Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Sociological approach to the study of women's activities in
science
Khurshida KOMILOVA
1
Research Institute "Family and Women"
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 September 2022
Accepted 20 October 2022
Available online
25 November 2022
The article presents the participation of women in the
development of science, and the sociological assessment of
problems in the field. The specificity of the orientation of
women to scientific activity is highlighted. It also reveals the
gender (gender approach) specificity of the orientation of
women in scientific activity.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss10/S-pp265-268
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
science, gender, spheres,
analysis, woman, activity,
scientist, analysis, scientific
activity, scientific potential.
Илм
-
фан соҳасида хотин
-
қизлар фаолиятини ўрганишда
социологик ёндашув
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
илм, фан, гендер, соҳалар,
таҳлил, аёл, фаолият,
олима, таҳлил, илмий
фаолият, илмий салоҳият
.
Мақолада
хотин
-
қизларнинг
илм
-
фан
ривожланишидаги иштироки, соҳадаги муаммоларни
социологик таҳлили келтирилган. Хотин
-
қизларни илмий
фаолиятга
йўналтириш
хусусиятлари
ёритилган.
Шунингдек,
хотин
-
қизларни
илмий
фаолиятга
йўналтиришнинг жинсга оид (гендер ёндашув) ўзига
хослигини очиб берилган.
1
Doctor of Science (DSc) student, Research Institute "Family and Women".
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
266
Социологический подход к изучению деятельности
женщин в науке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
наука, гендер, сфера,
анализ, женщина,
деятельность, ученый,
анализ, научная
деятельность, научный
потенциал
.
В статье представлено участие женщин в развитии
науки, социологическая оценка проблем в этой области.
Подчеркивается специфика ориентации женщин на
научную
деятельность.
Также
выявлена
гендерная
(гендерный подход) специфика ориентации женщин в
научной деятельности.
БМТ Бош Ассамблeясининг тараққиёт мақсадлари йўлида фан, тeхника ва
инновациялар тўғрисидаги рeзолюцияда 11 фeвраль “Илм
-
фанда хотин
-
қизлар
иштироки халқаро кун” сифатида эълон қилинган. Ушбу халқаро сана
белгиланишида хотин
-
қизларни узлуксиз қўллаб
-
қувватлаш ишларни янада
ривожлантириш борасидаги навбатдаги муҳим қадамлардан бўлди. Ўзбекистонда
“2022 —
2026 йилларда хотин
-
қизларнинг мамлакат иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий
ҳаётининг
барча жабҳаларида фаоллигини ошириш бўйича миллий дастурнинг
мақсади —
хотин
-
қизларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизимини янада кучайтириш,
уларнинг саломатлигини мустаҳкамлаш, қизларнинг таълим
-
тарбия олиши учун
зарур шарт
-
шароитларни яратиш, иқтидорли ва билимли қизларни тарбиялаш
ҳамда
уларнинг илмий салоҳиятини юксалтириш, хотин
-
қизларнинг ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш,
аёлларнинг ижтимоий
-
иқтисодий ва сиёсий фаоллигини ошириш, жамиятда, хусусан,
давлат бошқарувида уларнинг ролини мустаҳкамлаш ҳамда гендер тенгликни
таъминлашдан иборат” [1;5].
Янги Ўзбекистон Тараққиёт стратегиясининг устувор вазифаларидан бири
хотин
-
қизларни илм
-
фанга жалб этиш, улар учун имкониятларни кенгайтириш,
жамият ва давлат ҳаётидаги ролини кучайтириш ҳамда барқарор ривожланишга
эришиш этиб белгиланган.
Хотин
-
қизларнинг илм
-
фандаги фаолиятларини ривожлатниришда анъанавий
шакллар билан бир қаторда янги замонавий шаклларни қўллаб
-
қувватлаш бўйича
тадқиқот дастури тузиш, реал амалиётдаги аҳволни жамоатчилик фикри ва
қарашларини
ифода этишга эришилди.
2010 йил
январда Женева шаҳрида БМТнинг “Аёлларга нисбатан камситишга
барҳам бериш бўйича қўмитасининг 45
-
сессиясида Ўзбекистонда хотин
-
қизлар
турмуш фаровонлигини янада юксалтиришда, улар учун муносиб турмуш, меҳнат,
таълим шароитларини яратишда улкан ишлар амалга оширилгани алоҳида эътироф
этилди” [2;1].
Илм
-
фан фаолият соҳаларидаги шундай ислоҳотлар, илмий кадрлар тайёрлаш
борасидаги эришилган ижобий натижалар хотин
-
қизлар илм
-
фан соҳаларида
фаоллиги мамлакатимиз тараққиётини таъминлаш муҳим омил бўлмоқда. “Ҳозирги
вақтда Фанлар академияси тизимида ишлаётган 4 минг 760 нафар хизматчининг 40
фозини, яъни 1 минг 905 нафарини хотин
-
қизлар ташкил этмоқда. Юртимизда илмий
изланишлар билан машғул 2 минг 146 нафар тадқиқотчидан 695 нафари ҳам
аёллардир. Ўзбекистон хотин
-
қизларининг 7 нафари –
академик, 271 нафари –
фан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
267
доктори (DSc), 1 минг 411 нафари фалсафа доктори (PhD) илмий даражаси
соҳибалари ҳисобланади” [3;2].
Ўзбек олималари кимё, биотехнология, қишлоқ хўжалиги каби соҳаларда
айниқса фаол изланмоқдалар. Таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий ва гуманитар
соҳалар ривожида хотин
-
қизларимизнинг иштироки салмоқли ўрин тутади.
Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 2 сентябрдаги “Хотин
-
қизлар ва эркаклар
учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги 562
-
сонли
Қонунининг 6
-
боб “Таълим, фан ва маданият соҳасида аёллар ва эркакларнинг тенг
ҳуқуқ ва имкониятларининг кафолатлари” тўғрисидаги 26
-
моддасида –
давлат
аёллар ва эркакларнинг таълим олиш ҳуқуқини амалга оширишда тенг имкониятлар
яратилиши ҳамда кафолатлар берилишини таъминлаши таъкидланган. Шунингдек,
аёллар ва эркакларнинг барча турдаги таълим, қайта тайёрлаш ва малака ошириш,
ўқув ва илмий жараённи амалга оширишда иштирок этиш, маданият, маданий
қадриятлар
ва меросдан фойдаланишда тенг ҳуқуқ ва имкониятлар эга эканлиги,
турли таълим дастурларидаги гендер мавзуларини киритиш орқали фуқароларнинг
гендер таълимини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратиш лозимлиги
урғуланган” [4;].
Таълим соҳасидаги ваколатли органлар томонидан таълим
муассасаларининг таълим дастурлари ва режаларининг аёллар ҳамда эркаклар учун
тенг ҳуқуқ ва имкониятларни кафолатлаш тамойилларига мувофиқлиги юзасидан
экспертизадан ўтказиш жараёнларини таҳлил қилиш муаммога ечим топишдаги
муҳим илмий ва амалий натижаларни кафолатлайди.
Ўзбекистонда хотин
-
қизларни ҳар томонлама қўллаб
-
қувватлаш, уларнинг
салоҳиятини юзага чиқариш масалаларига эътибор кучайиб бормоқда. Гендер
экспертизасининг энг кенг тарқалган тури муҳим давлат ҳуқуқий ҳужжатлари,
иқтисодий ва ижтимоий сиёсат, меҳнат бандлигининг гендер аудити, аёллар
бандлиги ва меҳнат шароитларининг ихтисослашуви ХМТ (Халқаро меҳнат
ташкилоти) билан ҳамкорликда амалга оширилади. Шунингдек, хотин
-
қизларни
илмий фаолиятга йўналтиришнинг жинсга оид ўзига хослигини очиб берувчи,
жамият ҳаётидаги ўзгаришларни инобатга олган ҳолда анъанавий гендер
стереотипларни енгиб ўтишга интилишни ифодаловчи назарий
-
таҳлилий ишлар ҳам,
амалий ишланмаларни яратишга қаратилган чора
-
тадбирларни етарли, деб
бўлмайди. Мазкур ҳолат ушбу йўналишдаги илмий изланишларнинг мамлакатимиз
илм
-
фани ва ижтимоий ҳаёти учун янгилиги ва долзарблигини белгилаб беради.
Бирламчи таҳлиллар жараёнида аён бўладики, хотин
-
қизларни илм
-
фан
соҳаларидаги фаолиятида психологик
-
педагогик, тиббий
-
биологик ва ижтимоий
-
иқтисодий жиҳатлар боғланиб гендер ёндашув уйғунликда кечади. Шунингдек,
психологик
-
педагогик жиҳатдан қараганда, хотин
-
қизларни илм
-
фан соҳаларини
танловида гендер омили тарбиявий таъсир кўрсатиб, уларнинг шахсий ва ижтимоий
манфаатлар уйғунлигига интилиши, жамият тараққиёти учун ўзини
-
ўзи
такомиллаштириш каби ўз
-
ўзидан ўғил
-
қизлар тарбиясини амалга оширишда ҳам
инобатга олиниши зарур бўлади.
Тиббий
-
биологик
жиҳатдан,
хотин
-
қизларни
илм
-
фан
соҳаларидаги
фаолиятида уларнинг саломатлиги ва жисмоний имкониятларига қўйдиган
талабларни ҳисобга олиш асосида амалга оширилиб, уларга тегишли йўналишдаги
соҳалар фаолиятида унинг руҳий ва жисмоний ҳолатига қандай таъсир кўрсатиши
мумкинлигини тушунтиришни тақозо этади. Шундай экан, хотин
-
қизларни илм
-
фан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
268
соҳалари ҳақида маълумот бериш орқали уларнинг илмий фаолият билан
шуғулланиб, ўзининг салоҳиятини намоён этишга ва жамият ҳаётидаги ўз ўрнини
топишга интилади. Табиийки, хотин
-
қизларни илм
-
фан соҳаларидаги фаолият олиб
борган, илмий дунёқарашга эга бўлса ўзига бўлган ишончни ортади. “Айни
вақтда
шундай маълумотлар борки, уларга кўра, ҳалигача жамиятда эркак илмий
ходимларга аёл олимларга қараганда кўпроқ ишонч билан қаралар экан [5;830].
Табиийки, бундай вазият аёлларнинг муайян илм
-
фан соҳаларини эркин танлашига
ҳам, ўз касбий йўлини белгилашига ҳам таъсир кўрсатмай қолмайди. Хотин
-
қизлар
анъанавий равишда гуманитар соҳаларга тегишли илмий фаолиятга соҳаларидаги
танлашга интилиш кучлидир. “Юртимиздаги турли корхоналарда ишлаётган раҳбар
аёллар сони ҳам ўсиб бормоқда. Бу кўрсаткич 2017 йили 44,2 фоизни ташкил этган
бўлса, 2019 йилда 45 фоизга етган. Хотин
-
қизларнинг улуши соғлиқни сақлаш ва
ижтимоий хизматлар соҳасида 82 фоиздан зиёдни, илм
-
фан, таълим
-
тарбия, 72
фоизни, қишлоқ хўжалигида 45 фоиздан ортиқни, саноатда 38 фоизни ташкил
этмоқда” [6;21]. Демак, уларнинг иқтисодий беқарорлик даврларидаги хотин
-
қизлар
ижтимоий
ҳимоясини
кучайтириш,
касбга
йўналтиришда
эса
гендер
методологиясини қайта кўриб чиқиш талаб этилади.
Умуман, хотин
-
қизларни илм
-
фан соҳаларини танлашдаги қарашларида
объектив ўзгаришлар рўй бериши учун ижтимоий онг, жамиятдаги кайфиятлар,
қарашлар даражасида муайян трансформация жараёнлари кечиши керак бўлади.
Замонавий шароитда хотин
-
қизларнинг жамиятдаги сиёсий
-
ижтимоий
иштироки динамикаси, илмий салоҳиятни эгаллашдаги фаолияти, меҳнат бозорида
бандлик даражаси, қадриятли ёндашувлар асосидаги фаолияти тарихий даврлар
назариялари бўйича тавсифланади. Гендер ёндашув ва шахсга қадриятли ёндашув
асосида хотин
-
қизларнинг ижтимоий фаоллигини ривожлантириш бугунги кунда
таълим соҳаси ҳамда ёшлар маънавий савиясини оширишга хизмат қилади.
Адабиётлар
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 7 мартдаги “Оила ва
хотин
-
қизларни
тизимли
қўллаб
-
қувватлашга
доир
ишларни
янада
жадаллаштириш чора
-
тадбирлари тўғрисида”
ги
ПФ
-87-
сон Фармони.
2.
Хотин
-
қизлар манфаати –
доимий ҳимояда. 2010 й. 12 июль // Ўзбекистон
Миллий ахборот агентлиги (ЎзА)нинг веб
-
сайти –
www.uza.uz
3.
Илм
-
фан соҳасида хотин
-
қизларнинг ўрни ва аҳамияти: маънавият,
тинчлик ва бунёдкорлик тушунчалари талқинида. 2022 й. 11 феврал // Ўзбекистон
Республикаси
олий
мажлиси
қонунчилик
палатасининг
веб
-
сайти
–
4.
Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 2 сентябрда қабул қилинган
“Хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари
тўғрисида”ги 562
-
сон Қонуни.
5.
Ustabaşı D.G. The Role of Gender Factor in Career Advancement of Academics//
International Journal of Social Science and Humanity.
–
2016.
–
Vol. 6.
–
No. 11.
–
P.830.
6.
Нарбаева Т.К Ўзбекистонда хотин
-
қизларни ижтимоий ҳимоя қилиш
тизими самарадорлигини оширишнинг инновацион модели. Соц.фанлари доктори.
дисс.автореф....
-
Тошкент: 2020.
-
Б. 72/ 21.
