Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving the Legal Framework for Institutional
Investors in the Securities Market
Alisher JUMAGULOV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
25 February 2025
This article analyzes the activities of institutional investors
in the securities market and their legal regulation. Institutional
investors, including pension funds, insurance companies,
investment funds, and other large financial organizations, play a
crucial role in ensuring the stability of the stock market. The
article examines the legal status of these investors, their impact
on market activities, and existing issues in national legislation.
The study findings highlight the need to improve the
regulatory framework governing institutional investors,
particularly by clearly defining their rights and obligations,
enhancing
market
transparency,
and
strengthening
mechanisms
for
investor
protection.
Furthermore,
recommendations are proposed for reforming national
legislation based on the experience of developed countries.
The article provides conclusions and recommendations of
practical significance for securities market participants,
regulatory
bodies,
and
legal
professionals.
These
recommendations contribute to the further development of
institutional investors and enhance the competitiveness of the
national capital market.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Institutional investors,
pension funds,
insurance companies,
investment funds,
endowment funds,
stock market.
1
PhD, Acting Associate Professor, Department of Business Law, Tashkent State University of Law.
E-mail: alisher.jumagulov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
330
Qimmatli qo
g‘
ozlar bozorida institutsional investorlar
faoliyatining huquqiy asoslarini takomillashtirsh
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Institutsional investorlar,
pensiya jam
g‘
armalari,
su
g‘
urta kompaniyalari,
investitsiya fondlari,
Endowment fund,
fond bozori.
Mazkur maqolada qimmatli qog‘ozlar bozorida institutsional
investorlarning faoliyati va ularning huquqiy tartibga solinishi
tahlil qilinadi. Institutsional investorlar
–
pensiya jamg‘armalari,
sug‘urta kompaniyalari, investitsiya fondlari va boshqa yirik
moliyaviy tashkilotlar bo‘lib, ular fond bozorining barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada ushbu investorlarning
huquqiy maq
omi, ularning bozor faoliyatiga ta’siri va milliy
qonunchilikdagi mavjud muammolar ko‘rib chiqilgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, institutsional investorlar faoliyatini
tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish,
xususan, ularning huquqlari va majburiyatlarini aniq belgilash,
bozor shaffofligini oshirish va investorlarning manfaatlarini
himoya qilish mexanizmlarini mustahkamlash zarur ekani
aniqlangan. Shu bilan birga, rivojlangan mamlakatlar tajribasi
asosida milliy qonunchilikni isloh qil
ish bo‘yicha takliflar ilgari
surilgan.
Maqolada qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilari, tartibga
soluvchi organlar va huquqshunoslar uchun amaliy ahamiyatga
ega bo‘lgan xulosalar va tavsiyalar keltirilgan. Ushbu tavsiyalar
institutsional investorlar faoliyatini yanada rivojlantirishga va
milliy kapital bozorining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat
qiladi.
Совершенствование правовых основ деятельности
институциональных инвесторов на рынке ценных бумаг
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
институциональные
инвесторы,
пенсионные фонды,
страховые компании,
инвестиционные фонды,
эндаумент
-
фонды,
фондовый рынок.
В
данной
статье
анализируется
деятельность
институциональных инвесторов на рынке ценных бумаг и их
правовое регулирование. Институциональные инвесторы –
это
пенсионные
фонды,
страховые
компании,
инвестиционные фонды и другие крупные финансовые
организации, играющие важную роль в обеспечении
стабильности фондового рынка. В статье рассматриваются
правовой статус этих инвесторов, их влияние на рынок и
существующие проблемы в национальном законодательстве.
По результатам исследования выявлена необходимость
совершенствования
нормативно
-
правовой
базы,
регулирующей деятельность институциональных инвесторов,
в частности, четкого определения их прав и обязанностей,
повышения прозрачности рынка и усиления механизмов
защиты
интересов
инвесторов.
Также
предложены
рекомендации
по
реформированию
национального
законодательства на основе опыта развитых стран.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
331
В статье приводятся выводы и рекомендации, имеющие
практическую ценность для участников рынка ценных бумаг,
регулирующих органов и юристов. Эти рекомендации
способствуют
дальнейшему
развитию
деятельности
институциональных
инвесторов
и
повышению
конкурентоспособности национального рынка капитала.
KIRISH
Jahon bankining tasnifiga k
o‘
ra
O‘
zbekiston barqaror iqtisodiy rivojlanish
k
o‘
rsatgichlariga ega b
o‘
lsa-da,
o‘
rtachadan past daromadli mamlakatlar qatoriga kiradi.
Ushbu mamlakatlarda YaIM aholi jon boshiga o‘rtacha 1,136
-4,465 AQSh dollari aftrofida
to‘g‘
ri keladi. 2024-
yilda O‘zbekiston iqtisodiyoti jadal o‘sishda davom etib, YaIM hajmi
100 mlrd AQSH dollarlik dovondan o‘tdi va 114 mlrd AQSH dollariga yetdi. YaIM aholi jon
boshiga hisoblaganda, 3093 AQSH dollariga ko‘tarildi. Iqtisodiy o‘sish sur’a
tlari saqlab
qolinsa, keyingi o‘n yillikda mamlakatimiz o‘rtachadan yuqori daromadli mamlakatlar
qatoriga qo‘shilishini umid qilish mumkin. Ushbu mamlakatlarda YaIM aholi jon boshiga
4,466-13,845 AQSH dollarini tashkil etadi. Iqtisodiy taraqqiyotning keyingi bosqichiga
o‘
tishda moliya sektorini isloh qilish qilish, mamlakatda qulay tadbirkorlik va investitsiya
muhitini yaratish davlat siyosatining asosiy diqqat markazida b
o‘
lishi aniq. Xususan,
kapital bozorini samarali isloh qilish orqali ijobiy natijaga tezroq erishish mumkin.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF
–
158-son
Farmoni bilan tasdiqlangan “O‘
zbekiston
–
2030” Strategiyasining 49
-maqsadida erkin
muomaladagi qimmatli qo
g‘
ozlar savdolari hajmini 8 milliard AQSH dollariga yetkazish
vazifasi begilangan. Turli mamlakatlar tajribasiga qaralsa, samarali kapital bozori
rivojlanayotgan mamlakatlarni rivojlangan mamlakatlarga aylantiradi. Shu bois, kapital
bozori iqtisodiyot barometri hisoblanadi.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
2021-yil 13-apreldagi PF
–
6207-
son Farmoni bilan tasdiqlangan “2021–
2023-yillarda
kapital bozorini rivojlantirish” dasturida uzoq muddatli moliyaviy resurslarga ega yirik
institutsional investorlarni kapital bozoriga jalb qilish b
o‘
yicha ishlar sust olib
borilayotganligi ta’kidlangan edi. Ayni damda O‘
zbekiston fond bozorining iqtisodiy
rivojlanishga yetarli hissa q
o‘
sha olmayotganligi barchaga ayon haqiqatdir. Xususan,
“UzAuto Motors” AJ aksiyalarining muvaffaqiyatsiz IPOs
ini misol sifatida keltirish
mumkin. 2023-yilda
O‘
zbekiston fond bozori tarixidagi eng yirik IPO orqali kompaniya
o‘
zining 5 foizgacha b
o‘
lgan aksiyalarini mahalliy fond bozorida sotishni rejalashtirgan
b
o‘
lishiga qaramay, aksiyalarga b
o‘
lgan talab kutilganidan 17 barobarga kam b
o‘
ldi.
Aksiyalarini bir necha trillionga sotishni rejalashtirgan kompaniya afsuski,
investorlardan 56,9 mlrd s
o‘
m jalb qilishga muvaffaq b
o‘
ldi. Muomalaga chiqarilgan
aksiyalarning 80,1 foizi institutsional investorlar, qolgan 19,9 foizi esa chakana
investorlar
o‘
rtasida taqsimlangan. Ammo, kompaniya 2023-yilni rekord darajada ishlab
chiqarilgan avtomobillar soni bilan yakunlagan edi. Shuningdek, 2024-yilda kompaniya
mamlakatdagi yirik soliq t
o‘
lovchilar r
o‘
yxatida 8-chi
o‘
rinda b
o‘
lgan. Nega investorlar
moliyaviy qudratli, t
o‘
lovga qobiliyatli va ijobiy rentabellikka ega yirik kompaniyaning
aksiyalariga fond bozorida qiziqish bildirmadilar? Ayniqsa, nima sababdan institutsional
investorlar muhim iqtisodiy voqe’likka befarq bo‘
ldilar?
Ushbu maqolada kapital bozorida eng asosiy kapital ta’minotchisi bo‘
lgan
institutsional investorlar, ularning tasnifi hamda ular faoliyatini huquqiy tartibga
soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar mazmuni tahlil etiladi. Ularning fond bozoridagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
332
faolligini oshirish uchun amalga oshirilishi lozim b
o‘
lgan masalalar k
o‘
rib chiqiladi.
Shuningdek, rivojlangan mamlakatlarda institutsional investorlarni q
o‘
llab-quvvatlash
bilan bo
g‘
liq il
g‘
or huquqiy tajribalar mazmuni ochib beriladi.
ASOSIY QISM
Investor iqtisodiy munosabatlarda muhim rol
o‘
ynovchi shaxsdir. Mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanishi ularning faolligiga bevosita bo
g‘
langan.
O‘
zbekiston
Respublikasining “Investitsiya va investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni 3
-moddasiga
k
o‘
ra, investor
–
foyda olish maqsadida investitsiya faoliyati obyektlariga
o‘
zining
mabla
g‘
larini va (yoki) qarz mabla
g‘
larini yoxud jalb qilingan boshqa investitsiya
resurslarini investitsiya qilishni amalga oshiruvchi investitsiya faoliyati subyektidir.
Biroq turli normativ-
huquqiy hujjatlarda va ilmiy adabiyotlarda “investor” tushunchasi
turlicha ifodalanadi. Venchur, malakali, salohiyatli, potensial, chakana, an’anaviy,
muqobil [1, 4] va institutsional investor kabi tushunchalar mavjud. Jumladan, Vazirlar
Mahkamasining 2019-yil 17-maydagi 414-
son qarori bilan tasdiqlangan “Investitsiya va
boshqaruv kompaniyalari faoliyati t
o‘g‘risida” nizomda “malakali investor”
tushunchasidan foydalanilgan. Ushbu nizom venchur investitsiyalash faoliyatini huquqiy
tartibga solishni nazarda tutadi. Nizomga k
o‘
ra, milliy valyutada va/yoki
O‘
zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining hissa kiritilgan kundagi kursi b
o‘
yicha xorijiy valyutada
500 million s
o‘
mdan kam b
o‘
lmagan miqdordagi pul mabla
g‘
lari tarzidagi investitsiya
hissalarini investitsiya kompaniyalariga kiritgan yuridik va jismoniy shaxslar, shu
jumladan, xorijiy shaxslar malakali investorlardir. Venchur investitsiyalashda faqatgina
malakali investorlar ishtirok eta oladi. Ammo, u institutsional investorni ifoda etmaydi.
“Chakana investor” tushunchasi qimmatli qog‘
ozlar bozori uchun muhim
ahamiyatga b
o‘
lsa-da, normativ-huquqiy hujjatlarda undan foydalanilmaydi [2, 5]. Uni
nazariy-huquqiy tushuncha sifatida qabul qilish mumkin. Chakana investor deganda
qimmatli qo
g‘
ozlar oldi-sotdisi bilan muntazam shu
g‘
ullanmaydigan, ammo fond
bozoriga
o‘
z mabla
g‘
larini y
o‘
naltirgan jismnoy va yuridik shaxslar tushuniladi. Ularning
son jihatdan k
o‘
pligi va faolligi qimmatli qo
g‘ozlar bozorining likvidligini ta’minlashda
muhim rol
o‘
ynaydi. Shu bois, ularning faolligini oshirish maqsadida 2023-yilda soliq
qonunchiligiga
o‘
zgartirish kiritilib, imtiyozlar berildi. Soliq kodeksining 378-moddasi
22-23 bandlariga k
o‘
ra, aksiyalar ommaviy joylashtirilganda korxonalar xodimlarining
o‘
z oylik ish haqidan va unga tenglashtirilgan t
o‘
lovlardan oshmaydigan, ushbu
korxonalar xodimlarining aksiyalarga egalik qilish rejasi doirasida aksiyalarni sotib
olishga y
o‘
naltirilgan mabla
g‘
lari hamda soliq t
o‘
lovchilar ish haqining va boshqa
daromadlarining mahalliy fond bozorida emissiya qilingan qimmatli qo
g‘
ozlarni sotib
olish uchun shaxsiy investitsiya hisobvara
g‘
iga y
o‘
naltiriladigan qismi soliq davri
davomida jami mehnatga haq t
o‘
lash eng kam miqdorining yuz baravarigacha b
o‘
lgan
miqdorda b
o‘
lsa daromad soli
g‘
idan ozod qilinadi.Ammo, u ham institutsional investorni
ifoda etmaydi. Unga fond bozorida institutsional investor vazifalari yuklanmaydi.
Bundan tashqari, “s
alohiyatli
investor” yoki “potensial investor” tushunchalari
qonunchilikda keng ishlatilsa-da, ammo ular huquqiy munosabat ishtirokchisining
maqomini belgilashga xizmat qilmaydi. Ular institutsional investorlar uchun belgilangan
talablarga javob bermaydi
Institutsional investorlar bilan bo
g‘
liq huquqiy munosabatlar bir necha normativ-
huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinsa-da, ikki qonunosti hujjati ularning faoliyatini
maxsus tartibga soladi. “Qimmatli qog‘
ozlar bozoridagi institutsional investorlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
333
faoliyatining professional standartlari t
o‘g‘risida”gi va “Institutsional investorlar
tomonidan korporativ qimmatli qo
g‘
ozlarga qilinadigan investitsiyalarning sifati va
minimal darajasiga
o‘rnatilgan me’yoriy talablar to‘g‘risida”gi Nizomlar institutsional
investorlar faoliyatini tartibga solishda asosiy hujjatlar hisoblanadi.
Ushbu maqolaning asosiy obyekti b
o‘
lgan institutsional investorlarning huquqiy
maqomi
qonunchilikda
belgilangan.
Qimmatli
qo
g‘
ozlar
bozori
faoliyatini
muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi, Davlat mulkini boshqarish davlat q
o‘
mitasi,
Moliya vazirligi va Markaziy banki Boshqaruvining 2008-yil 7-noyabrdagi 2008-32,
01/QQBFMNQM-18/20, 102, 306-V-
sonli qarori bilan tasdiqlangan “Qimmatli qog‘
ozlar
bozoridagi institutsional investorlar faoliyatining professional standartlari t
o‘g‘risida”gi
nizomning 1-bandiga k
o‘
ra, investitsiya fondlari, su
g‘
urta kompaniyalari va tijorat
banklari qimmatli qo
g‘
ozlar bozorida institutsional investorlar hisoblanadi. Kapitalni
k
o‘paytirishni va uni likvidli shaklda saqlanishini ta’minlash, institutsional
investorlarning asosiy maqsadi hisoblanadi. Qimmatli qo
g‘
ozlarga faol ravishda pul
mabla
g‘
larini q
o‘
yish esa institutsional investorlarning asosiy funksiyasidir.
Institutsional investorlar moliyaviy barqarorlikni ta’minlash maqsadida o‘
z
aktivlarini ishonchlilik, diversifikatsiyalash, qaytarishlilik, foydalilik va likvidlilik
tamoyillari asosida qimmatli qo
g‘
ozlarga investitsiya qiladilar.
Institutsional investorlar qimmatli qo
g‘
ozlar bozorida investitsiyalarni amalga
oshirishda qimmatli qo
g‘
ozlar bozori t
o‘g‘
risidagi qonunchilik va monopoliyaga qarshi
qaratilgan qonunchilik hujjatlariga riyo etishlari, investitsiya tavakkalchiligi t
o‘g‘
ri
(adekvat) baholashni amalga oshirish va samarali investitsiya qarorlarini qabul qilish
uchun zarur b
o‘
lgan moliyaviy, texnik, axborot resurslari va malakali xodimlarning
mavjudligini ta’minlashlari lozim. Shuningdek, o‘
z mabla
g‘
lari (kapitallari)ning va boshqa
moliyaviy k
o‘
rsatkichlarning yetarliligi va qonunchilikda
o‘
rnatilgan majburiy
me’yorlarga muvofiqligini ta’minlash, o‘
z xodimlarining qonunchilikda
o‘
rnatilgan
malakaviy talablarga muvofiqligini ta’minlashga majburdirlar.
Qaysi mezonlar institutsional investor maqomini belgilashga asos b
o‘
lishini
aniqlash muhim ahamiyatga ega. Birinchi navbatda ular moliya bozorining professional
ishtirokchisi b
o‘
lishi lozim. Institutsional investorlar
–
bu kapital bozorida katta hajmdagi
moliyaviy resurslarni boshqaradigan va investitsiya qiladigan yuridik shaxslardir. Ular
qimmatli qo
g‘
ozlar bozorida litsenziyasiz harakat qilish huquqiga ega. Biroq,
qonunchilikda institutsional investorlar r
o‘
yxati cheklangan. Boshqa mamlakatlarda
yuqoridagilar bilan bir qatorda, pensiya fondlari, turli jam
g‘
armalar, xayriya fondlari va
universitet fondlari ham institutsional investorlar hisoblanadi. R
o‘
yxatning kengligi fond
bozoriga kapital oqimini oshiradi.
Nima uchun institutsional investorlar fond bozorida hal qiluvchi o‘ringa ega?
Institutsional investorlar AQSh kapital bozorida, ayniqsa, fond bozorida ustun mavqega ega.
Tadqiqotlarga ko‘ra, institutsional i
nvestorlar Nyu-York fond birjasida (NYSE) savdo
hajmining taxminan 80%ini tashkil qiladi. Bu shuni ko‘rsatadiki, ular bozor harakatlarida
katta ta’sirga ega. Masalan, S&P 500 indeksidagi kompaniyalarning umumiy bozor
kapitallashuvining 80
–
90%ga
yaqini institutsional investorlar qo‘lida deb hisoblanadi
[3, 6].
Malayziya kapital bozorida institutsional investorlar muhim rol
o‘
ynaydi. Ular
odatda bozorning katta qismini nazorat qiladi, chunki ular yirik kapital bilan ishlaydi.
2023-
yil ma’lumotlari
ga k
o‘
ra, mahalliy institutsional investorlar Malayziya aksiyalariga
3.30 milliard ringit sarmoya kiritgan. Bu institutsional investorlarning bozordagi faolligi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
334
va ta’sirini ko‘
rsatadi. Ularning ulushi fond bozoridagi umumiy savdo hajmining
taxminan 60
–
70%ini tashkil qilishi mumkin, chunki ular katta hajmdagi tranzaksiyalarni
amalga oshiradi.
Malayziya kapital bozori institutsional investorlar tomonidan boshqariladigan
bozor sifatida k
o‘
riladi. Masalan, Malatziya fond birjasida 1000 dan ortiq r
o‘
yxatdan
o‘
tgan kompaniyalar mavjud b
o‘
lib, ularning aksariyati institutsional investorlar
tomonidan q
o‘
llab-quvvatlanadi.
Anderrayterlar ayni damda institutsional investorlardir. Anderrayterlar IPOga
jiddiy tayyorgarlik k
o‘
radi. Anderrayterlar tomonidan IP
Olar “book
-
building” jarayoni
orqali amalga oshiriladi, ommaviy taklifdan oldin institutsional investorlarga murojaat
qilinib, ularning talabi aniqlanadi. Institutsional investorlar taklif qilingan narx orali
g‘
ida
katta hajmdagi aktsiyalarni sotib olishga
va’da beradi, bu IPOning yakuniy narxini
belgilashda yordam beradi va muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim rol o‘
ynaydi.
IPO oldidan ular faol ishtirok etib, shartlarni muhokama qiladi va katta buyurtmalar
joylashtiradi. IPOdan keyin aktsiyalarni uzoq muddat ushlab turishi yoki bozor
sharoitlariga qarab sotishi mumkin.
O‘
zbekiston fond bozorida banklarning institutsional investor sifatidagi ahamiyati
juda muhim.
O‘zbekiston Respublikasining “Bank va bank faoliyati to‘g‘risida” qonuni
5-moddasiga k
o‘
ra, tijorat banklari qimmatli qo
g‘
ozlarni chiqarish, xarid qilish, sotish,
ularning hisobini yuritish va ularni saqlash, mijoz bilan tuzilgan shartnomaga binoan
qimmatli qo
g‘
ozlarni boshqarish, ular bilan boshqa operatsiyalarni bajarish huquqiga
egadir. Biroq qonunning 7-moddasidagi cheklovga k
o‘
ra, banklar tomonidan qarz
qimmatli qo
g‘
ozlariga investitsiyalar faqat Markaziy bank tomonidan belgilangan yuqori
likvidli qarz qimmatli qo
g‘
ozlariga qilinishi mumkin. Shuningdek, banklar qimmatli
qog
‘
ozlarning ikkilamchi bozoriga joylashtirilgan aksiyalarning yigirma foizidan ortiq
b
o‘
lmagan miqdorda fond birjasi listingiga kiritilgan aksiyadorlik jamiyatlarining
aksiyalarini sotib olishlari mumkin.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 1-martdagi PQ
–
108-son qarori
bilan tasdiqlangan “O‘
zbekiston Respublikasi su
g‘
urta xizmatlari bozorini yanada
rivojlantirish b
o‘
yicha y
o‘l xaritasi”ga ko‘
ra, su
g‘
urta tashkilotlarining su
g‘
urta va
investitsiya faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni tanqidiy qayta
k
o‘rib chiqish hamda zamonaviy talablarga muvofiqligini ta’minlash chora
-tadbirlari
doirasida bir necha nizomlar qabul qilinishi, xususan su
g‘
urtalovchi va qayta
su
g‘
urtalovchining investitsiya faoliyati t
o‘g‘
risidagi nizom ham qabul qilinishi k
o‘
zda
tutilgan. Ammo, nega institutsional investorlar faoliyatini tartibga soluvchi ikki nizom
e’tibordan chetda qolgan.
2019-
yilgi statistika ma’lumotlari bilan 2023
-
yilgi statistika ma’lumotlarini
solishtiradigan b
o‘
lsak, 2019-yilda yurtimizda atigi 31ga yaqin su
g‘
urta faoliyatini maalga
oshiruvchi su
g‘
urta kompaniyasi b
o‘
lgan b
o‘
lsa, 2023-yilga kelib bu k
o‘
rsatkich faqatgina
9 taga oshdi xolos. Su
g‘
urta kompaniyalari ham milliy fond bozorida faol emas. Su
g‘
urta
kompaniyalarining fond bozorida anderrayter sifatida ishtirok etish amaliyoti majud
emas.
Investitsiya fondlari tijorat banklari va su
g‘
urta kompaniyalaridan farqli ravishda
aynan fond bozorida harakat qiluvchi institutsional investor hisoblanadi. 2015-yilda
O‘
zbekiston Respublika
sining “Investitsiya va pay fondlari to‘g‘risida”gi qonuni qabul
qilingan b
o‘
lsa-da, biror investitsiya fondi davlat r
o‘
yxatidan
o‘
tkazilmadi. Qonun
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
335
investitsiya fondlarini korporativ va pay fondlariga ajratadi. Aksiga olib, Vazirlar
Mahkamasining 2022-yil 21-fevraldagi 80-
son qarori bilan tasdiqlangan “Maxsus
elektron tizim orqali ayrim faoliyat turlarini litsenziyalash tartibi t
o‘g‘risida” yagona
nizomning 24-ilovasiga k
o‘
ra, investitsiya fondlari faoliyati uchin litsenziya talab
qilinmaydigan b
o‘
ldi.
AQSH investitsiya fondlarining soni b
o‘
yicha dunyoda birinchi hisoblanib,
investitsiya fondlarini asosan ikki turga ajratadi. Birinchisi faoliyati 1940-yilgi
“Investitsiya kompaniyalari to‘g‘risida”gi qonun bilan tartibga solinadigan investitsiya
kompaniyalari, ular
o‘
z navbatida uch guruhga b
o‘
ladi:
1) nominal qiymatga ega b
o‘
lgan sertifikatlar chiqaruvchi va ularni saqlovchilarga
sertifikat muddati
o‘
tishi bilan uning nominal qiymatini t
o‘
lash kafolatini beruvchi
investitsiya kompaniyalari: ushbu investitsiya kompaniyadan investor muayyan vaqt
o‘
tgandan keyin foydani talab qilishi yoxud muayyan muddatda sertifikatni qaytarib sotib
olishini talab qilishi mumkin;
2) muayyan qimmatli qo
g‘ozlardan foyda olishni ta’minlaydigan, qaytarib sotib
olinadigan sertifikatlar chiqaruvchi investitsiya yunit-trastlari: ushbu turdagi investitsiya
kompaniyasi qat’iy foydani va’da qilmaydi, investitsiya ulushlardan paydo bo‘
lgan
foizlarni t
o‘
lab beradi;
3) yuqoridagi ikki turga kirmaydigan boshqaruvchi investitsiya kompaniyalari [4, 41].
Ikkinchi turdagi investitsiya fondlari muqobil investitsiya fondlari deb ataladi. Ular
turfa xil hisoblanadi. Muqobil investitsiya fondlari (Alternative Investment funds, AIF)
an
’
anaviy aksiyalar, obligatsiyalar va naqd puldan tashqari aktivlarga sarmoya kirituvchi
jam
g‘
armalardir.[5, 256] Ular tarkibiga xususiy kapital fondlari (xususiy kompaniyalarga
yoki delisting qilinadigan korxonalarga investitsiya), xedj fondlar (murakkab
strategiyalar bilan bozor sharoitidan qat’i nazar daromad olish), venchur kapital fondlari
(startap va yuqori
o‘
sish salohiyatiga ega kompaniyalar uchun), k
o‘
chmas mulk fondlari
(ijara daromadi va aktiv qiymati
o‘
sishidan foyda olish), infratuzilma fondlari (y
o‘
llar,
energetika va boshqa infratuzilma loyihalari), tovar fondlari (oltin, neft, qishloq x
o‘
jaligi
mahsulotlari), xususiy qarz fondlari (kompaniyalarga bankdan tashqari kredit berish),
fondlar fondi (bir nechta muqobil fondlarga sarmoya kiritish), maxsus holatlar fondlari
(tashkilotlarning qayta qurilishi, bankrotligi yoki birlashuvidan foyda olish) hamda san’at
va kolleksiya fondlari (qimmatbaho san’at asarlari va kolleksiyalar) kiradi. Ushbu fondlar
diversifikatsiya va yuqori daromad olish imkonini bersa-da, k
o‘
pincha yuqori xavf va
likvidlik yetishmovchiligi bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Ular diversifikatsiya tamoyili asosida fond
bozoriga ham investitsiya qiladi.
Yuqorida normativ-huquqiy hujjatda institutsional investor sifatida qayd etilgan
moliyaviy tashkilotlar haqida to‘xtaldik. Biroq, rivojlangan mamlakatlarda ulardan
tashqari pensiya jam
g‘
armalari, xayriya va universitet fondlari institutsional investor
sifatida tan olingan.
Pensiya jam
g‘
armalari eng yirik institutsional investorlar hisoblanib
,
ular uzoq
muddatli investitsiyalarga y
o‘
naltirilgan b
o‘
lib, aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa
aktivlarga sarmoya kiritadi. AQShda CalPERS (California Public Employees' Retirement
System), Malayziyada EPF (Employees Provident Fund)larni misol qilib keltirish
mumkin. Mamlakatimizda budjetdan tashqari Pensiya jam
g‘
armasi
O‘
zbekiston
Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida tashkil etilgan. Unga pensiyalar,
kompensatsiya t
o‘
lovlarini va boshqa t
o‘
lovlarni tayinlashni, moliyalashtirishni, hisobga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
1 (2025) / ISSN 2181-1415
336
olishni va ularning t
o‘
lanishi b
o‘
yicha
o‘
rganishni olib borishni, ushbu maqsadlarga
y
o‘
naltiriladigan maqsadli moliyaviy resurslarni jamlash vazifasi yuklatilgan. Vazirlar
Mahkamasining 2010-yil 19-fevraldagi 30-
son qarori bilan tasdiqlangan “O‘
zbekiston
Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya
jam
g‘
armasi t
o‘g‘risida” nizomga ko‘
ra jam
g‘
armaga mabla
g‘
larni faqat bank omonatiga
q
o‘
yishga ruxsat berilgan. Unga fond bozoriga investitsiya qilishga ruxsat etilmagan.
Vaholanki AQShda pensiya fondlarining mabla
g‘
lari fond bozoriga y
o‘
naltirishi iqtisodiy
o‘
sishda muhim rol
o‘
ynagan [6, 7]. Bundan tashqari mamlakatimizda xususiy pensiya
fondlarining mavjud emasligini ham qayd etib
o‘
tish lozim.
Universitetlar va xayriya fondlari katta mabla
g‘
ga ega b
o‘lgan ta’lim muassasalari
yoki xayriya tashkilotlari
o‘
z kapitalini k
o‘
paytirish uchun bozorga sarmoya kiritadi.
Harvard Endowment Fundni misol qilib keltirish mumkin. Uning 2024-yildagi aktivlari
qiymati 61 mlrd dollardan oshgan [7, 3]. 1638-yilda Charlstaunlik ruhoniy Jon Garvard
vafot etib va u
o‘
z kutubxonasi va mulkining yarmini yaqinda tashkil etilgan Garvard
universitetiga qoldirgan.
O‘
shandan beri k
o‘
plab donorlar Garvard jam
g‘
armasiga saxiylik
bilan hissa q
o‘
shdilar.[8] (University, n.d.)
O‘zbekistonda ba’zi oliy ta’lim muassasalariga
moliyaviy mustaqillik berilishi natijasida universitet fondlari paydo b
o‘
lmoqda. Ammo,
ularga ham mabla
g‘
larni faqatgina bank depositlariga joylashtirishga ruxsat berilgan.
Ularda fond bozorini moliyaviy resurslar bilan ta’minlash potensiali mavjud.
Xulosa qilib, yuqorida q
o‘
yilgan savollarga quyidagicha javob berish mumkin.
Institutsional investorlar doirasining keng emasligi, ularga faqatgina bank omonatlariga
mabla
g‘
kiritish yoki davlat qimmatli qo
g‘
ozlariga investitsiya qilishga ruxsat berilishi
fond bozorida muvaffaqiyatsiz ommaviy takliflarga olib keladi. Shu bois, mamlakatimizda
uzoq muddatli mabla
g‘
larni jalb etuvchi moliyaviy tashkilotlar faoliyatini ra
g‘
batlantirish
lozim b
o‘ladi. Shuningdek, “Qimmatli qog‘
ozlar bozoridagi institutsional investorlar
faoliyatining professional standartlari t
o‘g‘risida”gi nizomning 1
-bandiga
o‘
zgartirish
kiritib, institutsional investorlarning kengaytirilgan doirasini belgilash muhim
ahamiyatiga ega hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Institutional Investors as Owners: Who Are They and What Do They Do? (OECD
Corporate Governance Working Papers No. 11), 2013. , OECD Corporate Governance
Working Papers. https://doi.org/10.1787/5k3v1dvmfk42-en
2.
https://www.researchgate.net/publication/365704226_The_rising_influence_of
_retail_investors
3.
Fichtner, Jan. (2019). The Rise of Institutional Investors. 10.31235/osf.io/2u6pg.
4.
Jumag‘ulov A. Investitsiya fondlarining fuqarolik huquqiy maqomi. PhD ilmiy
darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.
Т
DYU. -
Т
., 2022. -147 b.
5.
Reamer, N., Downing, J., 2016. Investment: A History. Columbia University Press.
https://doi.org/10.7312/ream16952
6.
Gompers, P.A., n.d. The Rise and Fall of Venture Capital.
7.
Financial Report of Harvard University Endowment fund. FISCAL YEAR 2024, n.d.
8.
University, H., n.d. Endowment [WWW Document]. Harv. Univ. URL
https://www.harvard.edu/about/endowment/ (accessed 2.26.25).
