Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Securities market and its comparative-legal analysis
Jakhongir BURONOV
1
,
Alisher ERNAPASOVICH
2
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
This article analyzes the activities of the securities market in
foreign countries, particularly the USA, Germany, Japan, and
China, as well as the types of securities and their purchase and
sale processes based on foreign legislation. Also, the article
compares the types of securities used in the stock exchange of
Uzbekistan and the activities of banks and their movement with
the practice of foreign countries.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp134-138
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
securities,
share,
bond,
promissory note,
stock market,
capital,
currency,
circulation,
debt,
credit.
Qimmatli qog‘ozlar bozori va uning qiyosiy
-huquqiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qimmatli qog‘ozlar,
aksiya,
obligatsiya,
veksel,
qimmatli qog‘ozlar bozori,
kapital,
fond bozori,
valyuta,
muomala,
qarz,
kredit.
Ushbu maqolada chet davlatlar, xususan, AQSH, Germaniya,
Yaponiya, Xitoy davlatlarida qimmatli
qog‘ozlar
bozorining
faoliyati, qimmatli
qog‘ozlarning
turlari va ularni sotib olish va
sotish jarayonlari chet el qonunchiligi asosida tahlil qilingan.
Shuningdek, maqolada
O‘zbekiston
fond birjasida va banklar
faoliyatida foydalaniladigan qimmatli
qog‘ozlar
turlari va
ularning harakati xorijiy davlatlar amaliyoti bilan qiyosiy tahlil
qilingan.
1
Master degree student. Tashkent State University of Law. E-mail: jahongirburonov1@gmail.com
2
PhD, Senior Lecturer, Department of Business Law. Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
135
Рынок ценных бумаг и его сравнительно
-
правовой анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ценные бумаги,
акция,
облигация,
вексель,
фондовый рынок,
капитал,
фондовый рынок,
валюта,
обращение,
долг,
кредит.
В данной статье анализируется деятельность рынка
ценных бумаг в зарубежных странах, в частности США,
Германии, Японии и Китая, а также виды ценных бумаг и
процессы их купли
-
продажи на основе иностранного
законодательства. Также в статье сравниваются виды
ценных бумаг, используемых на фондовой бирже
Узбекистана, и деятельность банков и их движение с
практикой зарубежных стран.
Qimmatli qog‘ozlar atamasi rus tilidan o‘tgan asrda joy oldi. U nemis tilidan kirib
kelgan, nemis tilida shunga o‘xshash atama “wertrecht” bo‘lib, uning aynan tarjimasi
“qimmatli huquq” deb ataladi. Ingliz tilida rus va nemis tillaridan farqli o‘laroq, qimmatli
qog‘ozlar (securities) atamasi bevosita “qog‘oz” qo‘shimchasiga ega emas. Boz ustiga,
“aksiya” (share) so‘zi “ulush” deb tarjima qilinadi, ya’ni “qog‘oz” so‘zisiz ishlatiladi
. Aynan
nomida farq bo‘lgani kabi qimmatli qog‘ozlarning turli davlatlar qimmatli qog‘ozlar
bozoridagi harakatida ham farqlar bor [3,146].
Qimmatli qog‘ozlar atamasi pul qiymatining ma’lum bir turiga ega bo‘lgan,
almashtiriladigan, muomalaga chiqariladigan
moliyaviy vositani anglatadi. Qimmatli qog‘oz
korporatsiyaga aksiya ko‘rinishidagi egalik huquqini, davlat organi bilan kreditorlik
munosabatlarini yoki ushbu korxona obligatsiyasiga egalik qiluvchi korporatsiyani
ifodalashi mumkin. Qimmatli qog‘ozlar –
bu davlat va xususiy bozorlarda kapitalni jalb qilish
uchun foydalaniladigan, almashtiriladigan va sotiladigan moliyaviy vositalardir.
AQSHda qimmatli qog‘ozlarning uchta asosiy turi mavjud: aksiya –
egalariga egalik
huquqini ta’minlaydi; qarz –
asosan davr
iy to‘lovlar bilan qaytariladigan kreditlar; gibridlar
esa qarz va kapitalning aspektlarini birlashtiradi. AQSHda qimmatli qog‘ozlarning ommaviy
savdosi SEC, ya’ni Qimmatli qog‘ozlar va birja komissiyasi tomonidan nazorat qilinadi. NASD,
NFA va FINRA kabi
o‘z
-
o‘zini tartibga soluvchi tashkilotlar ham qimmatli qog‘ozlarni tartibga
solishda muhim rol o‘ynaydi.
AQSHdagi investitsiya fondlari dunyoning eng yirik investitsiya
fondlariga misol bo‘la oladi. Masalan, Fidelity Investments, Vanguard, BlackRock, State
Street
Corporation shular qatoriga kiradi [5].
AQSHda aksiyalar oddiy va imtiyozli aksiyalarni o‘z ichiga olgan kapital aksiyalari
ko‘rinishida sotiladigan korxona, kompaniya, shirkat yoki trast aksiyadorlari tomonidan
egalik ulushini ifodalaydi.
Davlat v
a korporativ obligatsiyalar, depozit sertifikatlari (CD) va garovga qo‘yilgan
qimmatli qog‘ozlar, masalan, CDO va CMOs larni o‘z ichiga olgan qarz qimmatli qog‘ozlari
odatda ularning egasiga foizlarni muntazam to‘lash va asosiy qarzni to‘lash huquqini bera
di,
ya’ni emitentning faoliyatidan qat’i nazar. Ular odatda belgilangan muddatga chiqariladi,
oxirida ular emitent tomonidan sotib olinishi mumkin [4,
141]. Qarz qimmatli qog‘ozlari
garov bilan ta’minlangan yoki ta’minlanmagan bo‘lishi mumkin va agar garov
bilan
ta’minlangan bo‘lsa, bankrotlik holatida boshqa ta’minlanmagan, subordinatsiyalangan
qarzga nisbatan shartnomada ustuvor bo‘lishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
136
Gibrid qimmatli qog‘ozlar, nomidan ham ko‘rinib turibdiki, qarz va qimmatli
qog‘ozlarning ayrim xususiyatlarini
birlashtiradi. Gibrid qimmatli qog‘ozlarga misol sifatida
aksiyadorlik varrantlari (kompaniyaning o‘zi tomonidan chiqarilgan, aksiyadorlarga ma’lum
muddatda va ma’lum narxlarda aksiyalarni sotib olish huquqini beradigan tanlovlar),
konvertatsiya qilinadigan obligatsiyalar (emitent kompaniyaning oddiy aksiyalariga
aylantirilishi mumkin bo‘lgan obligatsiyalar) va boshqa imtiyozli aksiyalar, ya’ni foizlar,
dividendlar yoki kapitalning boshqa daromadlarini to‘lashi boshqa aksiyadorlarnikiga
nisbatan ustuvor bo
‘lishi mumkin bo‘lgan kompaniya aksiyalari kiradi [6].
Imtiyozli aksiyalar texnik jihatdan qimmatli
qog‘ozlar
sifatida tasniflangan
bo‘lsa
-
da, unga
ko‘pincha
qarz
ta’minoti
sifatida qaraladi, chunki u obligatsiya kabi harakat
qiladi. Imtiyozli aksiyalar
qat’iy
dividend stavkasini taklif qiladi va daromad izlovchi
investorlar uchun mashhur vositadir. Bu asosan barqaror daromadli xavfsizlikdir.
Yaponiyada ham aksiya va obligatsiyalar fond birjasida va amaliyotda keng
foydalaniladigan qimmatli
qog‘ozlar
toifasiga kiradi. Bu yerda oddiy, imtiyozli, katta
hajmdagi va
o‘rta
darajadagi aksiyalar ajratilgan. Shuningdek, Yaponiya hukumati
tomonidan chiqariladigan obligatsiyalar bor. Hukumat obligatsiya
bo‘yicha
to‘lov
muddati tugagunga qadar foiz
to‘laydi.To‘lov muddati
tugashi bilan obligatsiyaning
to‘liq
narxi obligatsiya egasiga qaytariladi.Yaponiya davlat obligatsiyalari Yaponiya moliyaviy
qimmatli
qog‘ozlar
bozorida asosiy rol
o‘ynaydi.
Yaponiya davlat obligatsiyalari ikki yildan qirq yilgacha
bo‘lgan
turli muddatlarga
ega.
Ruxsat etilgan kupon to‘lovlari emissiya vaqtida aniqlanadi va qimmatli qog‘ozlar
muddati tugagunga qadar har yarim yilda to‘lanadi. Yaponiya davlat obligatsiyalarining
to‘rtta turi mavjud:
–
umumiy obligatsiyalar, masalan, qurilish obligatsiyalari va qarzni
moliyalashtirish obligatsiyalari;
–
fiskal investitsiyalar va kreditlar dasturi obligatsiyalari, ular Fiskal kredit
fondining investitsiyalari uchun mablag‘larni jalb qilish uchun ishlatilishi mumkin;
–
qayta qurish obligatsiyalari;
–
qaytariladigan obligatsiyalar.
So‘nggi yillarda Yaponiya Markaziy bankining agressiv pul harakatlari tufayli
obligatsiyalar bozorida likvidlikning pasayishi kuzatildi. 2013-yilda Yaponiya banki
milliardlab dollarlik Yaponiya davlat obligatsiyalarini sotib olishni boshladi, bu esa
mamlakatning past yillik inflatsiya darajasini ikki foizlik ko‘rsatkichga olib chiqish
maqsadida iqtisodiyotni naqd pul bilan to‘ldirdi [1,
57].
2020-
yil holatiga ko‘ra, Markaziy bank Yaponiya davlat
obligatsiyalarining 48
foizidan ortig‘iga egalik qiladi. Foiz stavkalari va obligatsiyalar bahosi o‘rtasida teskari
bog‘liqlik mavjud bo‘lib, ular bozorlarda talab va taklif tomonidan belgilanadi.
Obligatsiyalarni sotib olish ularga bo‘lgan talabni oshirad
i, bu esa ularning narxini
oshiradi.
Rossiyada esa qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyati birmuncha soddaroq, ya’ni
O‘zbekistonniki bilan o‘xshash. Bu yerda ham aksiyalar oddiy va imtiyozli shaklda bo‘ladi.
Oddiy aksiyalar aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida
ovoz berish huquqini beradi.
Oddiy aksiyadorlar kompaniyaning zaxiralarini to‘ldirgandan va imtiyozli aksiyalar
bo‘yicha dividendlar to‘lagandan keyingina kompaniya foydasini taqsimlashda ishtirok
etadilar. Shuning uchun oddiy aksiyalar bo‘yicha dividendlar to‘lanishi kafolatlanmaydi,
chunki bu kompaniyaning operatsion faoliyatiga va uning foyda miqdoriga bog‘liq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
137
Jamiyat tugatilgandan so‘ng, oddiy aksiya aksiyadorga kreditorlar va imtiyozli
aksiyadorlar bilan hisob-
kitoblardan so‘ng jamiyat aktivlarining bir qismiga bo‘lgan
huquqni beradi [7].
Imtiyozli aksiyalar o‘z aksiyadorlariga aksiyadorlik jamiyatining hisobot davridagi
foydasi miqdoridan qat’i nazar, belgilangan stavka bo‘yicha dividendlar olishda ustunlik
huquqini beradi. Imtiyozli aksiyadorlar, shuningdek, aksiyadorlik jamiyati tugatilgandan
keyin uning mol-mulkining bir qismini olishning ustuvor huquqidan foydalanadilar. Shu
bilan birga, imtiyozli aksiyadorlar aksiyadorlik jamiyatini boshqarishda cheklangan
tarzda ishtirok etadilar.
Aksiyaning nominal qiymati aksiyadorlik jamiyatining ustav kapitalini uning
chiqarilgan aksiyalari soniga bo‘lish yo‘li bilan aniqlanadi. Aksiyadorlik jamiyati tashkil
etilganda aksiyalar nominal qiymati bo‘yicha to‘lanadi. Aksiyaning nominal qiymati uning
chiqarilishi
va bozor narxini (ya’ni, birja va birjadan tashqari bozordagi narxini) aniqlash,
shuningdek dividendlarni hisoblash uchun asos bo‘ladi. Aksiyaning bozor bahosi talab va
taklif muvozanatiga bog‘liq bo‘lib, u o‘z navbatida aksiyalar bo‘yicha dividendlar hajm
i,
fond bozoridagi vaziyat, reklama ta’siri va boshqa ko‘plab omillar bilan belgilanadi.
Rossiyada investorlarning huquqlarini himoya qilish qoidalari 1999-yil 5-martdagi
46-FZ-
sonli “Qimmatli qog‘ozlar bozorida investorlarning huquqlari va qonuniy
manfaat
larini himoya qilish to‘g‘risida”gi Federal qonunida belgilangan. Ommaviy
aksiyadorlik jamiyatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni oshkor qilishning maxsus tartibi
investorlarning huquqlarini himoya qilish va joriy va istiqbolli investorlarni investitsiya
qaro
rlarini qabul qilish uchun ma’lumotlar bilan ta’minlashga qaratilgan. Ommaviy
aksiyadorlik jamiyatlari o‘zlarining yillik va choraklik hisobotlari va yillik moliyaviy
hisobotlari kabi investorlar uchun eng muhim hujjatlarni oshkor qilishlari shart.
Obligat
siyalar qimmatli qog‘ozlarning yana bir turidir. Emitent turiga ko‘ra
obligatsiyalarni uchta asosiy toifaga bo‘lish mumkin: korporativ (shu jumladan birja
obligatsiyalari), davlat (federal zayom obligatsiyalari) va mintaqaviy (Rossiya
sub’yektlari va munit
sipalitetlari tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar).[2] Obligatsiyalar
to‘lov muddatiga ega va uning amal qilish muddati tugagandan so‘ng, obligatsiya egasi
obligatsiya emitentidan obligatsiyaning nominal qiymatini emissiya prospektida
ko‘rsatilgan obligatsiya bo‘yicha barcha daromadlarni olish huquqiga ega. Korporativ
obligatsiyalar Rossiya bankida davlat ro‘yxatidan o‘tishi kerak, davlat va mintaqaviy
obligatsiyalar Rossiya Moliya vazirligida ro‘yxatdan o‘tkazilishi kerak, birja
obligatsiyalari esa Moskva
birjasida ro‘yxatdan o‘tkazilishi kerak.
Buyuk Britaniyada ham qimmatli qog‘ozlarning bir qancha turlari bor.
Aksiyadorlik, qarz, hosila va gibrid qimmatli qog‘ozlardan tashqari, kamroq mashhur
bo‘lgan boshqa turdagi moliyaviy qimmatli qog‘ozlar ham mavju
d. Qimmatli
qog‘ozlarning qo‘shimcha turlari quyidagilardir.
Sertifikatlangan qimmatli qog‘ozlar odatda qog‘oz shaklida bo‘ladi, ya’ni ular
jismoniy shakldagi qimmatli qog‘ozlardir. Ushbu qimmatli qog‘ozlar odatda tovar
inventarizatsiyasining bir qismi bo‘
lib, malakali vakil tekshiradi va fyuchers bozorida
savdoda foydalanishga ruxsat beradi. Ba’zan, bu kompaniyalar o‘z aksiyalari uchun
chiqaradigan aksiyalar sertifikatlari shaklida bo‘lishi mumkin.
Taqdim etuvchining qimmatli qog‘ozlari
–
bu egalik huquqi
bo‘lmagan, doimiy
daromadli qimmatli qog‘ozlarning bir turi bo‘lib, xaridor ularni jismoniy shaklda ham
oladi. Komissiya egasining qimmatli qog‘ozlariga egalik huquqini o‘tkazish uchun faqat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
138
jismoniy sertifikatni topshirish kerak. Bu transfer haqida xabar berish ham kerak emas.
Hozirgi vaqtda ushbu turdagi qimmatli qog‘ozlarni ko‘p mamlakatlarda sotib olish yoki
sotish mumkin emas, ammo ular haqida bilish savdo bozorini yaxshiroq tushunish uchun
juda muhimdir [4, 138].
Ro‘yxatdan o‘tgan qimmatli qog‘ozlar moliyaviy qimmatli qog‘ozlarning yana bir
kam tarqalgan turidir. Ko‘pincha, emitent kompaniya yoki agent ushbu turdagi qimmatli
qog‘ozga egalik huquqini ro‘yxatdan o‘tkazadi. Bu ularni taqdim etuvchi qimmatli
qog‘ozlardan farq qiladi, chunki taqdim etuvchi qimmatli qog‘ozlar buni talab qilmaydi.
O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozori bilan taqqoslaganda, Rossiya fond birjasida
foydalaniladigan qimmatli qog‘ozlar bizning kapital bozorimizdagidan deyarli farq
qilmasligini ko‘rish mumkin. Buni davlatlarning rom
ano-german huquq oilasiga kirishi
bilan izohlash mumkin. Chunki anglo-sakson huquq oilasiga kiruvchi AQSH, Buyuk
Britaniya kabi davlatlarda qimmatli qog‘ozlar, asosan, to‘rt turga bo‘linishi ko‘rib o‘tildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Christopher Geczy and Mikhail Samonov, Two Centuries of Multi-Asset
Momentum (Equities, Bonds, Currencies, Commodities, Sectors and Stocks). 15.01.2017
2.
Caroline Flammer, Corporate Green Bonds. Journal of financial economics,
forthcoming. Posted: 27 Feb. 2018
3.
Lifshits I.M. Legal regulation of the securities market in the European Union /
I.M. Lifshits.
–
M.: Statute, 2012.
–
453 p.
4.
Рубцов Б.Б. Мировые рынки ценных бумаг / Б.Б. Рубцов. –
М., 2010. –
342 с.
5.
PhD Jumagulov Alisher Ernapasovich. Investitsiya fondlarining fuqarolik-
huquqiy maqomi.
6.
https://uk.indeed.com/career-advice/career-development/what-are-financial-
securities
7.
https://www.investopedia.com/terms/s/security.asp#:~:text=There%20are%
20primarily%20three%20types,are%20regulated%20by%20the%20SEC
