Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Sociological analysis of the activity of women in science
development in Uzbekistan
Khurshida KOMILOVA
Family and Gender Research Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 15 June 2024
Available online
25 June 2024
The article highlights the results of sociological analysis to
determine the factors that positively affect their activity by
studying the lifestyle, socialization, activities, and life values of
women who contributed to the development of science in
Uzbekistan. The activity of women in the fields of science is
revealed.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp140-144
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
science,
women,
doctorate,
scientist,
research,
academic degree,
question,
project.
O‘zbekistonda xotin
-qizlarni ilm-fan taraqqiyotidagi
faoliyatining sotsiologik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ilm,
fan,
xotin-qizlar,
doktorantura,
olima,
tadqiqotchilik,
ilmiy daraja,
savol,
loyiha.
Maqolada O‘zbekistonda ilm
-
fan taraqqiyotiga hissa qo‘shgan
xotin-qizlarning turmush tarzi, ijtimoiylashuvi, faoliyati va
hayotiy qadriyatlarini o‘rganish orqali ularning faolliyatiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlash maqsadida sotsiologik
tahlil natijalari yoritilgan. Xotin-qizlarning ilm-fan sohalaridagi
faoliyati ochib berilgan.
1
Doctoral student (DSc), PhD, Associate Professor, Family and Gender Research Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
141
Социологический анализ деятельности женщин в
развитии науки в Узбекистане
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
общественная опасность,
права личности,
свободы граждан,
уголовная
ответственность,
преступления против
жизни,
аффективное состояние,
физиологический аффект,
юридическая защита.
В статье освещены результаты социологического
анализа с целью определения факторов, положительно
влияющих на их деятельность путем изучения образа
жизни, социализации, деятельности и жизненных
ценностей женщин, внесших вклад в развитие науки в
Узбекистане.
Раскрыта активность женщин в сферах науки.
KIRISH
Ilm-fanda xotin-
qizlar haqida to’htalishdan oldin ilm
-
fan nima degan savolga ta’rifni
topishimiz lozim. Gerald Edelmanning Nobel mukofotini qabul qilish arafasidagi nutqida
“ilm
-
bu tekshirilishi mumkin bo’lgan haqiqatga xizmat qiladigan tasavvur” [2;2]. deb
ta’riflagan. Zero, ilm
-fanda yangilikni kim kashf etgani emas, haqiqatni ochib berilganligi
muhim. Ilm-fan sohasidagi xotin-
qizlarning hayotida ta’lim va ilm
-
fanning o‘rni,
ijtimoiylashuviga ta’siri va ilm
-fan sohasidagi xotin-qizlarning sotsial qiyofasiga xos
xususiyatlarni aniqlash maqsadida turli yosh toifadagi Toshkent, Buhoro, Andijon,
Farg‘ona, Namangan, Jizzah, Xorazm, Qashqadaryo, Samarqand viloyatlaridagi 1634 ta
respondent xotin-
qizlardan maqsadli saralash orqali sotsiologik so‘rov o‘tkazildi.
Ushbu sotsiologik tadqiqotda ishtirok etgan respondentlarning 32,5% 25-30 yosh
bo‘lsa, 24,7% 31
-35 yosh, 18,9% 36-40 yosh, 10,9% 41-45 yosh, 8,6% 46-50 yosh, 1,7%
51-
55 yosh, 2,7% 56 va undan yuqori yoshlilardan iborat bo‘ldi.
OTMlar kesimida ishtirok etgan respondentlarning ko‘rsatkichlari 5 ta toifaga
ajratilib o‘rganildi (3.3
-rasm). Sotsiologik tadqiqotimizda 51,4% unversitet va institutda,
39,1% davlat tashkilotida, 2,0%hususiy tashkilotida, 1,2% ilmiy-tadqiqot institutida
faoliyat olib boruvchilar bo’lsa 6,2 % ishtirokchi esa hozirda ishsiz respondentlar ishtirok
etgan.
0
1,2
2,0
6,2
39,1
51,4
Hokimiyat
Ilmiy-tadqiqot
instituti
Hususiy
tashkilot
Ishsiz
Davlat
tashkiloti
Universitet
(institut)
Ish joyingiz?
%да
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
142
Ish faoliyati bo’yicha 53,4% o’qituvchilar, 10% katta o’qituvchilar, 9,7% xodimlar,
11,3 % bo’lim mudirlari, 8,2% talaba, 1,2% raxbarlar va 5,9% uy bekalari xam ishtirok
etgan.
Demak tizimlashtirilgan holda tanlanma asosida shakillantirilgan ishtirokchilar
yig’indisi turli xildagi tashkilotlar, o’quv yurtlari va ularning mutaxassisliklari xam
mutanosibligi ta’minlandi.
Mazkur tadqiqot O‘zbekistonda ilm
-
fan taraqqiyotiga hissa qo‘shgan xotin
-
qizlarning turmush tarzi, ijtimoiylashuvi, faoliyati va hayotiy qadriyatlarini o‘rganish
orqali ularning faolliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlash maqsadida
sotsiomet
rik o’lchovi amalga oshirildi. Tadqiqotning vazifalari quyidagicha:
1. Ilm-fan sohasidagi xotin-
qizlarning hayotida ta’lim va ilm
-
fanning o‘rni,
ijtimoiylashuviga ta’siri (oilasidagi sotsializatsiyasi jarayonini ta’qiq etish);
2. Ilm-fan sohasidagi xotin-
qizlarning ta’lim olish va ilm
-
fan bilan shug‘ullanishidagi
motivlari, kelajakdagi orzu va maqsadlari tizimini aniqlash;
3.
Ilm yo‘lidagi xotin
-
qizlarning qadriyatlar tizimida ta’limning o‘rni va ahamiyat
darajasini aniqlash;
4. Ilm-fan sohasidagi xotin-
qizlarning faoliyatini davom ettirishidagi to‘siqlari va
hayotiy muammolarini aniqlash;
5.
Ilm yo‘lidagi xotin
-
qizlarning oilaviy holati va o‘ziga xos jihatlarini aniqlash;
6. Ilm-fan sohasidagi xotin-qizlarning sotsial qiyofasiga xos xususiyatlarni aniqlash.
Tadqiqotda 36,8 % bakalavr, 18,8% magistr, 18,% PhD falsafa doktorlari, 9%
hozirda doktorant, 7,9% professor, 4%fan nomzodlari, 6% DsC fan doktorlari va ilmiy
darajaga ega bo’lmagan boshqalar ishtirok etgan (3
-rasm).
0,2
1,2
2,9
5,9
8,2
8,4
9,7
10,0
53,4
Boshqa
Tashkilot rahbari
Bo‘lim boshlig‘i
Uy bekasi
Talaba
Bo‘lim mudiri
Xodim
Katta o‘qituvchi
O‘qituvchi
Hozirgi asosiy ish faoliyatingiz?
%да
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
143
Natijalarga ko’ra respondentlarning jamiyat hayotida ilm
-fan taraqqiyoti nimalarga
bog‘liq, deb o‘ylaysiz deb berilgan savolga 13,2 % odamlarning turshmush sifati va
iqtisodiy imkoniyatlari oshishi lozim, 15 % fan va ishlab chiqarish uzviy bog‘lanishi lozi
m,
106,8 % korrupsiyaning yo‘qotilishi bog‘liq, 22,9 % ilm
-fanning yetarli darajada
moliyalashtirilishiga bog‘liqligini takidlagan
“Yurtimiz taraqqiyoti uchun tashabbuskor va yangi g‘oyalar, yangi loyihalar bilan
faol ishtirok etishga qodir, intellektual-ilmiy salohiyati yuksak olima kadrlarini tayyorlash
doirsida”[3;4]. “2017 yilda tayanch doktorantura 456 ta, doktorantura 48 ta 2002
2 yilda
tayanch doktorantura 3032 ta, doktorantura 273 ta, stajyor-tadqiqotchilik 500 ta,
maqsadli doktorantura 295 ta” [4;1]. davlat byudjetidan doktorantura kovotalari
ajratilgani yildan yilga kovotalar soni ko‘paytirilayotganidan dalolat bermoqda.
“Ilm
-
fan sohalarinini chuqur o‘rganish maqsadida xalqaro miqyosidagi o‘quv
adabiyatlar, axborot resurslardan keng foydalanish imkoniyatlari ko‘paytirish hamda
ilmiy faoliyatiga ko‘maklashishga doir yangi avlodini yaratish, darslik, o‘quv va metodik
qo‘llan
malarini takomillashtirish darkor. Shuningdek, Ilm-fanni 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasida” [3;4]. “Ilm
-
fan taraqqiyotiga ko‘maklashadigan zamonaviy
axborot muhitini shakllantirish” [1;2] belgilandi.
“Mamlakatimizda 2017 yilning 1 iyulidan boshlab oliy ta’limdan keyingi ta’limning
ikki pog‘onali tizimi joriy qilinishi sharoitida 2021 yil yakuni bo‘yicha 2327 nafar talabgor
ilmiy darajalarda, jumladan falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasida 1976 nafar, fan doktori
(DSc) ilmiy darajasida 351 nafar talabgor tasdiqlandi” [5;1].
Sotsiologik tadqiqotlarimizda ishtirok etgan respondentlarga «Ilm
-fandagi
faoliyatingiz Siz uchun qanday imkoniyatlar yaratdi?» savoli bilan murojaat etganimizda,
respondentlarning 42,3% ish bilan bandlik va daromadga ega bo‘lishgani, 36,7% oila va
jamiyat
ga foydali bo‘lishgani, 9% iqtidorini rivojlantirishga imkoniyatlariga ega bo’gan
bo’lsa, 2,9% aholini itimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo’llab
-quvvatlash, xayriya
bilan shugullanish, 2% lavozimida va ijtimoiy mavqeini ko’tarilishi imkoniyatlariga ega
bo’lganini takidlashdi.
4,8
0,6
4,0
7,9
9,0
18,0
18,8
36,8
Boshqa
Fan doktori (DsC)
Fan nomzodi
Professor
Doktorant
Falsafa doktori (PhD)
Magistr
Bakalavr
Bugungi kunda m
a’lumotingiz (darajangiz)?
%да
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
144
Ilm-
fanni chuqur o’rganishga undaydigan, tadqiqotchilik va oila
-onalik kabi
mas’uliyatini birday uddalaydigon, mehnati va ilmiy salohiyati bilan namuna bo’layotgan
xotin-
qizlarni qo’llab
-quvvatlash darkor. Zero, xotin-qizlar, olimalarni ilm-fan sohalaridagi
yutuqlarini e’tirof etish va targ’ib qilib borish global dunyo kelajagi uchun muhim
ahamyatga ega. Elita olima ayollar yoshlarning ideali va ustozi sifatida namuna bo’lishi
darkor.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXAT
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29 oktyabrdagi “Ilm
-fanni
2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF
-6097-sonli
Farmoni 6-b. https://lex.uz/
2.
Edelman, G. M. (1972). Banquet speech at the Nobel banquet in Stockholm The
Nobel Prize Available at:
https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1972/edelman/speech/.
3.
Komilova X. O‘zbekistonlik xotin
-
qizlarning ilm, ma’rifatga yo‘g‘rilgan
islohotlarda ishtiroki “OʻzMU xabarlari” ilmiy jurnali, Toshkent. 2023. №1/12/2. 114
-
116-betlar.
4.
https://innovation.gov.uz
5.
https://oak.uz/pages/9049
0,6
2,0
2,9
6,2
9,0
36,7
42,3
Boshqa
Lavozim va ijtimoiy maqeimni ko‘tarilishi
Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
…
Davlat boshqaruv tizimida faoliyat yuritish
Iqtidorni rivojlantirish, namoyon qilish
Oila va jamiyatga foydali bo‘lish
Ish bilan bandlik va daromadga ega bo‘lish
Ilm-fandagi faoliyatingiz Siz uchun qanday imkoniyatlar
yaratdi?
