Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Difficulties in mastering written speech, typical errors
made by students in written speech
Mukhtasar RADJABOVA
1
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
25 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
20 August 2022
The article discusses the difficulties in mastering the Arabic
language, typical mistakes made by students in writing. The main
problem that significantly complicates the conduct of
lexicological research and the preparation of dictionaries is the
difference between the literary and bookish and oral forms of the
Arabic language. In the modern Arab world, we see a huge gap
between the Arabic classical language, which is the guardian of
the traditional school, and its oral and written form used by the
Arab population.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4-pp35-38
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Arabic language,
written language,
features,
difficulties,
typical mistakes.
Yozma nutqni egallashdagi qiyinchiliklar, talabalar yozma
nutqida uchraydigan tipik xatolar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
arab tili,
yozma nutq,
xususiyatlar,
qiyinchiliklar,
tipik xatolar.
Maqolada yozma nutqni egallashdagi qiyinchiliklar, talabalar
yozma nutqida uchraydigan tipik xatolar masalalari muhokama
qilinadi. Leksikologik tadqiqotlar olib borish va lu
g‘
atlar
tayyorlashni sezilarli darajada murakkablashtiradigan asosiy
muammo arab tilining adabiy va kitobiy hamda o
g‘
zaki shakllari
o‘
rtasidagi tafovutdir. Hozirgi arab dunyosida an
’
anaviy maktab
b
o‘
lgan arab klassik tili bilan uning arab aholisi tomonidan
q
o‘
llaniladigan o
g‘
zaki va yozma shakllari
o‘
rtasida katta farq
borligini k
o‘
rishimiz mumkin.
1
Lecturer of the Department of Translation Theory and Practice of the Arabic Language, the Faculty of Translation,
Uzbekistan State University of World Languages,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
36
Трудности в усвоении письменной речи, типичные
ошибки,допускающиеся студентами в письменной
речи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
арабский язык,
письменная речь,
особенности,
трудности,
типичные ошибки.
В статье рассматриваются трудности в овладении
арабским языком, типичные
ошибки
допускаемые
учащимися в письменной речи. Основной проблемой,
существенно усложняющей проведение лексикологических
исследований и подготовку словарей, является различие
между литературно
-
книжной и устной формами арабского
языка. В современном арабском мире
мы видим
колоссальный разрыв между арабским классическим
языком, хранителем которого является традиционная
школа, и его устной и письменной формой, используемой
арабским населением.
Arab tili
o‘
zining asl imlosi va grafikasi bilan ajralib turadi, bu nafaqat arab tilini
o‘
rganuvchilar uchun, balki uning ona tilida s
o‘
zlashuvchilari uchun ham ma
’
lum
qiyinchiliklar tu
g‘
diradi. Ulardan ba
’
zilariga t
o‘
xtalib
o‘
tamiz:
ء
(hamza)
–
alohida
qiyinchilik.
Masalan, koʻpincha, soʻz boshida turgan bogʻlovchi
ء
boʻluvchi
ء
sifatida
yoziladi. Va, aksincha,
ء
ni bog‘lovchi sifatida bo‘lish. Umumiy qabul qilingan qoidalarga zid
bo‘lgan joylarda so‘z o‘rtasida va oxirida
ء
ni yozish tendensiyasi mavjud.
(tashdid) belgisining imlosiga yetarlicha ahamiyat berilmaydi. Natijada, s
o‘
zdan
harf tushib, ba’zi so‘zlarning ma’nosida chalkashlik paydo bo‘
ladi.
Bir qator arab harflarining not
o‘g‘
ri yozilishi ham mavjud. Masalan,
ذ
harfining
diakritik nuqtasini yozish e’tiborsiz qoldiriladi, natijada, u butunlay boshqa ha
rf
–
د
harfiga
aylanadi yoki ular
ث
harfini faqat ikkita nuqta bilan ishlatadilar va u
ت
harfiga aylanadi.
K
o‘
pincha,
ة
(ta-marbuta) nuqtasiz yoziladi va gap oxirida ham, imloda ham, talaffuzda ham
ه
harfiga aylanadi.
S
o‘
z oxiridagi
ا
(alif) unlisi imlo qo
idalaridan qat’i nazar, noto‘g‘
ri uzun yoki qisqa
yozilishi mumkin. K
o‘
pincha,
ة
harfi
o‘
rniga
ت
harfi yoziladi va, aksincha, boshqa
k
o‘
rinishlarda ifodalanish holatlari uchrab turadi].
Shunday qilib, hozirgi vaqtda badiiy adabiyot tarjimasida va talabalarning yozma
nutqida uchraydigan arab tili imlo qoidalarining buzilishi keng tarqalgan. Arab
morfologiyasi qoidalarini bilmaslik qator grammatik shakllarning not
o‘g‘
ri yozilishiga olib
keladi. Afsuski, yozma nutqda arab grammatikasi qoidalariga deyarli t
o‘
liq rioya qilmaslik
holatlari mavjud, bu imlo xatolariga olib keladi va, k
o‘
pincha, tipik xatolarga, shuningdek,
raqamlar yozilishidagi imlo xatolarga ham sabab b
o‘
ladi.
Arab tilidagi gaplar tuzilishidagi strukturaviy, grammatik va uslubiy buzilishlar
yozuvda adabiy tilning o
g‘
zaki til bilan almashtirilishiga olib keladi, bu esa yozma nutqni
egallashdagi qiyinchiliklar va tipik xatolarga sabab b
o‘
lishi mumkin. Hozirgi vaqtda arab
adabiy tilini
o‘
rgatishda tinish belgilariga yetarlicha e
’
tibor berilmayapti, bu esa matn
mazmunini tushunishni ancha qiyinlashtiradi, natijada, gapdagi s
o‘
zlarning bo
g‘
lanishi
y
o‘
qoladi. Ayrim olimlarning fikricha, tinish belgilari arab tilshunosligining ajralmas qismi
emas, balki boshqa tillardan olingan.
Biroq tinish belgilariga e’tibor bermaslik arab adabiy
tilining mumtoz me’yorlaridan chetga chiqishga olib keladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
37
Maʼlumki, tinish belgilari arab tiliga Yevropa tillaridan kirib kelgan va bu uning
rivojlanishiga
hissa qoʻshgan. Gapning boshi va oxirini aniq belgilash, jumlalarni bir
-biri
bilan bog‘lash, ularning sintaktik va semantik munosabatlari, nutq maqsadlarini
ifodalovchi turli xil intonatsiya naqshlari (savol, hayrat, inkor, qayg‘u, motivatsiya,
ogohlantirish va boshqalar) zamonaviy arab yozuvining ajralmas tarkibiy qismiga aylandi.
Hozirgi vaqtda tinish belgilarining yo‘qligi sintaktik va grammatik xatolarga
tenglashtiriladi, chunki bu talabaga iboralar va gaplarning chalkashligi matnning
ma’nosini tushunishni qiyinlashtiradi, ma’nodagi noaniqlik va chalkashlik hamda muallif
so‘zlari to‘g‘ridan to‘g‘ri nutq va iqtiboslardan ajratilmagan.
Ammo shuni ta’kidlash kerakki, arab tilidagi tinish belgilarining o‘zlashtirilganligiga
qaramay, ba’zi ilmiy manbalarda u
larning antik davrda mavjudligiga ishora qilinadi.
Chunonchi, tajvidda Qur’on oyatlarini o‘qishning boshlanishi va to‘xtashiga oid maxsus
belgilar bo‘lib, olimlar ularni to‘g‘ri o‘qish va ma’nolarini anglash, bir
-biri bilan sintaktik va
semantik aloqadorligini aniqlash uchun foydalanganlar. Bu, shuningdek, tilshunoslarning
ajratish va bog‘lanish, to‘xtash va pauza qilish, bog‘lanish va qayta boshlash, ma’lum bir
ma’nodan keyingi barcha xilma
-xil tovush intonatsiyalarini taqdim etish: undash,
qo‘rqitish, ogohlantirish, nasihat, savol, tajriba va boshqalarni o‘z ichiga oladi.
Shunday qilib, arab tilining hozirgi yozma tilida so‘zlashuv tilining imlo
me’yorlaridan foydalanish adabiy me’yorlar zarariga xizmat qiladi. Shuningdek, arab
adabiy tilidan foydalanilish
i kerak bo‘lgan ta’lim, fan, siyosat, iqtisod, ommaviy axborot
vositalari, reklama kabi sohalarda ham talaffuzda noaniqliklar mavjud.
Eng tipik xatolar harfda diakritik belgilar (unlilar) y
o‘
qligi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, ular
t
o‘g‘ri talaffuzga ta’sir qiladi
. Ayrim harflarning noaniq talaffuzi ham mavjud. Shunday
qilib, har kuni millionlab odamlar radio tinglashi, teledasturlarni tomosha qilishi natijasida
yuqoridagi harflarning buzilgan talaffuziga doimo duchor bo‘lib, ularni kundalik nutqda
qo‘llagan holda beixtiyor o‘zlashtirmoqda. Bu, ayniqsa, miyasi axborotni eng ko‘p qabul
qiladigan bolalar uchun zararli hisoblanadi.
Bo
g‘
lovchi hamzaning b
o‘
luvchi sifatida talaffuzi ham kuzatiladi. Bo
g‘
lovchi
hamzaning t
o‘g‘
ri talaffuzi juda kam uchraydi. Xuddi shu narsa aniqlovchining talaffuziga
ham tegishli. Hozirda radio va teleboshlovchilar, hatto filologlar tomonidan ham nutq
oqimida
ة
talaffuzining yo‘qligi va oldingi harfdagi talaffuzning tugashi odatiy hol
hisoblanadi. Raqamlar va sanoqlar haqida gap
ketganda, so‘zlashuv tilida talaffuz qilish
ko‘nikmalaridan foydalanish odatiy holga aylanib bormoqda.
Shuningdek, nutq oqimida s
o‘
z oxirlarining qisqarishi va ularning sukun bilan
talaffuz qilinishi qayd etilgan. Bu taniqli yozuvchilar, olimlar, jurnalistlar, radio va
televideniye diktorlari, shuningdek, ixtisoslashgan tilshunoslik institutlari rahbarlarining
nutqiga xosdir. Dialektlar badiiy adabiyot va jurnalistikaga kirib boradi. Adabiy tilni
og‘zaki til bilan almashtirish mavjud, ammo teskari jarayon, ya’ni og‘zaki tilni adabiy til
bilan almashtirish sodir bo‘lmaydi. Buni mahalliy lahjalar hukmron bo‘lgan ko‘plab radio
va teleko‘rsatuvlarda ko‘rish mumkin, shunda standart tildan foydalanish minimal bo‘ladi,
shuningdek, bular yozma nutqda ham aks etib kelmoqda.
Adabiy til va shevalar
o‘
rtasidagi tafovut barcha darajalarda
–
fonologik, morfologik,
leksik va sintaktik darajada mavjud. Mahalliy arabcha s
o‘
zlarni alohida ehtiyojlarsiz chet
tillardan
o‘
zlashtirib olish bilan asta-sekin almashtirish tendensiyasi mavjud edi. Aytish
joizki, arabcha ekvivalentlar shakl jihatdan sodda, talaffuzi yengil, ma’nosi chuqurroq va
tinglovchiga uy
g‘
unroqdir. Ayrim arab aholi punktlari arab adabiy tilining eng boy
salohiyati va o‘ziga xos xattotligini e’tiborsiz qoldirib, lo
tin alifbosidan foydalangan holda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
38
chet el nomlarini olishadi. Bu hamma narsada
G‘
arb madaniyati va sivilizatsiyasiga t
o‘
liq
qaramlikka olib kelishi mumkin. Talaffuzdagi xatolar qator grammatik shakllarga ham
tegishli. Masalan, o‘tmish va hozirgi zamonning uch harfli fe’llarining o‘rta harfini,
shuningdek, fe’l zotlarining morfologik shakllarini bilmaslikdan kelib chiqadigan buyruq
maylini aytayotganda ushbu holat kuzatilishi mumkin.
Hozirgi zamon shakllarini q
o‘
llashda uch va t
o‘
rt harfli fe
’
llarni farqlamaslikdan
kelib chiqadigan xatolar tez-tez uchraydi.
Hatto ma’ruzachilar nutqida ham nutqning
not
o‘g‘
ri intonatsion dizayni mavjud b
o‘lib, bu bayonot ma’nosining buzilishiga olib keladi.
Masalan, t
o‘
liq b
o‘
lmagan gapni bildiruvchi yuksaluvchi ohang o
‘
rniga gap oxiriga xos
b
o‘
lgan tushuvchi ohang ishlatiladi. S
o‘
roq gaplar ohangini bildiruvchi holatda yoki,
aksincha, talaffuz qilinadi. Bu jarayonda qay
g‘
u, o
g‘
riq va qay
g‘
u ifodalovchi nutq no
o‘
rin
ishtiyoq bilan aytiladi. Yoki
g‘
urur va umidga t
o‘
la nutq diktorning s
o‘
zsiz sovuq ohangida
ifodalanadi.
Shunday qilib, ayrim leksik va grammatik shakllarning xato talaffuzi va yozilishi
yozma nutqni egallashdagi qiyinchiliklar, talabalarning yozma nutqida uchraydigan tipik
xatolarga olib keladigan, shuningd
ek, arab adabiy tilining klassik me’yorlaridan
uzoqlashishiga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biridir. Arab tilini xorijiy til sifatida
o‘rganish –
bu arab Sharqi dunyosiga kirib borish imkoniyati, dunyoqarash va
mentalitetning boshqa qatlami, siyosiy va madaniy dunyo bilan muloqot qilish
imkoniyatidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdullaev
A.B. Arab tili o‘qitishning dolzarb muammolari / A.B.
Abdullaev.
–
Matn: to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri // Yosh olim. –
2019-yil
–
42-son (280).
–
B. 252.
2.
Александрова
Е.А. К вопросу о развитии навыков письменной речи //
Иностр. языки в высшей школе. 2020. № 4. –
С. 50.
3.
Муродова
А.И. О роли арабского языка в процессе обучения письменной
речи //
МГУ Вестник. 2019. –
№ 1. –
С.
112.
