Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Virtual learning technologies in computer science
Akbar XALIKOV
1
, Sultonjon EGAMOV
2
, Jahongir NORMATOV
3
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
The article discusses the use of virtual education
technologies and opportunities for schoolchildren to teach
computer science. In order to shed light on the topic of the
article, scientific research conducted by foreign researchers was
used. The concept of virtual technologies and social networks is
also emphasized in the article.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
virtual technology,
computer science,
distance learning,
module,
chat,
e-mail,
telegram,
web-technology,
ZOOM,
mobile technology.
Informatika fanida virtual taʼlim texnologiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
virtual texnologiya,
informatika fani,
masofaviy ta
’
lim,
modul,
chat,
elektron pochta,
telegram,
web-texnologiya,
ZOOM,
mobil texnologiya.
Maqolada maktab
o‘
quvchilariga informatika fanini virtual
taʼlim texnologiyalari va ularni imkoniyatlaridan foydalanib
o‘
qitish haqida s
o‘
z yuritiladi. Maqola mavzusini yoritib berish
maqsadida xorijlik tadqiqotchi olimlar tomonidan olib borilgan
ilmiy izlanishlardan foydalanildi. Maqolaning asosiy obyekti
sifatida virtual texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar tushun-
chasiga ham ur
g‘
u berilgan.
1
Lecturer at the Department of “Distance Education in Natural and Applied Sciences”, Jizzakh State Pedagogical Institute.
2
Lecturer at the Department of “Distance Education in Natural and Applied Sciences”, Jizzakh State Pedagogical Institute.
3
Lecturer a
t the Department of “Distance Education in Natural and Applied Sciences”, Jizzakh State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
110
Виртуальные образовательные технологии в информатике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
виртуальная теxнология,
предмет
«Информатика»
,
дистанционное обучение,
модуль,
чат,
электронная почта,
telegram,
web-
тенология,
ZOOM,
мобильная тенология.
В статье речь пойдет об обучении школьников
информатике
с
использованием
виртуальных
образовательных технологий и их возможностях. Для
освещения темы статьи были использованы научные
исследования, проведенные зарубежными учеными
-
исследователями. В качестве основного предмета статьи
также подчеркивается понятие виртуальных топологий и
социальных сетей.
KIRISH
Hozirgi vaqtdagi zamonaviy ta
’
lim nazariyasi doirasida axborot-ta
’
lim muhiti
asosida ta
’
lim jarayoni ishtirokchilarining
o‘
zaro hamkorligini amalga oshirishning
innovatsion shakllari, usullari va texnologiyalarini yaratish borasida faol ilmiy izlanish
ishlari olib borilmoqda. Ta
’
lim jarayonida shu kabi muhitda ta
’
lim jarayonining
markazida internetga ulangan kompyuterda joylashgan zamonaviy tarmoq texno-
logiyalari yordamida amalga oshiriladigan pedagogik hamkorlik ishlari rivojlanib
bormoqda. Prezidentimiz tomonidan s
o‘
nggi yillarda ta
’
lim tizimidagi olib borilgan
islohotlar natijasida Respublikaning barcha nuqtalaridagi maktablarga zamonaviy
axborot-kommunikatsion texnologiyalari yetkazib berilmoqda. Respublikamizda ta
’
lim-
tarbiya tizimini yanada takomillashtirish davlat siyosati darajasiga k
o‘
tarilganligi ta
’
lim
tizimi sifatini yuqori saviyaga olib chiqishni talab etmoqda. Uzluksiz ta
’
lim tizimida
informatika fani
o‘
qituvchisi faqatgina fan
o‘
qituvchisi emas, balki ta
’
limda va
boshqaruvda axborot texnologiyalaridan foydalanishning samarali tashkil etuvchisi
b
o‘
lib hisoblanadi.
Informatika fani maktabning asosiy fanlaridan biri sifatida
o‘
quvchilarning axborot
madaniyatini, shu jumladan, axborot texnologiyalari va turli xil kompyuter ta
’
lim
vositalari bilan ishlash bilim va k
o‘
nikmalarini shakllantiradi. Shu sababli yangi virtual
texnologiyalarining paydo b
o‘
lishi va rivojlanishi bilan fan b
o‘
yicha maktab dasturini
uning mazmuni bilan bo
g‘
liq modernizatsiya qilish bu katta zaruriyatdir. Bundan
tashqari, virtual texnologiyalarning dasturda mavjud b
o‘
lgan mavzular b
o‘
yicha ta
’
lim
samaradorligini oshirish uchun ishlatilishi hozirgi rivojlangan fan olamining eng asosiy
talabidir [2].
Axborot hajmining keskin kengayib borayotganligi
o‘
quvchilar uchun ham,
pedagoglar uchun ham fanni
o‘
rganishda innovatsion pedagogik texnologiyalardan
foydalanishni taqozo etadi. Informatika ta
’
limi jarayonida turli-tuman pedagogik texno-
logiyalardan foydalanib, samarali natijaga erishish uchun
o‘
qituvchi
o‘
zining pedagogik
faoliyatini oldindan loyihalashtirishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Shuni hisobga olgan
holda biz informatika
o‘
qituvchisining pedagogik faoliyatini bir butun model k
o‘
rinishiga
keltirib oldik.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Ta
’
lim sohasida virtual texnologiyalarni amaliyotga joriy qilish masalalari k
o‘
plab
faol tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan. Bunday olimlar orasida A.I. Adamsky,
V.N. Alekseev, S.V. Kuzmin, G.A. Monakhov, D.N. Monaxov, I.V. Robert, A.N. Sergeev va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
111
boshqalarni misol sifatida keltirish mumkin. N. Sergeev internet tarmo
g‘
ini maxsus
ijtimoiy va madaniy makon shaklida k
o‘
rib chiqadi, uning tuzilishi va dinamikasi
odamlarni umumiy
g‘
oyalar va faoliyat shakllari asosida birlashtiradigan tarmoq
jamoalari tomonidan belgilanadi.
A.N. Sergeev internet tarmo
g‘
i va boshqa virtual texnologiyalarni maxsus ijtimoiy
va madaniy makon shaklida k
o‘
rib chiqadi, uning tuzilishi va dinamikasi odamlarni
umumiy
g‘
oyalar va faoliyat shakllari asosida birlashtiradigan tarmoq jamoalari
tomonidan belgilanadi, deya e`tirof etadi.
I.V. Robertesa virtual texnologiyalarning ta
’
limda samaradorligidan tashqari salbiy
jihatlarini yoritib, bunday ta
’
lim insonlarni texnikaga bo
g‘
lab q
o‘
yishi mumkinligini aytib
o‘
tadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Avvalambor, mavzuni tadqiq qilishda mavzuning obyekti muhimdir. Maqola
mavzusining obyekti bu virtual texnologiyalar va u bilan bo
g‘
liq jarayonlardir.
Virtual (
inglizch
a
–
virtual reality, sun
’
iy voqelik)-inson sezgilari orqali anglashi
qiyin b
o‘
ladigan holatlarning kompyuter texnologiyalari orqali real voqelikka
aylantirilishi. Masalan, mashina, kompyuter ichki mexanizmlarining harakati, kimyoviy,
fizik elementlar tuzilishi, molekulalarning harakati, tuzilishi va h.k [95].
Virtual ta
’
lim nafaqat masofaviy, telekommunikatsiya ta
’limi, balki “obyektlar va
subyektlar orasidagi
o‘
zaro bo
g‘liqlik jarayoni va natijasidir”.
Virtual ta
’
lim muhiti
o‘
quv jarayoni qatnashchilarini
o‘
zaro aloqada b
o‘
lishini
ta
’
minlash uchun turli ta
’
lim manbalariga kirishga imkon beradigan, ochiq, kompyuterli
muhit hisoblanadi. Virtual ta
’
lim muhitida virtual ta
’
lim texnologiyalaridan foydalaniladi.
Virtual ta
’
lim texnologiyalari murakkab tuzilishga ega b
o‘
lib, ularning tasnifi quyidagi-
larni
o‘
z ichiga oladi [18]:
–
informatikani
o‘
qitish va unga xizmat k
o‘
rsatishga y
o‘
naltirilgan vositalar (
o‘
quv
materiallarini tayyorlash va taqdim etish vositalari, ta
’
lim qatnashchilarining
o‘
zaro
munosabat vositalari-chat, elektron pochta, telegram, masofadan turib tarmoqqa kirishni
ta
’
minlovchi vositalar, masofali ta
’
lim platformalari va h.k.);
–
informatika ta
’
limi maqsadlariga erishishga m
o‘
ljallangan , boshqarilish, qayta
aloqa imkoniyatlariga ega elektron ta
’
lim resurslari va pedagogik dasturiy vositalar;
–
yechiladigan masalalar t
o‘
plami, ma
’
lumotlar bazasi,
o‘
quv natijalari aks
ettiradigan ma
’
lumotlar;
–
tashqi kutubxona (kitoblar, dasturlarga), saytlarga havolalar;
–
foydalanuvchilarning tizimlashtirilgan fayllari, masalan,
o‘
qituvchining ta
’
limiy,
o‘
quvchilarning topshiriqni bajarish natijasida tayyorlangan fayllari va h.k.
Virtual ta
’
lim muhiti uch
o‘
lchovli interfaol axborot ta
’
lim muhiti, virtual fazo,
multimediali texnologiyalardan foydalangan holda rivojlanmoqda.
Virtual auditoriya
(sinf, guruh
o‘
quvchilari)
–
masofali
o‘
qitish sharoitida
o‘
quvchilar guruhi
o‘
quv-tarbiya jarayonini tashkil etish. Virtual auditoriyada bir-birlari
va
o‘
qituvchi bilan interfaol ta
’
sir qilish imkoniyati mavjud, masofali
o‘
qitish
texnologiyasidan foydalaniladigan va ma
’
lumotlar uzatish kanallari bilan birlashtirilgan
o‘
zaro ajratilgan ishchi joylar t
o‘
plami hisoblanadi.
Virtual universitet
(maktab)
–
axborot
–
ta
’
lim muhiti, boshqarish bloklari va
virtual ta
’
lim muassasasini boshqarish yi
g‘
indisi. Bugungi kunda virtual (elektron,
tarmoqli) kutubxona, virtual muzeylar ham mavjud [6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
112
Ta
’
lim
bu
o‘
qitishning natijasi b
o‘
lib, shaxsiyatni tarbiyalash va rivojlantirishdir.
Hozirgi zamonaviy dunyoda ta’limda
ushbu fan nafaqat a’nanaviy ,balki masofaviy
k
o‘
rinishda ham
o‘
qitilmoqda. Masofaviy
o‘
qitish bu virtual texnologiyalarni
imkoniyatlarini ochib beradigan ta
’
lim turidir.
Masofaviy
o‘
qitish
–
eng yaxshi an
’
anaviy va innovatsion metodlar,
o‘
qitish
vositalari va formalarini
o‘
z ichiga olgan sirtqi va kunduzgi ta
’
lim singari axborot va
telekommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan ta
’
lim formasidir.
Masofaviy ta
’
lim
–
masofadan turib
o‘
quv axborotlarini almashuvchi vositalarga
asoslangan,
o‘
qituvchi maxsus axborot muhiti yordamida, aholining barcha qatlamlari va
chet ellik ta
’
lim oluvchilarga ta
’
lim xizmatlarini k
o‘
rsatuvchi ta
’
lim majmuasidir.
Masofaviy ta
’
lim an
’
anaviy ta
’
lim turidan quyidagi xarakterli xususiyatlari bilan
farqlanadi [6]. Masofaviy ta
’
limdagi eng ommabop virtual texnologiyalardan biri ZOOM
dasturidir. 2020-yil koronavirus pandemiyasidan s
o‘
ng eng keng tarqalgan virtual
texnologiyalardan biri sifatida, ta
’
limda videochat k
o‘
rinishida darslar ta
’
limning yagona
najoti sifatida qaraldi. Hozirgi kunda maxsus uchrashuvlar, hatto majlislar ham ZOOM
yordamida tashkil qilinmoqda(1-rasm).
Moslashuvchanlik
–
ta
’
lim oluvchiga
o‘
ziga qulay vaqt, joy va tezlikda ta
’
lim olish
imkoniyati mavjudligi. Modullilik
–
bir-biriga bo
g‘
liq b
o‘
lmagan mustaqil
o‘
quv kurslari
t
o‘
plamidan
–
modullardan individual yoki guruh talabiga mos
o‘
quv rejasini tuzish
imkoniyati mavjudligi.
Parallellik
–
o‘
quv faoliyatini ish faoliyati bilan birga parellel ravishda, ya
’
ni ishlab
chiqarishdan ajralmagan holda olib borish imkoniyati mavjudligi.
Keng qamrovlilik
–
k
o‘
p sonli
o‘
quvchilarning bir vaqtning
o‘
zida katta
o‘
quv
(elektron kutubxona, ma
’
lumotlar va bilimlar bazasi va boshqalar) zaxiralariga murojaat
qila olishi.
Iqtisodiy tejamkorlik
–
o‘
quv maydonlari, texnika vositalari, transport vositalari
va
o‘
quv materiallaridan samarali foydalanish,
o‘
quv materiallarini bir joyga yi
g‘
ish,
ularni tartiblangan k
o‘
rinishga keltirish va bu ma
’
lumotlarga k
o‘
p sonli murojaatni
tashkil qilib bera olish mutaxassislarni tayyorlash uchun ketadigan xarajatlarni
kamaytiradi.
Ijtimoiy teng huquqlilik
–
ta
’
lim oluvchining yashash joyi, so
g‘
ligi va moddiy
ta
’
minlanish darajasidan qat
’
i nazar, hamma qatori teng huquqli ta
’
lim olish imkoniyati.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
113
Internatsionallilik
–
ta
’
lim sohasida erishilgan jahon standartlariga javob
beradigan yutuqlarni import va eksport qilish imkoniyati.
O‘
qituvchining yangi roli
masofaviy
o‘
qitish
o‘
qituvchining
o‘
qitish jarayonidagi
rolini yanada kengaytiradi va yangilaydi. Endi
o‘
qituvchidan
o‘
zlashtirish jarayonini
muvofiqlashtirishi, yangiliklar va innovatsiyalarga mos ravishda berayotgan fanini
muntazam mukammallashtirishi, saviya va ijodiy faoliyatini yanada chuqurlashtirishi
talab etiladi.
Sifat
masofaviy
o‘
qitish usuli ta
’
lim berish sifati b
o‘
yicha kunduzgi ta
’
lim turidan
qolishmaydi. Balki mahalliy va chet ellik dars beruvchi kadrlarni jalb qilib, eng yaxshi
o‘
quv-metodik darsliklar va nazorat qiluvchi testlardan foydalangan holda
o‘
quv
jarayonini tashkil etish ta
’
lim sifatini oshirishi mumkin.
Xulosa sifatida aytadigan b
o‘
lsak, virtual texnologiyalar informatika fanini
o‘
qitishda
o‘
zining keng va zamonaviy imkoniyatlari bilan ajralib turadi va ushbu fanni
o
‘
qitish jarayonini virtual texnologiyalarsiz tasavvur qilish imkonsiz. Virtual
texnologiyalar imkoniyatlarining kengayishi bu ilm-fan taraqqiyotidagi yangi marralarni
zabt etishning keng imkoniyatidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Скворцов
А.А. Развитие дистанционных образовательных технологий в
подготовке студента
-
информатика в вузе // Гаудеамус. 2014. №2 (24).
2.
Роберт
И.В. Современные информационные технологии в образовании:
дидактические проблемы; перспективы использования. М.: ИИО РАО, 2
010.
–
С.
140.
3.
Храмова
М.В. Основные этапы и тенденции формирования системы
открытого образования подготовки специалистов // Вестник Тамбовского
университета. Сер.: Гуманитарные науки. Тамбов, 2012. Вып. 4 (108). –
С. 118–
130.
4.
Теоретические разделы курса «Информатика» / Р.Р.
Батаршина [и др.]; под
ред. И.А.
Кодоловой. Казань, 2010.
5.
Каймин
В.А. Дистанционное обучение и сертификация преподавателей
информатики // Информационные технологии в образовании. Секция D: мат
-
лы III
Междунар. конф.
-
выставки. М., 1994
.
