Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Peculiarities of social and emotional development of
children of the preparatory group
Nargiza KUCHKOROVA
1
, Donokhon MASHARIPOVA
2
Олийгох
(Cambria Math-11)
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
This article provides information about the social and
emotional development of children of the preparatory group,
their adaptation to the social environment, the process of
communication with adults and their peers, and the
composition of the concept of “I” at 6
-7 years old children, the
formation and management of emotions in them characteristics
are highlighted.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
training group,
social-emotional
development,
social adaptation,
communication,
“I” concept,
emotions, psychological
preparation,
social environment,
pedagogue.
Tayyorlov
guruh
bolalarini
ijtimoiy
va
hissiy
rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari
ANNOTATISYA
Kalit so‘zlar
:
tayyorlov guruhi,
ijtimoiy-hissiy rivojlanish,
ijtimoiy moslashuv,
muloqot,
“Men” konsepsiyasi,
hissiyotlar,
psixologik tayyorgarlik,
ijtimoiy muhit,
pedagog.
Ushbu maqolada tayyorlov guruhi bolalarining ijtimoiy va
hissiy jihatdan rivojlanishi, ularning ijtimoiy muhitga
moslashuvi,
kattalar va o‘z tengdoshlari bilan muloqot jarayoni
haqida ma’lumot berilgan hamda 6
-
7 yoshli bolalarda “Men”
konsepsiyasining tarkib topishi, ularda hissiyotlarning
shakllanishi va boshqarish jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari
yoritilgan.
1
PhD, Associate Professor, Methods of Preschool Education Department, Urgench State University. Urgench,
Uzbekistan. E-mail: kuchqarova06071979@gmail.com
2
Teacher, Methods of Preschool Education Department, Urgench State University. Urgench, Uzbekistan.
E-mail: donomasharipova25@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
153
Особенности социально
-
эмоционального развития
детей подготовительной группы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
учебная группа,
социально
-
эмоциональное
развитие, социальная
адаптация,
общение,
концепция «Я»,
эмоции,
психологическая
подготовка,
социальная среда,
педагог.
В данной статье представлены сведения о социально
-
эмоциональном развитии детей в подготовительной
группе, а также об их адаптации к социальной среде и
процессе общения со взрослыми и сверстниками. Также в
статье рассматривается состав понятия «Я» у детей в
возрасте 6
-
7 лет и выделяются особенности процесса
формирования и управления эмоциями. Отдельное
внимание уделяется психологической подготовке детей.
KIRISH
Yurtimizda kelajak avlodning
barkamol shaxs bo‘lib shakllanishi, yuqori bilim
egallashi uchun barcha shart-
sharoitlar yaratilgan. Yurtboshimiz Sh.M.Mirziyoyev o‘z
nutqida “ Qaysi sohani olmaylik, biz zamonaviy yetuk kadrlarni tarbiyalamasdan turib
biron-
bir o‘zgarishga, farovon hayotg
a erisha olmaymiz. Bunday kadrlarni, millatning
sog‘lom genofondini tayyorlash, avvalo, maktabgacha ta’lim tizimidan boshlanadi”
- deya
ta’kidladilar [1].
Ayni damda maktabgacha ta’lim tizimida qator islohatlar amalga oshirilmoqda.
Maktabgacha yoshdagi bola
larning maktab ta’limiga sifatli tayyorlash masalasi eng
muhim vazifalarimizdan biridir. Ularning bilim egallashi, kelajakda o‘z o‘rnini topishi,
yurtimiz koriga yaraydigan aql-
idrokli inson bo‘lib yetishishi uchun yoshlik vaqtidan
boshlab rivojlanishiga a
lohida e’tibor qilish kerak.
ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zini anglash hamda o‘zini idrok qilish psixologiyadagi eng qiyin muammolardan
biridir.
Psixologlardan
B.G. Ananyeva,
A.S. Arsentieva,
A.A. Badaleva,
I.S. Kon,
S.A. Rubinshteyn, E. Elkonin va boshqalar shu muammo doir tadqiqotlar olib borishgan.
R. Ouen, Ch. Darvin, Makarenko, M.I. Lisina, Kolomenskiy va boshqalar bolalar psixologiyasi
bilan bog‘liq fikrlar bildirishgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Maqolada tayyorlov guruhi bolalarini ijtimoiy va hissiy jihatdan rivojlantirishning
ahamiyati muhokama qilinadi. Xususan, 6-
7 yoshli bolalarda kattalar va o‘z tengqurlari
bilan muloqot jarayoni, ularda
“men” konsepsiyasi va his
-
tuyg‘ularning shakllanishi
tavsiflanadi. Bolaning maktabda bilim olishga psixo
logik jihatdan tayyor bo‘lishi va
psixologik-emotsional rivojlanishi tahlil etiladi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Farzand
–
inson hayotining mazmuni, nasl-nasabining davomchisi, kelajak
poydevoridir.
U tug‘ilishi bilan butun oila quvonchga to‘ladi. Ota
-onaning e
sa mas’uliyati
yanada ortadi.
Oilada farzand dunyoga kelganidan boshlab oilaning jamiyat oldida javobgarligi
kundan kunga ortib boradi [2]. Chunki bola tug‘ilishi bilan duch keladigan ijtimoiy muhit
-
oiladir. Bola oila a’zolarini xatti
-harakatlarini kuzatad
i, ulardan har xil vaziyatda o‘zini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
154
qay holda tutish, qanday so‘zlarni qo‘llash mumkinligini zimdan kuzatib, shuni
takrorlashga harakat qiladi. Bunday jarayonda esa ota-
ona bola uchun namuna bo‘ladi.
Ular orasidagi munosabatlar bolalarga o‘rnak bo‘ladigan
darajada samimiy, mehrli
bo‘lishi lozim.
Haqiqatan ham bola uchun oila birinchi ijtimoiy muhit hisoblanadi. U oila a’zolari
bilan ijtimoiy munosabatga kirishadi, ular bilan muloqot qiladi. So‘ngra bola ulg‘aygan
sari uning ijtimoiylashuv doirasi kengaya bo
radi, ya’ni u bog‘cha yoshiga yetganidan
keyin o‘sha maktabgacha ta’lim tashkilotida o‘ziga do‘st orttiradi. O‘z tengdoshlari bilan
muloqotga kirishadi, ular bilan o‘yinlar o‘ynaydi.
Inson shaxsining rivojlanishi to‘rt manbaga: irsiyat, ijtimoiy muhit, ta’lim
-tarbiya,
shaxsiy faollikka bog‘liqdir [3]. Bola dunyo yuzini ko‘rishi bilan atrofdagilar bilan ijtimoiy
munosabatga duch keladi.
Maktabgacha yosh davri
–
inson hayotidagi muhim, o‘ziga xos davrdir. Bu atrofdagi
dunyoni faol bilish vaqtidir [4]. Bu vaqtda bola atrofdagi voqea-hodisalarga katta qiziqish
bilan qaraydi.
6-7 yoshli bola aqliy, jismoniy va shu bilan birga, psixologik jihatdan ham maktab
ta’limiga tayyor bo‘lishi lozim. Bu jarayonda faqatgina bolaning aqliy va jismoniy faolligi,
bilimlarni o‘zlashtira olishi asosiy o‘rinda bo‘lmasligi zarur. Bola muloqatchan, nutqi
rivojlangan bo‘lsa, tushunmagan narsalarini so‘rab bilib oladi.
Takomillashtirilgan “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturiga muvofiq, maktabgacha
yoshdagi 6-7 yoshli bolaning tayanch kom
petensiyalarining to‘rt turi mavjud:
✓
kommunikativ;
✓
ijtimoiy;
✓
shaxsiy (“Men” konsepsiyasini qurish);
✓
bilish.
Bu 6-7 yoshli bolalarning tayanch kompetensiyalaridir. Ularning yaxshi
rivojlanganligi bolaning keyingi davrida eng zarur jihatdir.
Kommunikativ kompetensiya
–
atrofdagi odamlar bilan o‘zaro munosabatlarning
konstruktiv usullari va vositalariga ega bo‘lishni taqozo qiladi [5]. Nutqni rivojlantirish
ham ushbu kompetensiya orqali amalga oshadi. Nutqning rivojlanganligi bolalarda bilim
olishning yaxshi b
o‘lishida, fikrini aniq aytishida, boshqalar bilan tajriba almashishda
ahamiyatli. Bolalar nutq bilan bog‘liq mashg‘ulotlarga ijobiy nazar bilan qarashadi.
Bunday mashg‘ulotlar ular uchun juda sevimli. Bolalarda nutqni rivojlantirishda turli
o‘yinlardan foydalanilsa, ular uchun yanada oson bo‘ladi.
Haqiqatan ham bolaning kommunikativ kompetensiyasi rivojlanganligi juda muhim.
Chunki 6-
7 yoshli bolaning muloqotchan bo‘lishi va nutqining rivojlanganligi natijasida
aytilgan ma’lumotni anglab, fikrlay boshlaydi
hamda unga berilgan topshiriqlarni qiynalmay
bajaradi. U tengqurlari va o‘zidan kattalar bilan muloqotga kirishib, anglay olmagan narsa
-
hodisalarni nutqi orqali hissiyotlarini ham qo‘shgan holda bayon qila oladi.
Bolaning rivojlanish
kompetensiyalari o‘zbek pedagoglari tomonidan ham
o‘rganilgan.
Pedagog N.M. Quchqorova va R.S. Nuraddinovalar bu borada turli
adabiyotlarni o‘rganib, shunday fikr bildirishgan: “Ijtimoiy kompetensiya –
bu bolaning
belgilangan tartib va odob-axloq qoidalariga rioya qilgan holda tengdoshlari va kattalar
bilan birgalikda ishlash qobiliyatidir” [6]. Bu kompetensiya sabab bola o‘zidan kattalarni
hurmat qilishini, biror ish qilmoqchi bo‘lganda ularning fikrini ham hisobga olish
kerakligini anglab oladila
r. O‘zbek xalqida ijtimoiy munosabatlar yaxshi rivojlangan, bu
farzandlar tomonidan ham shu zaylda davom etmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
155
6-7 yoshli bolalarda ijtimoiy kompetensiyaning rivojlanishi juda muhim. Chunki
ular yangi ijtimoiy muhitga qadam qo‘yishadi. Maktabga borganla
rida ular yangi muhit,
yangi insonlar, yangi tartib-qoidalarga duch keladi.
O‘zini qadrlash, ishiga mas’uliyatli bo‘lish, o‘zining har kungi faoliyatini boshqarish
kabilar shaxsiy kompetensiya orqali shakllanadi.
Bolalarda o‘zi haqida ijobiy baho shakllantirish, o‘z qadrini bilishga o‘rgatish
uchun, o‘zini anglashi uchun turli o‘yinlarni qo‘llash mumkin. Masalan: “Men o‘zim
haqimda nimani bilaman”, “Men nimani eshityapman”, “Sizning portretingiz”, “Yasanish
o‘yini”, “Men chiroyliman”, “Mehr yuragi” va shu
kabilar.
“Men chiroyliman” o‘yini.
Maqsad: Har bir bolada o‘zi haqidagi ijobiy bahoni shakllantirish.
Materiallar: Rangli qalamlar, qog‘oz.
O‘yin jarayoni:
1.
Pedagog bolalar bilan quyidagi savollarni muhokama qiladi: “Siz kimsiz?”,
“Siz nima bilan tez
-t
ez shug‘ullanasiz ?”, “Do‘stingiz qanday munosabatda bo‘ladi?”
2.
Bolalarni o‘zlarini chiroyli va yaxshi deb baholashga yo‘naltiradi.
3.
Bolalarga qalam va qog‘oz berib, o‘zlarini chiroyli va yasangan ko‘rinishda
chizish taklif qilinadi.
4. Pedagog chizilg
an rasmlarni muhokama qiladi, bolalarning e’tiborini ularning o‘z
rasmlarining ijobiy tomonlariga qaratadi.
Bolalarning rasmlari ko‘rgazmasi namoyish qilinadi (1
-rasm).
1-rasm. Bolalarning quvnoq holati tasviri
Bu rasmda bolalarning o‘zi haqidagi ijobiy qarashlari aks etgan bo‘lib, bolalar
maktabgacha davrdan boshlab, o‘ziga nisbatan ijobiy fikrlashni o‘rganishi zarur.
Bilamizki, men tushunchasi bolaning 5 yoshigacha shakllanib bo‘ladi. Bolaning o‘z
-
o‘zini anglash jarayonining me’yorida ke
chishiga ota-onasi yoki yaqinlari, pedagog
xodimlar xalaqit bermasliklari zarur. Bolaning o‘z g‘oya va qiziqishlarini bemalol bayon
qilishi uchun sharoit yaratib berishi, uni diqqat bilan tinglashi zarur.
Buyuk siymolarimizdan biri Abdurahmon Jomiy tarbiyachi-muallimlar aql-iqrokli,
adolatparvar bo‘lishi va o‘zini munosib tutishi kerakli haqida aytib o‘tgan.
Albatta, yosh avlodga ta’lim
-tarbiya beruvchi muallim aql-idrokli, yuksak salohiyatli,
adolatli va shu bilan birga, odob-axloqli, zamonaviy axborot texnologiyalaridan xabardor
bo‘lishi lozim. Tarbiyachi bolalarda ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish, ijobiy his
-
tuyg‘ularni uyg‘otishi va bolalar orasida do‘stona muhit yaratishi kerak. Bolalar bilan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
156
mashg‘ulot davomida ularda turli hissiyotlarni, ya’ni
bir-
biriga mehrli bo‘lish, do‘stining
yutuqlaridan quvonish, ular bilan biror narsani baham ko‘rish kabilarni shakllantirishi lozim.
Bunda u turli o‘yinlardan foydalanishi mumkin. Bilamizki, bolalarga ta’lim
-tarbiya berishda,
ularda turli his-
tuyg‘ularni shakllantirishda, o‘zini anglash va o‘zini idrok qilishga o‘rgatishda
o‘yin eng asosiy faoliyatdir.
Maktabgacha yoshdagi bolalar hissiyotlarini rivojlantirish uchun turli o‘yinlardan
foydalanishimiz mumkin. Masalan: “Rassom” o‘yini, “Agar shunday bo‘lsa, nima bo‘lar
edi?”, “Kayfiyatni aniqla” va boshqalar.
“Rassom” o‘yini.
Topshiriqlar: qog‘ozda turli xil his
-
tuyg‘ularni ifodalovchi ko‘nikmalarni
rivojlantirish: ajablanish, qo‘rquv, quvonch, g‘azab, qayg‘u, to‘g‘ri nutqni shakllantirish.
Materiallar: turli xil hissiy holat va hissiyotlarga ega bolalarni tasvirlaydigan kartalar.
O‘yin jarayoni:
O‘yin ishtirokchilariga turli hissiy holat va hissiyotlardagi bolalar tasvirlangan
beshta karta taqdim etiladi.
Bitta kartani tanlab, tanlangan his
siy holatga asos bo‘lgan voqeani chizish kerak.
O‘yin oxirida rasmlar ko‘rgazmasi o‘tkaziladi. Bolalar lavha qahramoni kimligini
taxmin qilishadi va ushbu ish muallifi tasvirlangan holatni aytib berishadi.
2-rasm. Bolalarning turlicha his-
tuyg‘ulari a
ks etgan tasvir
Haqiqatan ham bolaning shaxs bo‘lib shakllanishida va uning barkamol, aql
-idrokli
inson bo‘lib, hayotda o‘z o‘rnini topishida keng dunyoqarashga ega bo‘lishi juda katta
ahamiyat kasb etadi. Turli jamiyatda yashovchi insonlar turli-tuman fikrlaydilar.
Tayyorlov guruhi bolalar mavqeyidagi o‘ziga xos xususiyat ularning ijtimoiy
zonasini kengaytirishdir. [7] Bu yoshdagi bolalar uchun ijtimoiy moslashish va
muloqotchanlik juda zarur. Bola maktabgacha ta’lim tashkilotiga borgan vaqti guruhdagi
bo
lalarga e’tibor bermasligi mumkin, keyinchalik esa o‘ziga yoqqan
bola bilan do‘st
tutinib, birga o‘ynashi mumkin. 6
-
7 yoshli bolalar yangi muhitga qadam qo‘ygan
vaqtlarida ham atrofdagilar bilan ijtimoiy munosabatga kirishadi.
R.
Ismayilova o‘z maqolasida
“Turli yoshdagi bolalarning qilayotgan ayni bir xildagi
xatti-
harakatlari turlicha maqsadda bo‘lishi lozim” deb aytgan [8]. Haqiqatan ham har bir
bolaning harakatlaridagi maqsad turlichadir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
157
Pedagoglarimizdan N.M. Quchqorova maqolasida
“Bolaga ta’lim
-tarbiya berish
jarayoni qanchalik erta boshlansa, natijasi ham shuncha erta namoyon bo‘ladi. Bu esa
insonning kelajakdagi butun hayot tarziga o‘z ta’sirini o‘tkazadi” deya fikr bildirgan [9].
R.M.
Madirimova maqolasida “Ustozning eng buyuk burchi –
uning xalqqa nafi
tegadigan, aql-
idrokli, qobiliyatli, uquvli shogirdlar tayyorlashidir” [10] degan fikrlarni
aytib o‘tgan.
Ota-onalar va bolalarga bilim ulashuvchi pedagoglar kelajagimiz poydevori
bo‘lmish bolalar taqdiriga yuksak mas’uliyat bilan qarashlari zarur.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Xulosa o‘rnida aytadigan bo‘lsak, ijtimoiylashuv jarayoni ham bolaning bilim
olishida, o‘z tengdoshlari bilan jamoaviy o‘yinlar o‘ynashida, ular bilan muloqotga
kirishishida asosiy o‘rinni egallaydi. Bolaning ijtimoiy
- hissiy rivojlanishi uning hayoti
davomida muhim rol o‘ynaydi, chunki bu uning kelajakda rivojlanishi uchun asos bo‘ladi.
Bola uchun maktabga tayyorgarlikda psixologik, ijtimoiy jihatdan ham tayyor bo‘lishi
muhimdir. Bolaning ijtimoiylashuvi, kattalar tomonidan qo‘llab
-quvvatlanishi unda bilim
olishga yanada intilish, ayrim faoliyatlarda faollikning oshishiga sabab bo‘ladi. Bolada
qanchalik o‘zini anglash jarayoni kechsa, bola o‘ziga ishonsa, u yanada yuksaklikka
intiladi, yangi narsalar o‘rganadi. Hissiy rivojlanish esa, bolada o‘ziga va atrofdagilarga
nisbatan ishonch hissini oshiradi. Qisqa qilib aytganda, ijtimoiy-hissiy rivojlanish bola
uchun butun umri davomida ta’lim olishi uchun kalitdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh. Mirziyoyevning 2017-yil 19-oktabrda
Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish masalalariga bag‘ishlangan
yig‘ilishdagi nutqidan https://president.uz
2.
O. Hasanboyeva, D. Xoliqov, Oila pedagogikasi.
T., “Aloqachi”,
2007, 10-bet.
3.
S.X. Jalilova, S.M. Aripova.; Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi.
–
Toshkent: “Faylasuflar” nashriyoti, 2017.
–
74-bet.
4.
“Bolalik akademiyasi” platformasi. https://bolakadem.uz
5.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun davlat o‘quv
dasturi /Takomillashtirilgan ikkinchi nashr / III-bob // 3.1. Maktabgacha yoshdagi
(6-7 yosh) bolaning tayanch kompetensiyalari.
Т
oshkent
–
2022.
–
41-bet.
6.
N.M. Quchqorova., R.S.
Nuraddinova. Ilk qadam davlat o‘quv dasturi namunasida
o‘tkazila
digan mavzuli faoliyatlarni tashkil etish.
–
O‘quv qo‘llanma.Toshkent shahri.
“BOOKMANY PRINT”,
Toshkent
–
2022.
–
42-bet.
7.
F. Qodirova, Sh.
Toshpo‘latova, N.
Kayumova, M.
A’zamova. –
Toshkent: Tafakkur
nashriyoti, 2019.
–
385-bet.
8.
R.I.
Ismayilova. “
Maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy motivlarini
shakllantirish xususiyatlari”.
Jamiyat va innovatsiyalar
–
Общество
и
инновации–
Society and innovations Special Issue
–
02(2023) / ISSN 2181-1415.
–
186-bet.
9.
N.M.
Quchqorova. “Bo‘lajak tarbiyachilarni
raqamli texnologiyadan foydalanishga
o‘rgatish”.
Jamiyat va innovatsiyalar
–
Общество
и
инновации–
Society and innovations
Special Issue
–
02(2023) / ISSN 2181-1415.
–
190-bet.
10.
M.R.
Madirimova. “Maktabgacha yoshdagi bolalarni mantiqiy matematik
rivojlantirish va o‘qitishning zamonaviy texnologiyalari”. Jamiyat va innovatsiyalar
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations Special Issue
–
02(2023) /
ISSN 2181-1415.
–
214-bet.
