Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Probation Institute
–
the experience of foreign countries
Gulnoza YUSUPDZHANOVA
1
Tashkent state university of law Specialized Branch Tashkent
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
28 April 2022
Accepted 20 May 2022
Available online
10 June 2022
The priority in the legislation of foreign countries is
understanding under probation of criminal oversight applied in
relation to the execution of non-custodial sentences, in
conjunction with social rehabilitation and reintegration of
persons subject to criminal prosecution. The definition of the
term “probation” has been studied. In some countries,
probation is considered as a type of criminal punishment, but
not related to deprivation of liberty, while in others, it is
considered as criminal supervision with a probationary period,
adaptation, protection of the rights of persons subject to
criminal prosecution in conjunction with control over their
behavior.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss5/S-pp1
58-162
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
probation,
sentencing,
deferment of sentencing,
probation control,
trial period,
types of probation,
deprivation of liberty.
Probatsiya instituti - horiji mamlakatlar tazhribasi
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
probasiya,
shartli hukm qilish,
nazorat,
sinov muddati,
shartli jazo turlari,
jinoyatchining xulq-atvori,
ozodlikdan mahrum qilish.
Xorijiy mamlakatlar qonunchiligida probasiya deganda,
jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslarni ijtimoiy reabilitatsiya
qilish bilan bir qatorda ozodlikdan mahrum qilish bilan bo
g‘
liq
b
o‘
lmagan jazolarni ijro etishda birgalikda q
o‘
llaniladigan jinoiy
nazorat sifatida tushunish ustuvor ahamiyatga ega. Maqolada
“probasiya” atamasining ta’
rifi va turli mamlakatlardagi talqini
o‘
rganildi. Ba
’
zi mamlakatlarda probasiya jinoiy jazoning
ozodlikdan mahrum qilish bilan bo
g‘
liq b
o‘
lmagan bir turi
sifatida qaralsa, boshqalarida esa jinoiy javobgarlikka tortilgan
shaxslarning sinov muddati bilan jinoiy nazorat qilish, ijtimoiy
moslashishi, ularning xatti-harakatlarini nazorat qilish bilan
birga, ularning huquqlarini himoya qilish sifatida qaraladi.
Институт пробации –
опыт зарубежных стран
1
Lecturer, Department Prevention of Offenses and Ensuring Public Safety, Tashkent state university of law
Specialized Branch. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
159
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
условное осуждение,
назначение наказания,
отсрочка наказания,
пробационный контроль,
испытательный срок,
виды пробации,
лишение свободы.
Приоритетным в законодательстве зарубежных стран
является понимание под пробацией уголовного надзора,
применяемого в отношении исполнения наказаний, не
связанных с лишением свободы, в сочетании с социальной
реабилитацией и реинтеграцией лиц, подвергнутых
уголовному преследованию. Изучено определение термина
«пробация», которое подразумевает в разных странах
разное понимание. В некоторых странах пробация
считается как вид уголовного наказания, но не связанное с
лишением свободы, а в других, считается как уголовный
надзор с испытательным сроком, адаптация, защита прав
лиц,
подвергнутых
уголовному
преследованию
в
комплексе с контролем за их поведением.
S
o‘
nggi yillarda mamlakatimizda jazoni ijro etish tizimini takomillashtirish, qayta
jinoyat sodir etilishining oldini olish maqsadida mahkumlarni axloqan tuzatish va
ijtimoiy moslashtirish ishlarining samaradorligini oshirish maqsadida k
o‘
plab chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan,
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
2018-yil 7-
noyabrdagi “Jinoyat
-ijroiya qonunchiligini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari t
o‘g‘risida”gi Qa
rori asosida Probasiya xizmati tashkil etilib, 2019-yilning
1-yanvaridan
o‘
z faoliyatini boshlagan.
Probasiya institutini q
o‘
llash b
o‘
yicha xorijiy davlatlarning tajribasi shuni
k
o‘
rsatadiki, mazkur institut kriminologik retsidiv bilan bo
g‘
liq takroriy jinoyatlarni
kamaytirish orqali umumiy jinoyatlarning samarali oldini oladi, jinoyatchi shaxsini
yanada jinoiylashtirishni cheklaydi, “qamoqxona aholisini” kamaytirishga samarali
k
o‘mak berib, davlat penitentsiar (lotincha “poenitentiorius”
–
tuzatish), ya
’
ni davlatning
jazo orqali tuzatish tizimini xarajatlarini kamaytiradi.
Probasiya xizmati 1887-yilda Angliyada ilk bor joriy etilgan b
o‘lib, “sinov” degan
ma’noni anglatadi. Xalqaro amaliyotda ozodlikdan mahrum etish bilan bog‘
liq b
o‘
lmagan,
ya’ni sud hukmi
yoki ajrimi bilan ozodlikdan mahrum qilish bilan bo
g‘
liq b
o‘
lmagan
jazolarga hukm qilingan shaxslar tomonidan jazolarning ijro etilishini ta’minlash va
nazoratini olib borish bilan shu
g‘
ullanadi.
Probasiya institutini qo‘llash bo‘yicha eng katta tajriba Bu
yuk Britaniyada
to‘plangan, bu yerda mazkur institut muqobil jazo choralarining asosi sifatida rivojlangan
va o‘tgan asrning 30
-40-
yillarida o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga erishgan bo‘lib,
jinoyatchilarning taxminan 30%ga nisbatan probasiya qo‘llanilgan.
Hozirgi vaqtda
probasiya xizmati faoliyati 1991-
yilda qabul qilingan Jinoiy adliya to‘g‘risidagi Qonun
bilan tartibga solingan bo‘lib, bir nechta funksiyalarni tartibga solishga yo‘naltirilgan.
Birinchi funksiya bu shaxsni jamiyatdan ajratish bilan bog‘liq
bo‘lmagan jazolarni ijrosi
bilan bog‘liq, bunda ommaviy jazo va shartli hukm qilish nazarda tutiladi. Probasiya
rejimi tayinlanganda mahkum probasiya xizmatining nazoratiga o‘tkaziladi, uning
muddati 1 yildan 3 yilgacha bo‘lishi mumkin. Nazorat sud hukmi o‘qilgandan keyin yoki
undan oldin ham kuchga kirishi mumkin, lekin faqatgina huquqbuzarning shaxsini
ijtimoiy-
huquqiy o‘rganilib, uning shaxsini tavsiflovchi maxsus hisobot tayyorlangandan
so‘ng amalga oshiriladi. Probasiya xodimlarining fikriga ko‘ra, bu
nday tadqiqot shaxsni
reabilitatsiya qilish imkoniyatlari masalasini hal qilish uchun zarurdir.
Probasiyaning yana bir funksiyasi jinoyatdan jabrlanganlarga yordam
k
o‘
rsatishdir. H. Rivzning
o‘
z tadqiqotlarida yozishicha, probasiya xizmatlari xodimlari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
160
jab
rlanuvchilar yoki ularning oila a’zolaridan "ular jinoyatchining ozodlikda ekanligidan
qanchalik xavotirda ekanliklarini” aniqlashlari kerak [1]. Jabrlanuvching bu masaladagi
tashvishini
o‘
rganishdan maqsad, agar huquqbuzarlik qurboni huquqbuzarning yashash
joyi, ishi, uning mamlakat b
o‘
ylab harakatlanishi va boshqa omillardan xavotirda b
o‘
lsa,
probasiya xizmati xodimi belgilangan holatlar b
o‘
yicha probasiya nazoratiga olingan
shaxsga ma’lum cheklovlarni o‘
rnatishi darkor. Probasiyaning yana bir funksiyasi
probasiya xizmati xodimlarining mediatsiya jarayonlarida (tomonlarning yarashuvida
vositachilik qilish) ishtirok etishlari va huquqbuzarlarning xatti-harakatlarini psixologik
tuzatish dasturlarini q
o‘
llashidir. Yuqoridagilardan k
o‘
rish mumkinki, Buyuk Britaniyada
probasiya xizmati jinoyat sodir etilishining oldini olishda juda samarali vosita
hisoblanadi.
Zamonaviy ingliz jinoiy qonunchiligiga k
o‘
ra, probasiya instituti ozodlikdan
mahrum qilishning muqobil shaklidir. Qonun chiqaruvchi probasiya q
o‘
llanilishi mumkin
b
o‘
lgan jinoyatlarni belgilaydi, bu esa jinoyatning kam ahamiyatliligi, yengillashtiruvchi
holatlarning mavjudligi, jinoyatchining ijtimoiy xususiyatlari (uning yoshi, so
g‘
li
g‘
ining
holati va oldingi turmush tarzi) bilan bo
g‘
liq bir qator asoslar mavjud b
o‘
lganda ushbu
jinoyatlarni sodir etganlik uchun ozodlikdan mahrum qilish jazosini q
o‘
llamaslik
imkonini beradi [2].
В
u sudga jinoyat uchun jazo chorasini tanlashda ozodlikdan mahrum
qilish
o‘
rniga aybdor shaxsga nisbatan sinov rejimini q
o‘
llash to
‘g‘
risida qaror qabul
qilish huquqini beradi, bu esa hukm chiqarishni kechiktirishni anglatadi. Jinoyatchi
tomonidan sinov muddati davomidagi shartlar buzilgan taqdirda, birinchi sodir etilgan
jinoyat uchun hukm chiqariladi, bunda jinoyatchi 14 yoshga t
o‘
lgan b
o‘
lsa, u holda
probasiya faqat ushbu shaxsning roziligi bilan amalga oshiriladi [3].
Germaniyada probasiya instituti
o‘
zining huquqiy tuzilishiga k
o‘
ra, jazoni ijro
etishni shartli ravishda kechiktirish hisoblanadi. Germaniya jinoyat qonunchiligiga
binoan, sud bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm qilingan va sudlangan
shaxs kelajakda jinoyat qilmaslikka va’da bergan, qilmishiga pushaymon bo‘
lgan va unga
nisbatan ijobiy fikr mavjud b
o‘lgan taqdirda, shartli hukm chiqaradi. Ba’zan
atrofdag
ilarning sudlanuvchi haqidagi juda yaxshi fikrlari, mahkumning ma’lumotlari,
turmush darajasi, sodir etilgan jinoyatlarning sabablari va shartlarini
o‘
rganib, sud
yanada o
g‘
irroq jazo tayinlashni, xususan, 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish kabi
kechiktirishi mumkin. O
g‘
irroq jazoni kechiktirish mahkum uchun 2 yildan 5 yilgacha
b
o‘
lgan sinov muddatini belgilashni nazarda tutadi va bu muddat
o‘
zgaruvchan b
o‘
lib,
ya’ni uning qisqarishi yoki uzaytirilishi mahkum sinovda bo‘
lgan davrdagi unga q
o‘
yilgan
shartlarni bajarilishiga bo
g‘
liq [4].
Sinov muddati sud tomonidan tayinlangan yordamchining nazorati ostida amalga
oshiriladi va mahkumning zimmasiga zararni qoplash, jamoatchilik ishlari kabi
q
o‘
shimcha majburiyatlar ham yuklanadi, ammo jinoyat qonunchligi aniq mumkin
b
o‘
lmagan majburiyatlarni yuklashni taqiqlaydi.
Yaponiyada probasiya jazoni ijro etishni kechiktirib turishga asoslanadi [4].
Jazoni ijro etishni t
o‘
xtatib turish quyidagi holatlar mavjud b
o‘
lganda q
o‘
llaniladi:
–
uch yildan k
o‘
p b
o‘
lmagan ozodlikdan mahrum qilish yoki 500 ming iendan ortiq
b
o‘
lmagan jarima:
–
ayblanuvchida ozodlikdan mahrum qilish yoki undan o
g‘
irroq jazo bilan bo
g‘
liq
sudlanganlikning mavjud emasligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
161
–
ayblanuvchida avvalgi sudlanganlik mavjud b
o‘
lib, lekin uni
o‘
taganidan keyin
besh yil ichida boshqa majburiy mehnatga jalb qilish bilan birgalikda ozodlikdan mahrum
qilish yoki undan o
g‘
irroq jazoga hukm qilinmagan b
o‘
lsa.
Yaponiyada ham sinov muddati 1 yildan 5 yilgacha b
o‘
lib hukm qonuniy kuchga
kirgan kuchga kirg
an kundan e’tiboran hisoblanadi. Sinov muddati davomida mahkum
sud tomonidan belgilangan majburiyatlarni barcha qoidalar rioya qilib bajarsa, boshqa
ijtimoiy havfli qilmish sodir etmasa va sud tomonidan jazoni t
o‘
xtatib turish bekor
qilinmasa, jazo haqidagi hukm
o‘
z kuchini y
o‘
qotadi. Aksincha, sinov muddati davomida
sud tomonidan
o‘
rnatilgan majburiyatlar buzilsa, yana jinoyat sodir etsa jazoni t
o‘
xtatib
turish bekor qilinib, avval chiqarilgan hukm kuchga kiradi [4].
AQSh jinoyat qonunchiligida probasiya jinoiy jazoning bir k
o‘
rinishi b
o‘
lib, uning
asosini ikkita institut
–
shartli hukm qilish va hukmning ijrosini kechiktirish tashkil
qiladi. Bu institutni tartibga soluvchi federal qonun 1925 yilda qabul qilingan b
o‘
lib,
bugungi kunga kelib, sinov muddatini tayinlash barcha shtatlarning jinoyat
qonunchiligida nazarda tutilgan. Sinov muddati q
o‘
llanilmasligi uchun cheklovlar barcha
shtatlar uchun bir xil b
o‘
lib, tabiiyki, bu uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilish,
umrbod qamoq yoki
o‘
lim hukmi kabilardir. Lekin probasiya muddati shtatlarda bir xil
emas. Bir shtatda u ozodlikdan mahrum qilish muddati davomida qo‘llanilsa, boshqasida
sinov muddati sudning ixtiyorida bo‘lib va yana ba’zi shtatlar muayyan jinoyatlar uchun
maksimal sinov muddatini aniq bel
gilab qo‘ygan.
Biz ko‘rib chiqqan xorijiy davlatlardan tashqari, probasiya instituti boshqa ko‘plab
Yevropa mamlakatlarida qonuniy ravishda mustahkamlangan. Hozirgi kunda ko‘plab
MDH davlatlarida ham “Probasiya to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilingan bo‘lib, p
robasiya
instituti samarali faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Mazkur tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, hozirgi
davrda "probasiya" atamasi (lot.probatio
–
sinov) ba’zi mamlakatlarda jinoiyatchilikni
nazorat qilish bo‘lib ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmaga
n (jamiyatdan
ajratmasdan) jazolarni ijro etish faoliyati tushunilsa, boshqa mamlakatlarda bu ijtimoiy
moslashuvni ta’minlaydigan chora
-
tadbirlar majmui bo‘lib jinoiy javobgarlikka tortilgan
shaxslarning qonuniy huquqlari va manfaatlarini himoya qilish bilan birga, ularning xulq-
atvori ustidan kuzatuv va nazoratni amalga oshirish faoliyatidir.
Qozog‘iston Respublikasida probasiya xizmati besh yil avval, 2016
-
yilda “Probatsiya
to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinishi asosida paydo bo‘lgan bo‘lib, ekspertlar uni
ng ijobiy
ta’sirini allaqachon qayd etishmoqda: ilgari ijtimoiy xavfliligi unchalik katta bo‘lmagan
jinoyat sodir etganligi uchun maxsus koloniyalarda jazoni o‘tayotgan shaxslar va retsedivlar
soni deyarli ikki barobar kamaydi. Probasiya xizmatining vazifa
si mahkumga e’tibor
qaratish, hayotda yordam berish va jinoyatning qayta sodir etilishining oldini olishdan
iborat. Shunisi ham ahamiyatliki, probasiya xizmati xodimlari o‘z vazifalarini jinoyat
holatlarini aniqlash bosqichidayoq boshlab, jinoyatni kim sodir etganligini aniqlash, jinoyat
sodir etgan shaxsning qarindoshlari, o‘qituvchilari yoki o‘zi ishlagan jamoasi bilan muloqot
qilishi orqali uning psixologik portretini ishlab chiqadilar [5].
Xorijiy davlatlar qonunchiligida probasiya institutining mohiyat
ini o‘rganish
asosida probasiya xizmatining bir qator asosiy funksiyalarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
sudga eng samarali jazo turini belgilashda yordam berish uchun jinoyatchi haqida
ma’lumotlarni to‘plash; shartli hukm qilinganlarning ijtimoiy moslashuvi
va ularni
nazorat qilish faoliyati; muddatidan oldin jazodan shartli ozod qilinganlarni nazorat
qilish; ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolarning ijrosini ta’minlash;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2022) / ISSN 2181-1415
162
jinoiy javobgarlikdan ozod qilishda sud tomonidan o‘rnatilgan qo‘shim
cha majburiyatlar
va cheklovlarning ijrosini nazorat qilish; yarashtirish va tiklash chora-tadbirlarini tashkil
etish.
Yuqoridagilardan xulosa qilib, quyidagi takliflarni ishlab chiqildi. Ko‘plab
rivojlangan demokratik davlatlarda “Probasiya to‘g‘risida” gi Qonun qabul qilingan bo‘lib,
O‘zbekiston Respublikasida ham sud tomonidan tayinlangan axloq tuzatish, ozodlikni
cheklash, muayyan huquqdan mahrum qilish va majburiy jamoat ishlari jazolarini ijro
etish, shuningdek, shartli hukm qilingan va jazoni o‘tash
dan muddatidan ilgari shartli
ozod qilingan shaxslarning xulq-atvori ustidan nazorat qilishni tartibga soluvchi yagona
normativ-huquqiy hujjat qabul qilinishi zarur. Bunday qonun probasiya nazoratidagi
shaxslarga sud tomonidan yuklatilgan cheklov va majbur
iyatlarni ijrosini ta’minlash
hamda probasiya nazoratini amalga oshirish, probasiya nazoratidagi shaxslarni ijtimoiy
moslashtirish bo‘yicha tadbirlarni belgilash va amalga oshirishni o‘z ichiga olib, yagona
normativ-
huquqiy hujjat bo‘ladi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ривз
Х. Великобритания: забота о пострадавших // Преступление и
наказание, 1993. –
№4/5. –
С. 45–
50.
2.
Фредерик
А. Британский опыт наказания пробацией // Ведомости
уголовно
-
исполнительной системы. –
2013.
–
№ 10. –
С. 28–
29.
3.
Тыныбеков
Н.Т. Регулирование института пробации в законодательстве
зарубежных стран // Наука, новые технологии и инновации Кыргызстана,
№ 7, –
2019.
–
С. 132–
135.
4.
Понятие пробации в уголовном праве современных зарубежных стран
URL: https://infopedia.su/17x305e.html
(Дата обращения: 19 ноября 2018 г.).
5.
Закон Республики Казахстан о Пробации от 30 декабря 2016 года.
https://online.zakon.kz/.
