashqari u yoki bu
metodning
o‘
ziga xos tarzda amalga oshirilishi
o‘
qituvchining psixologik tuzilishi,
temperamenti, xohishi, tiliga k
o‘
nikmalari va
o‘
quvchilarining
o‘
xshash xususiyatlari
bilan bo
g‘
liq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
158
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Yabborov
G.Ya. Oliy o‘quv yurtlarida arab tilini o‘qitish metodikasi va texnikasi.
–
Boku, 2020 yil.
2.
Mirolyubov
A.A. Chet tillarni o‘rgatishning ongli qiyosiy metodi. –
M., 2018-yil.
3.
Kuliev
E.R. Qur’on. Ma’nolarni tarjima qilish. –
M., 2021-yil.
