Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Migration policy of the Russian Empire and its impact on
the socio-economic life of Turkestan
Makhfuza SULTONOVA
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
15 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
The article highlights the resettlement policy of the Russian
Empire in Turkestan, the Russian settlements created in the
region, their way of life, the main goals of the resettlement
policy of the colonial administration, the conditions created for
the settlers and their impact on the socio-economic life of the
local population.
2181-
1415/© 2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp7
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
colony,
resettlement,
position,
draft position,
residence,
serfdom,
peasant,
empire,
laws,
settlements,
military,
officer,
administration.
Россия империясининг аҳолини кўчириш сиёсати ва
унинг Туркистон ижтимоий
-
иқтисодий ҳаётига таъсири
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
мустамлака,
кўчириш,
низом,
лойиҳа,
посёлка,
қароргоҳ
,
крепостнойлик,
деҳқон,
Мақолада Россия империясининг Туркистонга аҳолини
кўчириш сиёсати, ўлкада бунёд этилган рус посёлкалари,
улардаги турмуш тарзи, мустамлакачи маъмурларнинг
кўчириш сиёсатидан кўзлаган асосий мақсадлари,
кўчирилган аҳолига яратилган шароитлар ва уларнинг
маҳаллий
аҳолининг
ижтимоий
-
иқтисодий
ҳаётига
таъсири баён этилган.
1
Lecturer, Department of History of Uzbekistan, Andijan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
81
империя,
қонунлар
,
манзилгоҳ,
ҳарбийлар
,
зобит,
маъмурият.
Переселенческая политика Российской империи и её
влияние на социально
-
экономическую жизнь Туркестана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
колония,
переселение,
положение,
проект положения,
посёлка,
резиденция,
крепостное право,
крестьянин,
империя,
законы,
поселения,
военные,
фицер,
администрация.
В статье освещается переселенческая политика
Российской империи в Туркестане, русские поселения,
созданные в крае, их образ жизни, основные цели
переселенческой политики колониальной администрации,
условия, созданные для переселенцев и их влияние на
социально
-
экономическую жизнь местного населения.
Ўрта Осиё ҳудудида XIX асрда учта давлат мавжуд бўлиб, ўзаро
муносабатлари барқарор эмас эди. Давлатлардаги иқтисодий қолоқлик
ҳалқларнинг
ижтимоий ҳаётининг
оғирлашишига
ва
турли норозилик
ҳаракатларига
сабаб бўлди.
Ўрта Осиёни босиб олишда
ўлкада мавжуд бўлган
Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонлиги ўртасидаги
ички низолар,
давлатлар
ичидаги сиёсий тарқоқлиқ, иқтисодий ва
ҳарбий
жиҳатдан заифлиги
босқинчиларга қўл келди ва катта ҳудуд мустамлакага айланди.
Босқин Ўрта Осиё
ҳалқлари
давлати ва жамиятининг барча соҳасида
кескин ва туб бурилишга сабаб
бўлди ҳамда империя манфаатига бўйсундирилган янги ҳуқуқий
-
сиёсий ва
ижтимоий
-
иқтисодий муносабатлар тизими киритилди. Зўрлик билан жорий
қилинган
бу муносабатлар минтақада анъанавий қарор топган давлатчилик
муносабатларини ва уларнинг миллий асосда ривожланишини чегаралаб қўйди.
Россия империяси босиб олинган ҳудудларда ўз ҳукмронлигини ўрнатиш
ва
бошқаришда ўз манфаатларини ҳимоя қиладиган мустаҳкам бошқарув
тартибларини жорий этиш учун барча чора
-
тадбирларни кўрди.
Тарихдан маълумки, миллатларнинг ижтимоий
-
сиёсий тараққиёти турли
тарихий шароитларга кўра ўзгариб туради. Қайсидир босқичда ривожланса,
қайсидир
босқичда тараққиётда пасайиш даври сезилади. Ижтимоий
ўзгаришлар
ҳамиша маълум омиллар ва сабабларга асосланади. Ўрта Осиё халқлари турмуш
даражаси ҳам Россия империяси босқинидан сўнг ўзгаришлар гирдобига тортилди.
Бундай кескин ўзгаришларнинг асосий омилларидан бири чор Россиясининг
Туркистонга аҳолини кўчириш сиёсати эди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
82
Мустамлакачи ҳукуматнинг аҳолини кўчириш сиёсатидан кўзлаган асосий
мақсади, аввало Туркистонда мустамлакачилик тизимини мустаҳкамлаш,
шунингдек, иқтисодий, сиёсий, ҳарбий мақсадларини амалга ошириш йўлидаги
муҳим бир босқич деб қаралган. Тарихда кўплаб босқинчи давлатлар босиб олган
ҳудудга ўз аҳолисини кўчириш орқали ўз ҳокимиятини мустаҳкамлаб,
маданиятини киритган. Бундай сиёсатдан чор Россияси ҳам унумли фойдаланди.
Дастлаб Сибирь ва Кавказда
қўлланилган
кўчириш сиёсати, Туркистон генерал
-
губернаторлиги ҳудудида ҳам амалга оширилди. Россия империясида 1861 йил
19 февралда
креспостной тузум [1.
Б.
193] бекор қилингач, рус ҳукумати олдида
янги муаммолар келиб чиқди. Асосий муаммолардан бири крепостнойликдан озод
бўлган аҳолини
ер билан таъминлаш керак эди. Крепостнойлик тузуми бекор
қилиниши Россия ижтимоий
-
сиёсий ҳаётида капиталистик муносабатларнинг
кенг ривожланишига, ишчилар ҳаракатининг фаоллашувига
ва
деҳқонлар
турмушида янги муаммолар келиб чиқишига сабаб бўлди. Деҳконлар озод бўлгач,
уларни ижтимоий ҳаётида меҳнат фаолиятининг
янги турлари пайдо бўлди, ишчи,
выкуп
тўловчи дехқон ва казак қўшини аскари
бўлиш шулар жумласидандир.
Кўчириш сиёсатини амалга оширишдан олдин Россия империяси
мутасаддилари Туркистон ўлкасининг имкониятларини тўлиқ ўрганиб, ҳосилдор, сув
муаммоси кам бўлган, иложи борича кам чиқим ҳудудларни аниқлади, лекин
кўчирилганларни жойлаштириш бўйича ҳеч қандай ҳуқуқий асос ишлаб чиқилмади.
Империянинг марказий туманларидаги аҳолини чекка ҳудудларга кўчириш
режалаштирилди. Шуни таъкидлаш керакки, илк рус посёкаларини шакллантириш
учун махсус тизим, маъмурий бирликлар тузиш йўриқномаси яратилмаган.
Фақатгина 1886 йил қабул қилинган Низомда, кўчирилганларни Туркистонга
жойлаштириш бўйича
илк меъёрий асослар қонун билан тасдиқланди
[1.
Б
. 193].
Кўплаб тарихий манбаларда русийзабон аҳолини Туркистонга кўчириш
сиёсати 1875 йилда Авлиёотага кўчиришдан бошланган. Дастлабки рус қароргоҳи
Авлиёотада ташкил этилган, деб берилади. Бироқ манбаларнинг таҳлили илк
кўчириш сиёсати Россия империяси томонидан Тошкент шаҳрининг босиб
олиниши ва
Туркистон вилоятининг ташкилланишидан бошланганини
тасдиқламоқда. Кўчириш сиёсатига оид рус ҳарбийси Маевнинг “Туркистон
вилоятида рус аҳолисини кўпайтириш чора
-
тадбирлари тўғрисидаги баёни”
1867 йилда ёзилган бўлиб, Туркистон вилояти ташкил қилиниши билан бирга рус
посёлкаларини ташкил этиш ва уларни қўшимча ҳарбий куч сифатида
шакллантириш ғояси илгари сурилган
[3.
Б
. 7].
Манбаларда
қайд
этилишича
,
дастлабки
рус
манзилгоҳини
ташкил
этиш
,
Тошкент
шаҳрини
босиб
олиш
оқибатида
амалга
оширилган
. 1865
–
1867
йилларда
бу
масала
Туркистон
вилояти
ҳарбий
губернатори
томонидан
ҳал
қилиниб
,
Бўзсув
ва
Чаули
*
анҳорлари
орасидаги
ҳудуд
туб
аҳолидан
тортиб
олинди
ва
рус
аҳолиси
учун
бўшатилди
.
Кўчиб
келган
русийзабон
аҳолининг
сони
кўпайиши
боис
,
манзилгоҳ
Фон
Кауфман
буйруғига
кўра
,
энди
Чаулидан
Саларгача
бўлган
ҳудудга
кенгайди
[2.
Б
. 72].
Выкуп
-
1861 йил крепостнойлик бекор қилингач, помешикдан сотиб оладиган ери учун дехқон тўлайдиган тўлов.
*
Чаули канали –
Тошкент шаҳрининг шимоли
-
шарқийдан жануби
-
ғарбий томонига қараб оқади ва сувини
Салор каналига қуяди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
83
Ушбу
ҳудуддаги
ерлар
турли
усуллар
билан
ўзлаштирилди
:
босиб
олиш
,
тортиб
олиш
,
рус
маъмурияти
томонидан
сотиб
олиш
каби
усулларда
амалга
оширилди
.
Ваҳоланки
рус
аҳолиси
ҳам
маҳаллий
аҳолидан
Чаули
,
Салар
*
ва
Салар
атрофидаги
ерларни
сотиб
олиш
орқали
ўз
яшаш
жойларини
кенгайтириб
борган
.
Чор Россияси
томонидан Туркистонга дастлаб ҳарбийлар ҳамда уларнинг
оила аъзолари кўчирилган. Буни ўша даврга оид кўплаб манбаларда учратиш
мумкин.Тошкентда Россиядан кўчирилганлар учун манзилгоҳлар, шаҳар босиб
олинган йилдаёқ шаклланган. 1865 йил генерал М.Г.
Черняев Тошкентни
босиб
олгач, шу даврдан рус манзилгоҳини ташкил этишга киришганди. М.Г.
Черняев
қўшинни қишга ҳозирлаш мақсадида 1865 йил августдан қалъа ва қишлаш учун
бинолар қуриш ҳақида буйруқ беради, октябрга келиб, иншоотлар битказилади.
Ҳарбий
манзилгоҳда
6 та рота пиёда қўшин ва
битта батальон командири учун
жой, ҳарбий кийимлар ҳамда қурол аслаҳалар сақланадиган омбор (цейхгауз) ва
порох омборхонаси, тиббиёт муассасаси (лазарет) қурилганди. Тошкент аркида эса
штаб, Оренбург ўқчи батальони, 250 та казак полки, Сибирь ва жанговар
батальони учун жой ҳозирланди
[2.
Б
. 72].
1865 йил 17 июнда Тошкент босиб олингач, М.Г.
Черняев учун алоҳида ҳовли
жой қурилган. Ушбу жой кейинчалик барча келган мустамлакачи раҳбарлар
учун
меҳмонхона вазифасини ўтаган. Кейинчалик ҳовли атрофида боғ барпо этилиб,
“Черняев боғи” деб номланган.
М.Г.
Черняев 1866 йил Россияга чақириб олингач ва
ўрнига Туркистон вилояти ҳарбий губернатори қилиб тайинланган Романовский,
1866 йилнинг бошидан Тошкент шаҳридан рус аҳолиси яшаши учун ҳудуд
танлади. Бу
шаҳарнинг маҳаллий аҳолидан тортиб олинган, Тошкентнинг шарқий
қисми Бўзсув ва Чаули оралиғидаги худуд эди. Шу йили июнь ойида Янги шаҳар
қурилиши
бўйича Романовский бошчилигида комиссия тузилиб, 18 ой давомида
(яъни
1866 июндан
–
1868 йил январгача) қурилиш ишлари олиб борилди.
Шу давр ичида ушбу ҳудуддаги барча бинолар, жумладан, арк ҳам
бузиб ташланди.
Ўрнига Европа типида кўчалар, казармалар, рус маъмурлари учун уйлар, дам олиш
боғлари, бозор учун майдонлар, 500 та хўжалик учун яшаш жойлари қуриш
белгиланди. 1866–1867 йилларда 200 та шахсий турар жой бинолари битказилди.
1867 йилдан генерал фон К.П. фон Кауфман ва
бошқа амалдорлар ўз оилалари
билан ушбу турар жойларга жойлашди ва Тошкент шаҳрининг русийзабон аҳоли
яшовчи қисми тез ўсиб, 1868 ва 1869 йиллар
ичида бир неча маъмурий идоралар
ҳамда 500 та хусусий хонадонлар қурилди
[2.
Б
.
73]. Русийзабон аҳоли яшовчи янги
шаҳар билан маҳаллий аҳоли яшовчи Эски шаҳар ўртасидаги чегара Бўзсув анҳори
бўлди. Тошкент Туркистон генерал
-
губернаторлигининг маъмурий маркази
бўлганлиги учун келган барча рус фуқароларини уй билан таъминлаш мушкул эди.
Шу сабабли генерал
-
губернатор 1500 рубль миқдорида
уй қуриш учун ссуда
қарзларини 2% йиллик бадали билан 10 йил муддатга бериш ҳақида қарор
чиқарди. Бу ссудадан кўпчилик
фойдаланди, 1868–1869 йилларда 100000 рубль
ссуда берилган
[2.
Б
. 73].
*
Салор канали
-
Чирчик дарёсининг табиий ирмоғи бўлиб. Бўзсув каналининг чап ирмоғи бўлиб, ҳозирда Қибрай
туманидан бошланади, Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятининг шарқий ва жануби
-
шарқий қисмидан оқиб
ўтади, узунлиги 65 км. чуқурлиги 1
-
3 м. кенглиги. 1902 йил таъмирланган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
84
1909 йилга келиб, Тошкентнинг Янги шаҳар қисмида 3000 та хўжалик
истиқомат қилган. Демак, манбаларда қайд этилишига кўра, 1867 йилда
мустамлакачи маъмурлар томонидан Тошкентда илк рус қароргоҳи
Черняевка
қишлоғи ташкил этилган. Кўчириш сиёсати босиб олинган ҳудудларни
қўшиб
олиш сиёсати билан бирга олиб борилган
[3.
Б
. 144].
Илк
кўчирилганлар
рус
амалдорлари
,
ҳарбийлар
оиласи
билан
кўчиб
келиб
жойлашишидан
бошланган
.
Черняевка
посёлкасида
асосан
мустамлакачи
маъмурият
раҳбарлари
жойлаштирилган
бўлиб
,
бу
руслаштириш
сиёсати
борасида
қўйилган
дастлабки
қадамлардан
эди
.
Посёлкалар
маҳаллий
аҳоли
яшайдиган
ҳудуддан
ажратилган
.
Тошкентнинг
Янги
шаҳар
қисмида
кўплаб
сиёсий
,
маданий
ва
савдо
тадбирлари
ўтказилар
,
маҳаллий
аҳолидан
вакиллар
таклиф
қилинар
эди
. XIX
асрга
келиб
,
Туркистонда
ишбилармон
,
зиёли
ва
савдогарлар
орасида
рус
тилида
эркин
сўзлашадиган
аҳоли
вакиллари
,
рус
маъмурияти
ва
кўчиб
келганлар
билан
алоқада
бўлар
,
турли
соҳаларда
ҳамкорлик
ҳам
қилишар
эди
.
Туркистонда
кейинроқ
яна
кўплаб
рус
посёлкалари
ташкил
этилди
,
посёлкалар
серунум
ерларда
,
ҳарбий
истеҳком
ёки
шаҳарлар
атрофида
қурилди
.
Кўчирилган
аҳоли
вакиллари
дастлабки
йилларда
ҳар
қандай
пуллик
тўловлар
ва
мажбуриятлардан
озод
қилинган
,
уларга
пул
ва
чекланмаган
миқдорда
ер
берилган
.
Эвазига
уларга
фавқулодда
ҳолатларда
ҳарбий
хизмат
ўташ
ёки
ўз
таркибидан
белгиланган
миқдорда
аскар
етказиб
бериш
мажбурияти
юкланган
.
Кўчириб
келтирилганларни
рағбатлантириш
мақсадида
чекланмаган
миқдорда
ер
,
кредитлар
,
ишлаб
чиқариш
билан
шуғулланиш
учун
кўплаб
имкониятлар
жорий
қилинган
эди
.
Мустамлакачи
маъмурият
дастлабки
даврларда
рус
дехқонларини
Еттисув
вилоятига
кўчириш
сиёсатини
ҳам
бошлади
.
Маъмурият
кўчириб
келтирилганларни
жойлаштиришга
оид
махсус
йўриқнома
бўлмаганлиги
,
бўш
ерлар
аниқланмаганлиги
сабабли
улар
Верний
шаҳри
атрофида
яшовчи
қозоқлардан
ижарага
олинган
ҳудудларга
жойлаштирилди
[7.
Б
. 114].
Россияда
деҳқонларни
ер
билан
таъминлаш
масаласи
тугалланмаганлиги
боис
,
Туркистонда
рус
мустамлакачилигиниг
янги
кўриниши
–кўчириш
сиёсатини
тезлаштирди
.
Туркистонга
кўплаб
рус
деҳқон
оилаларининг
кўчиб
келиши
,
мустамлака
маъмурият
учун
қўшимча
ҳарбий
куч
ҳисобланган
эди
.
Шу
боис
ҳам
мустамлакачи
маъмурлар
кўчиб
келганларни
шу
ҳудудда
олиб
қолиш
учун
шарт
–
шароитни
яхши
яратиш
,
муҳофазасини
таъминлашга
эътибор
беришга
ундарди
.
Шундан
келиб
чиқиб
Еттисув
вилояти
ҳарбий
губернатори
Г
.
А
.
Колпаковский
1869
йили
Еттисувдаги
рус
манзилгоҳлари
ҳақида
вақтинчалик
қоидаларни
ишлаб
чиқиб
,
русийзабон
аҳолини
ушбу
вилоятга
оммавий
кўчиб
келишига
қулай
шароит
яратиб
берди
.
Бунинг
оқибатида
, 1868-1882
йилларга
келиб
,
Еттисувда
25
минг
аҳоли
истиқомат
қилган
29
та
рус
посёлкаси
ташкил
этилди
[7.
Б
. 114].
Ҳозирги
Жанубий
Қозоғистон
ҳудудига
Россиянинг
жанубий
губернияларидан
:
Астрахань
,
Харьков
Воронеж
,
Самара
ва
Оренбургдан
камбағал
деҳқонлар
кўчирилган
бўлиб
,
улар
кўпинча
ҳосилсизликдан
азият
чекишар
эди
.
Оренбург
чўлларида
камбағал
деҳқонлар
оиласи
ва
юклари
билан
йўлга
чиққан
эди
[8.
Б
. 5].
1873
йил
Туркистон
генерал
-
губернатори
К
.
П
.
фон
Кауфман
рус
деҳконларини
оммавий
кўчириш
ҳақида
бош
режани
имзолади
.
Унга
кўра
Кауфман
европаликлар
,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
85
шунингдек
,
русларга
ҳам
маҳаллий
аҳолидан
ер
сотиб
олиш
тақиқлади
.
Рус
деҳқон
посёлкаларини
дарё
бўйларида
ва
Оренбургдан
Тошкентгача
,
Верний
(
ҳозирги
Олмаота
)
орқали
Семипалатинсккача
алоқа
йўлларида
ташкил
этиш
белгиланди
.
Дастлаб
кўчириш
сиёсати
секинлик
билан
борди
,
чунки
кўчирилаётганлар
олдида
кўплаб
муаммолар
турар
эди
.
Хусусан
,
яшаган
жойидан
кетиш
,
янги
жойдаги
нотаниш
муҳит
,
иссиқ
иқлим
,
ерга
ишлов
беришнинг
янги
усуллари
ва
бошқалар
.
Ҳамма
ҳам
янги
муҳитга
ва
шароитга
мослашиб
кетолмаган
эди
,
маълум
бир
қисми
орқага
қайтганлиги
ҳақида
маълумотлар
ҳам
бор
.
Жумладан
,
Туркистондан
Казалинскга
қайтаётган
йўловчининг
суҳбати
“Родина” журналида
1880
йил
чоп
этилган
.
Унда
Туркистонга
кўчирилган
рус
деҳқони
фикри
ёритилган: “Ерлари
қуруқ
,
қаттиқ
,
ўт
босган
.
Биз
бу
ерларни
қанақа
қилиб
чопамиз
,
сўқа
ҳам
,
омоч
ҳам
ўтмайди
,
балки
ёмғирдан
кейин
юмшар
дейишди
.
Бу
ерларда
ёмғир
қишда
ёғар
,
баҳорда
эса
кам
ёғар
экан
,
ерни
бетигина
нам
бўлади
.
Шу
сабабли
Москвага
қайтмоқдамиз”
[7.
Б
. 114].
Кўриниб
турибдики
,
маҳаллий
шароитга
мослаша
олмаганлар
ортга
қайтишга
мажбур
бўлганлар
.
Подшо
ҳукумати
томонида
1881
йил
йил
рус
дехқонларини
бўш
ерларга
кўчириш
хақида
муваққат
қоидалари
эълон
қилинди
.
Туркистон
ўлкасига
камбағал
деҳқонлардан
ташқари
,
ҳарбийларнинг
қуйи
лавозимдагиларига
оиласини
чақиришга
ва
хизмат
даври
тугагач
,
оиласи
билан
Туркистонда
яшаш
учун
рухсат
берилган
.
Маъмурият
ҳарбийларни
шу
ҳудудда
олиб
қолиш
мақсадида
ерлар
ва
турли
имтиёзлар
бериш
усулидан
фойдаланганди
.
Ҳар
бир
оилага
етти
десятинадан
кам
бўлмаган
(7,63
га
)
суғориладиган
ер
,
барча
пуллик
ва
бошқа
мажбуриятлар
бўйича
имтиёзлар
15
йилга
мўлжалланган
эди
.
Кўчирилганларга
экин
ерлари
10
йилдан
сўнг
шу
ерда
ҳар
йили
ҳосил
етиштирган
бўлса
,
хусусийлаштирилиб
берилган
. 1912
йили
Туркистондаги
мустамлакачи
маъмурлардан
бири
Кривошен
“Бўлажак
рус
қишлоқлари
маҳаллий
аҳоли
қишлоқларидан
бойроқ
бўлиши
шарт
,
ҳар
ҳолда
кўчиб
келган
руслар
қўлида
маҳаллий
аҳоли
ишлаши
яхшироқ
,
акси
бўлгандан
кўра”, деб
таъкидлаган
эди
[3.
Б
. 5].
Мустамлакачи
маъмурият
томонидан
1883
йилдан
кўчиришга
оид
қонунларга
янги
қўшимча
қоидалар
киритилди
,
энди
Туркистонга
фақат
славян
халқининг
православ
мазҳабидагиларига
кўчишига
рухсат
берилиши
натижасида
кўчиб
келадиганлар
сони
нисбатан
чекланди
.
1886
йилда
“Туркистон
ўлкасини
бошқариш
бўйича
Низом” қабул
қилинди
.
Низомга
мувофиқ
,
катта
ер
эгалари
ва
мусулмон
диндорларнинг
ҳуқуқлари
чекланди
,
барча
ерлар
давлат
мулки
деб
эълон
қилиниши
орқали
,
давлат
ер
фонди
кескин
кўпайди
.
XIX
асрнинг
80
йиллар
охирларига
келиб
,
Туркистонда
кўплаб
янги
рус
посёлкалари
ташкил
этилиб
,
кўчиб
келган
аҳоли
мослашиши
учун
барча
шароитлар
яратилди
.
Энди
кўчиб
келганларга
7-10
десятинадан
ер
,
имтиёзлар
,
кредитлар
берилди
.
Империянинг
1889
йил
13
июлда
кўчириш
тўғрисида
янги
қонуни
қабул
қилинди
,
бу
қонун
1904
йилгача
амалда
бўлди
[7.
Б
. 114].
Унга
мувофиқ
эркин
кўчиш
тақиқланган
,
кўчиб
келиш
рухсат
ва
тартиб
асосида
бўлиши
керак
эди
,
бироқ
қанчалик
қонунан
тақиқ
қўйилмасин
,
ўзбошимчаларча
кўчиб
келишлар
давом
этаверганди
.
Кўп
ҳолларда
рус
маъмурияти
рус
посёлкаларга
ҳарбий
гарнизон
сифатида
қарар
,
деҳқонлар
орасига
қисман
истеъфога
чиққан
ҳарбийларни
ҳам
жойлаган
.
XIX
асрнинг
80-90
йилларида
Туркистонда
миллий
озодлик
ҳаракатлари
,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
86
қўзғолонлар
кучайишига
жавобан
мустамлакачи
маъмурият
қўшимча
чоралар
қўллаган
.
Сирдарё
вилояти
губернатори
Н
.
И
.
Гродеков
ташаббусига
кўра
,
1892
йилдан
кўчирилган
аҳоли
қуроллантирилган
.
Н
.
И
.
Гродеков
рус
мужикларини
қуроллантиришга
оид
“
...
ҳар
бир
янги
рус
қишлоғи
рус
батальони
кучига
тенг”
[8.
Б
. 5]
иборасини
қўллайди
,
бу
славян
аҳолини
қуроллантиришда
чақирувга
айланади
.
Рус
мужикларини
қуроллантириш
ғояси
оддий
прапоршик
Маев
томонидан
,
Тошкент
босиб
олинганидан
икки
йил
кейин
1867
йил
илк
бора
илгари
сурилган
.
Бу
ғояга
маҳаллий
аҳолининг
кутилмаганда
ҳужум
қилишидан
хавотир
сабаб
бўлган
.
Рус
қишлоқлари
стратегик
жойларда
:
дарё
бўйларида
,
йўл
чорраҳаларида
тузиш
бошланди
.
Маев
қуйи
харбийлардан
ихтиёрий
қоладиганларга
,
Сирдарё
ҳарбий
линияси
бўйлаб
тузилган
посёлкаларга
жойлаштириш
таклифини
берди
ва
бу
ғоянинг
стратегик
афзалликларини
қуйидагича
изоҳлади: “Истеъфога
чиққан
қуйи
ҳарбийлардан
тузиладиган
посёлкалар
,
худди
казак
қишлоқлари
сингари
вилоят
бўйлаб
узлуксиз
ташкил
этилиши
,
Туркистон
вилоятида
бўладиган
тартибсизликлар
пайтида
катта
фойда
бўлади
.
Бу
посёлкалар
бир
-
бирига
яқин
тузилиши
керак
,
фавқулодда
ҳолатда
бир
-
бирига
ёрдам
бериши
учун”
[8.
Б
. 8].
Шуни
таъкидлаш
керакки
,
рус
қишлоқларини
ташкил
этиш
учун
қулай
,
яшаш
учун
муаммосиз
ҳудудлар
танланди
.
Илк
рус
посёлкаларига
ҳарбий
куч
сифатида
қараш
Тошкентни
босиб
олгандан
икки
йил
кейин
,
Туркистон
генерал
-
губернаторлиги
тузилишидан
бошланди
.
Истеъфога
чиққан
ҳарбийларни
рус
посёлкаларида
бошқарув
лавозимига
қўйилди
,
сабаби
маҳаллий
аҳоли
томонидан
ҳужум
қилинса
,
илк
мудофаани
ташкиллаш
улар
зиммасига
юкланди
.
Н
.
И
.
Гродеков
,
Сирдарё
вилоятидаги
рус
қишлоқларини
қуроллантириш
Афғонистон
ва
Хитой
чегара
ҳавфсизлигида
ҳам
муҳим
эканлигини
таъкидлади
.
Сирдарё
вилояти
Туркистон
генерал
-
губернаторлик
ҳарбий
кучларининг
асосий
базаси
бўлиши
билан
бирга
рус
қишлоқлари
ишончли
қўшимча
куч
бўлишини
таъминлаш
долзарб
муаммолардан
бири
бўлди
. 1889
йилдан
бошлаб
Гродеков
бир
неча
асослар
келтириб
,
Туркистондаги
рус
аҳолисини
қуроллантиришга
эришди
,
ниҳоят
унинг
таклифига
кўра
1891
йил
29
ноябрда
Туркистондаги
рус
аҳолисини
қуроллантириш
бўйича
қонун
имзоланди
[8.
Б
. 16].
Сирдарё
вилоятида
истеъфога
чиққан
аскар
бошқарувидаги
посёлкалари
шакллантириш
белгиланди
ва
1892
йилдан
кўчирилган
аҳолини
қуроллантириш
бошланди
,
лекин
бу
сиёсат
жуда
секинлик
билан
борди
.
Сабаби
маъмурият
,
маҳаллий
ва
рус
аҳолиси
ўртасида
турли
низолар
бўлиб
турганлигидан
хавфсираб
,
қурол
тарқатишда
жуда
ҳушёрликка
амал
қилган
.
Илк
қуроллантириш
Сирдарё
ва
Фарғона
вилоятларида
амалга
оширилган
.
Дастлаб
истеъфога
чиққан
собиқ
ҳарбийларга
қурол
тарқатилган
,
улардан
ошгани
оддий
мужикларга
тарқатилган
.
1892
йил
Сирдарё
вилоятига
қўчирилганларга
тарқатиш
учун
1500
та
қурол
ажратилди
ва
1897
йилга
келиб
шундан
1231
та
қурол
кўчиб
келган
аҳолига
тарқатилди
[8.
Б
. 18].
1894
йил
Фарғона
вилоятининг
Покровский
посёлкасида
17
та
қурол
бўлса
,
яна
қўшимча
равишда
1897
йил
Сирдарё
вилоятидан
ортган
50
та
қурол
ҳам
шу
қишлоққа
тарқатилди
.
Агар
қурол
сонига
қарасак
оз
сонни
қўриш
мумкин
,
лекин
аҳоли
сонига
нисбат
берсак
,
бу
аҳолини
ярмидан
кўпини
қуроллантирилганлигини
англаш
мумкин
.
Чунки
1892
йил
ҳолатига
Туркистон
генерал
-
губернаторлигининг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
87
42
та
рус
посёлкасида
3000
кўчирилган
оила
истиқомат
қилиб
,
улар
асосан
Сирдарё
вилоятида
эди
. 1897
йил
Фарғона
вилоятида
жами
3
та
қишлоқ
бўлиб
, 1899
йилга
келиб
,
бу
ерда
166
та
оила
истиқомат
қилиб
, 67
та
яъни
40,3
фоиз
оила
қуроллантирилган
[8.
Б
. 19].
Русларни
қуроллантиришдан
мақсад
,
фавқулодда
вазиятга
доимо
уларни
тайёр
ҳолатда
сақлаш
бўлган
.
Қанчалик
чоралар
кўрилмасин
,
маҳаллий
аҳолининг
ижтимоий
-
иқтисодий
аҳволи
оғирлашиши
,
Туркистондаги
рус
маъмуриятини
янги
чоралар
кўришга
мажбур
қилди
.
1896
йил
молия
вазири
С
.
Ю
.
Витте
ўлкага
аҳолини
қўчиришни
тўхтатиш
ғояси
билан
чиқди
.
Ҳарбий
вазир
П
.
С
.
Вановский
уни
қўллаб
қувватлагани
сабабли
,
империя
ҳукумати
Еттисув
вилоятига
Европа
аҳолисини
кўчиришни
тақиқлаганди
.
1897 йил
Туркистон генерал
-
губернатори А.Б.
Вревский император розилигини кутмасдан,
Туркистон ўлкаси вилоятларига кўчиришни бекор қилди.
[7.
Б
. 113].
Бироқ бу вақтинчалик ҳолат эди. 1891 йилда Россияда рўй берган
ҳосилсизлик
оқибатидаги очарчилик, ерсиз деҳқонларни Туркистон ўлкасига
оммавий кўчиб келишига сабаб бўлди. Сирдарё вилояти қанчалик зич бўлмасин,
икки йил ичида
17 та рус қишлоғи ташкил топди. XIX асрнинг 90 йилларгача
кўчирилганлар орасида қашшоқлар камчиликни ташкил қилган бўлса,
1891
–1892 йилларда асосан камбағаллар кўчиши кўпайган. 1891–1892 йилларда
яна Туркистонга Россиядан кўчиб келиш авж олган. Бунга эса маҳаллий
маъмурият тайёр эмас эди. Туркистон генерал
-
губернатори Сирдарё вилояти
ҳарбий
губернаторидан 1892 йил 17 июнда янги посёлкалар тузиш учун, бўш
ерлар бўйича ҳисобот
беришини талаб қилди.
1890 йил статистик маълумотларга кўра, Сирдарё вилоятига 1300 оила
кўчириб жойлаштирилган эди. Ҳисоботда қайд этиишича Чимкент уездида бўш
ерлар деяри йўқ бўлишига қарамай, 1892 йил ҳолатига 360 оила жойлаштирилгани
айтилган. 1875 йилдан 1895 йил ҳолатига Сирдарё вилоятида 52 рус қишлоғи,
шулардан 17 таси Чимкент уездида тузилган. Рус дехқонларини марказий
губернияларидан Туркистонга оммавий кўчишига туртки бўлган сабаблардан бири
кўчириш ҳақида 1889 йил 13 июл, 1896 йил 15 март ва 27 декабрь, 1903 йил 10 июль,
1904 йил 6 июнда қабул қилинган норматив хужжатлар асос бўлди. XIX асрнинг
90 йиллари бошида Россиядаги очарчилик оқибатида 15 мингдан ортиқ аҳоли
ўзбошимчалик билан Туркистонга кўчиб келди. Туркистон генерал
-
губернаторлиги
томонидан уларнинг 2000 нафари маҳаллий аҳолидан мусодара қилинган ерларга
жойлаштирилди
[6.
Б
. 29].
Империянинг
кўчириш
сиёсати
Туркистон
аҳоли
сонининг
кескин
ошиши
ва
миллий
бирликларнинг
кўпайишига
олиб
келди
. 1906
йилга
келиб
Туркистонда
жами
65
рус
посёлкаси
бўлиб
,
посёлкаларни
кўпчилиги
Сирдарё
вилоятида
ташкил
этилган
.
1897 йил Бутун Россия империясида илк бора аҳоли рўйхатга олинди.
Жумладан, Туркистонда ахоли сони 5,3 млн. бўлиб, шундан 35,77 %
-
ўзбеклар,
44,36 %
–
козоқ ва қирғизлар,
6,73 %
–
тожиклар, 4,98 %
–
туркманлар, 3,75 %
–руслар,
2,26 %
–
қорақалпоқлар
, 2,15 %
–
бошқа миллатлар ташкил қилган [6. Б
. 29].
Мустамлакачи маъмуриятнинг Туркистонга аҳолини кўчириш сиёсатидан
кўзланган асосий мақсади ўлкани руслаштириш орқали ўз сиёсий таъсирини
оширишдан иборат бўлган.
Туркистонга кўчириб келтирилган русийзабонларнинг
аҳволи бир кўришда қониқарли эди. Лекин кўчириб келтирилганлар дастлаб
қийналишган, сабаби рус деҳқончилик усуллари Ўрта Осиё шароитига мос
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
88
келмасди. Буни Туркистонда
рус мустамлакачилик сиёсатининг ашаддий фанати
И.И.
Гейер ҳам тан олиб ёзган:“ўлкага кўчирилган рус аҳолиси, дастлабки
кунларданоқ ерга ишлов бериш учун ўзини қайтадан тарбиялашига тўғри келди.
Кўчирилган руслар
дастлаб ўзларини ночор сезишди. Чунки отасидан ўрганган
ерга ишлов бериш бу худудга тўғри келмас эди”
[9.
Б
. 26].
Россия империясининг кўчириш сиёсати орқали ўз ички муаммоларини ҳал
қилишга
интилди, лекин кўчирилаётган худудда бу сиёсат қандай оқибатларга
олиб келиши, улар учун иккинчи даражали муаммо эди. Кўчириб келтириган
аҳоли дастлабки кунларданок нокулайлик сезди, чунки деҳкончилик фаолияти
уларнинг анъанавий деҳқончилик фаолиятидан тубдан фарқ қиларди.
Манбаларнинг гувоҳлик беришича, кўчириб келтирилган аҳолинингҳаммаси
ҳам, бу заминнинг имкониятларидан фойдаланаолмаган, ёки ерга ишлов бериш
техникасини тушунмаган. Подшоҳукумати ҳам уларнинг бундай бепарволигидан,
албатта, маълум маънода ҳабардор бўлган бўлсада,кўчириш сиёсатини давом этар
эди. “Русский вестник”
газетасининг 1890 йил ноябрь ойидаги сонида
“Туркистон
ўлкасида рус мустамлакачилиги” номли жаноб Ивановнинг мақоласида
кўчириш
сиёсати ҳақида
куйиниб, ҳафсаласизлик билан тасвирлаган: “Шуни таъкидлаш
керакки, кўчирилганлар сони ортмоқда. 1886 йилда
315 хўжалик, 1887 йилда икки
баробар кўп 789, 1889 йил 1006 хўжалик кўчирилган.
1879 йилда учта крестян посёлкаси аҳолиси 2000 кишидан иборат бўлган
бўлса, 10 йил ўтиб 1889 йилда Сирдарё, Зарафшон ва Фарғона вилоятларида
кўчирилган аҳоли сони 25
000 тага кўпайган”
[4.
Б
. 369].
Бу
ҳудудларга
келиб
,
Иванов
кўчирилган
аҳоли
яшаш
шароитини
ўрганар
экан
,
қуйидагича
таърифлайди: “Биз
бир
неча
рус
посёлкаларини
айланар
эканмиз
,
уларнинг
турмуши
,
шароити
ҳақида
йиғилган
маълумотлар
бизни
хурсанд
қилмади
.
Кўчирилганлар
бу
ерда
яшаганига
бир
неча
йиллар
бўлганига
қарамай
,
маҳаллий
аҳолидан
табиат
инъомидан
фойдаланишни
кам
ўзлаштиришган
.
Улар
бировнинг
васийлигини
кутаётган
ва
усиз
ҳеч
нарса
қила
олмайдиган
етимларга
ўхшашади”
[4.
Б
. 370].
Кўриниб
турибдики
кўчирилганларнинг
аксарияти
мажбурлигидан
келганлиги
боис
,
бу
ерга
ортиқча
меҳр
қўймаган
,
аксинча
бу
ердан
борича
фойдаланишга
интилган
холос
.
Тарихий
тажриба
шундан
далолат
берадики
,
мулкдорларни
қўллаш
давлат
учун
хам
фойдали
бўлиб
,
халқ
хўжалигига
кирим
қилибгина
қолмай
,
аҳолини
иш
билан
таъминлаш
,
халқ
фаровонлигини
оширишда
давлат
олдида
хизмати
катта
.
Мулкдорлар
мулкини
шаклланишида
ва
уни
ривожланишида
уларнинг
тинимсиз
меҳнати
,
иқтидори
,
сабри
,
матонати
ётади
.
Инсоннинг
қашшоқ
бўлиши
кўп
ҳолатда
ўзига
боғлиқ
бўлиб
,
янгиликка
интилмаслик
,
лаёқатсизлиги
,
вақтни
қадрига
етмаслиги
сабаб
бўлади
.
Айнан
Ўрта
Осиёга
кўчирилганларнинг
ҳам
асосий
қисмини
қашшоқ
аҳоли
ташкил
қилар
ва
ўз
хўжалигини
йўлга
қўйишда
шахсий
уқувсизлик
муаммосига
дуч
келишар
эди
.
Кўчирилган
ахоли
қатлами
-
рус
аҳолисининг
энг
қора
ва
қашшоқ
қисми
бўлиб
,
рус
маъмурияти
улар
фаолиятини
назорат
қилар
ва
ўз
фикрларини
билдирган
:
“ташқи
ёрдамсиз
,
оқил
бошқарувчисиз
ўз
мустақил
хўжалигини
йўлга
қўйиша
олмас
.
Давлат
ҳамиша
хам
молиявий
ёрдам
бера
олмас
экан
,
демак
кўчириш
сиёсатини
шундай
ташкил
қилиш
керакки
,
бу
халқ
хўжалигига
фойда
келтирсин
.
Бунинг
энг
яхши
йўли
кўчирилган
аҳолини
хусусий
ер
эгаларининг
ерларига
жойлаштириш
мақсадга
мувофиқдир”
[5.
Б
. 392].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
89
Хулоса
қиладиган
бўлсак
,
чор
ҳукуматининг
аграр
сиёсати
ва
унинг
асоси
бўлган
кўчириш
сиёсати
охир
-
оқибатда
,
ўлкада
Европа
аҳолисининг
кўпайишига
,
уларнинг
иқтисодий
мавқеининг
кучайишига
ҳамда
маҳаллий
халқгқ
нисбатан
зулмнинг
янада
ошишига
сабаб
бўлди
,
натижада
буюк
рус
шовинизмининг
Туркистонда
жорий
этиладиган
янги
ижтимоий
-
иқтисодий
сиёсати
учун
замин
яратиши
керак
эди
.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистоннинг янги тарихи. Биринчи китоб. Туркистон чор Россиси
мустамлакачилиги дарида. Тошкент: Шарқ, 2000.
2.
Добромыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем.
Исторический очерк.
Ташкент, 1912.
3.
Галузо П.Г. Вооружение русских переселенцев в Средней Азии.
(исторический очерк). Ташкент. Ср.
-
Аз.Комм. Ун
-
та. Им. В.И. Ленина. 1926.
4.
Гаспиринский Исмаил Полное собрание сочинений. Том третий.
Публицистика: 1887
-
1890гг.
Казань
-
Симферополь 2019.
5.
Кауфман А.А. Переселение и колонизация. С. Петербург 1905.
6.
Узбекистан в период колониализма и советского тоталитаризма. Учебное
пособие для магистрантов по специальности 5А 120301 История Узбекистана. –
Ташкент: Национальное общество философов, 1997.
7.
Брежнева С. Н. Русские переселенцы в Туркестане: проблемы
взаимоотношения с местным населением. Научные ведомости. Политология 1973.
№1 .Выпуск 37.
8.
Владимир Привалов. Русские переселенцы в Туркестанском крае. Взгляд
журналиста. 26 июнь 2019
9.
Мамадалиев И.А., Махмудов О.Р.Сущность переселенческой политики
Российской империи в Средней Азии.Номаи донишгох. Учёные записки.
SCIENTIFICNOTES. №4 (53) 2017.
