Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Creating science museums in Uzbekistan
Alisher ISMAILOV
1
State Museum of the History of Uzbekistan of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 July 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 August 2023
This article discusses the special importance of science
museums for the development of science. Contains information
about the meaning, nature, possibilities of science museums and
the processes of their formation in Uzbekistan.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp289-294
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Academy of Sciences,
Kunstkamera,
“
museum of science
”
or
“
scientific reference
museum
”
,
“
boom
”
,
“
touch it with your hands!
”
,
“
Wonderland
”
,
“
Puppet Theatre
”
,
“
Museum of Geology
”
,
“
Interactive Practice
”
and
“
Next
”
.
Oʻzbekistonda fan muzeylarining shakllanishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Fanlar akademiyalari,
kunstkamera,
“fan muzeyi” yoki “fan
referentlari muzeyi”,
“bum”,
“qoʻllaringiz bilan teging!”,
“Moʻjizalar olamida”,
“Qoʻgʻirchoq teatri”,
“Geologiya muzeyi”,
“Interaktiv amaliyot”
va “Next”.
Mazkur
maqolada
fan
muzeylarining
ilm-fanni
rivojlantirishiga alohida ahamiyati koʻrib chiqilgan. Unda fan
muzeylarining ahamiyati, mohiyati, imkoniyatlari hamda
Oʻzbekistonda uning shakllanish jarayonlari toʻgʻrisida
ma’lumotlar berilgan.
1
Scientific Secretary of the State Museum of the History of Uzbekistan of the Academy of Sciences of the Republic of
Uzbekistan, Doctor of Historical Sciences, Senior Researcher. Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: alisher.ismailov.1981@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
290
Создание музеев науки в Узбекистане
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Академии наук,
Кунсткамера,
«музей науки» или
«научно
-
справочный
музей»,
«бум»,
«потрогай руками!»,
«Страна чудес»,
«Театр кукол»,
«Музей геологии»,
«Интерактивная
практика» и «Next».
Данная статья рассматривает особое значение научных
музеев в развитии науки. Она содержит информацию о
значении, характере и возможностях музеев науки, а также
о процессах их становления в Узбекистане.
KIRISH
Vatanimiz tarixida Birinchi va Ikkinchi Uyg‘onish davriga asos solgan buyuk
ajdodlarimiz, ulug‘ bobolarimiz qoldirgan ilmiy me
rosdan nafaqat biz, balki butun dunyo
ahli mamnun. Shu bois, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston Mustaqilligining
yigirma to‘qqiz yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida O‘zbekistonda
yangi uyg‘onish davri –
Uchinchi Uyg‘onish davri
poydevori yaratilayotganini alohida
ta’kidladi [12, 967–
977]. Bu ulkan jarayonda fan muzeylari alohida ahamiyatga egadir.
MATERIAL VA METODLAR
Ma’lumki, Jahonda Fan muzeylarini tashkil etishda asosan Fanlar akademiyalari
tashabbus koʻrsatgan. Jumladan, Ros
siya Fanlar akademiyasi fan muzeylariga katta
ahamiyat bergan. Rus sharqshunosi S.F.Oldenburg 1923-
yilda “Muzeylar faqat qiziqishlar
maskani boʻlgan paytdan beri muzey ishi Akademiya uchun doimo muhim boʻlib kelgan:
Akademiya har doim qanday muzeylar fan v
a umuman ta’lim uchun muhim vosita
ekanligini biladi”
–
deb yozgan edi.
Fanlar akademiyasida paydo boʻlgan birinchi muzey kunstkamera edi.
Kunstkamera toʻplamlari va kutubxonasi akademiklar tomonidan amaliy maqsadlarda,
anatomiya, botanika, zoologiya, mineralogiya va fiziologiya sohasidagi tadqiqotlar uchun
ishlatilgan. Ushbu tadbirlarga kunstkameraning birinchi qavatida anatomik teatr
joylashganligi yordam berdi. Kunstkammer (nem. Kunstkammer
–
sanʼat xonasi) –
oʻtmishda turli tarixiy, badiiy, tabiiy
-ilmiy va boshqa noyob kolleksiyalarning nomi va
ularni saqlash joyi. XVI
–XVII asrlarda nodir buyumlar kabinetlari koʻplab knyazlik va
qirollik saroylariga tegishli boʻlgan. Ularning paydo boʻlishining sababi mamlakatda sodir
boʻlgan ijtimoiy oʻzgarishlar emas,
balki XIX asr oxiri
–
XX asr boshlarida fanning
institutsionalizatsiyasi edi.
Butun dunyoda yangi muzeylar paydo boʻla boshladi, shuning
uchun Myunxenda 1906-yilda Germaniya texnologiya va Tabiatshunoslik klassik asarlari
muzeyi tashkil etildi. Rossiyada
XIX asrda jamoatchilik uchun ochiq boʻlgan akademik
muzeyning yangi konsepsiyasi muhokama qilindi [1, 14-16.].
NATIJALAR
Ilm-
fan infratuzilmasining eng muhim tugunlaridan biri bu shartli ravishda “fan
muzeyi” yoki “fan referentlari muzeyi”deb atash mumkin. “Muzey” atamasi allaqachon
muayyan vazifalarga ishora qiladi
–
madaniy namunalarni moddiy shaklda saqlash va har
qanday muzey mehmoni uchun ularning mavjudligini (koʻrinishini) taʼminlash. Fan muzeyi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
291
“kolleksiyasining” asosiy mazmuni ilmiy bilimlarning referentlaridan, fanni oʻrganish
ob’yektini tadqiqot uchun mos shaklda namoyish etish namunalaridan iborat[2]. Universitet
muzeylari ilmiy muassasalar sifatida aniq, tabiiy va gumanitar fanlar sohasida tadqiqotlar
oʻtkazish uchun laboratoriya sifatida yarat
ilgan va xizmat qilgan, natijada yirik ilmiy
kashfiyotlar boʻlgan. Ularning taʼlim funksiyasi ham muhim emas edi, chunki muzeylarni
yaratish universitetlarning ustavlari bilan tartibga solinadigan oʻquv jarayoniga bevosita
boʻysungan. Oʻquv muzeylari va oʻ
quv xonalari 1896-yilda tashkil etilgan Tomsk Politexnika
universiteti tarixida muhim rol oʻynagan.
Shunday qilib, imperator Nikolay II ning Tomsk
texnologik institutining birinchi muzeylari (zamonaviy Tomsk Politexnika universiteti) ular
deyarli universitetning ochilishi bilan birga
–
1900-
yilda paydo boʻlgan.
Ularni yaratish
tashabbuskorlaridan biri Tomsk texnologik institutining birinchi direktori Yefim
Lukyanovich Zubashev edi. U birinchi professorlar singari zamonaviy laboratoriyalar,
ustaxona
lar, oʻquv muzeylari, oʻquv va ilmiy
-
tadqiqot ishlari uchun oʻquv xonalarini tashkil
etish zarurligini tushundi [3, 82-85].
Fan muzeyida referentlarga asosiy talab shundaki, muzeyda referentlar faqat
vakildan ajratilgan shaklda mavjud boʻlishi mumkin.Axir,
vakil-bu referent bilan
muayyan faoliyat harakatining tavsifi.
Shunga koʻra, referent va vakil birgalikda ilmiy
bilimlarning tuzilishini belgilaydi. Muzey faqat doimiy qiymatga ega boʻlgan narsani
olishi mumkin, fanni oʻrganish ob’yektlarini tadqiqot uchu
n taqdim etish namunalari,
ilmiy bilimlarning referentlariga ega [4].
Ikkinchi jahon urushidan keyin sodir boʻlgan demokratiklashuv “bum”i,
shuningdek, YuNESKOga aʼzo mamlakatlarda ilm
-fan va texnologiyaning ommaviy
kommunikatsiyasi va fan taʼlimining takomillashuvi haqida xavotir uygʻotdi.
Tashkilotning dastlabki dasturi urushdan vayron boʻlgan mamlakatlarning ta’lim va
madaniy xizmatlarini tiklashdan iborat edi, ammo bu gʻoya tez orada umumiy maqsadni
egalladi. Urushning oxiriga kelib, turli mamlakatlarda
gi koʻplab maktablar vayron boʻldi,
bu ularning ilmiy laboratoriyalarini rekonstruksiya qilishni va ilmiy tajribalar oʻtkazish
uchun yangi jihozlarni talab qildi.
Shu maqsadda YuNESKO 1948-
yilda “Vayronaga uchragan mamlakatlardagi fan
oʻqituvchilari uchun tavsiyalar” kitobini nashr etdi, bu nafaqat urushdan vayron boʻlgan
hududlarda, balki bunday laboratoriyalardan mahrum boʻlgan boshqa mamlakatlarda
ham muvaffaqiyat qozondi va muzeylarni ajralmas qismi sifatida oʻz ichiga olgan.
Norasmiy ta’lim sohasida ham doimiy sa’y
-harakatlar amalga oshirildi va YuNESKO
hisobotida koʻrsatilganidek, maqsad “keng jamoatchilikka ilm
-fanning zamonaviy
hayotga amaliy qoʻllanilishini tushunishga imkon berish” edi [5]. Masalan, Fan
muzeylariga talabalarning tashrifd
an keyingi taʼlim va bilimlarini shakllantirishga
qaratilgan tadqiqotlardan quyidagi natijalarni olgan[6]. Unda talabalarning fanni
oʻrganishini yengillashtirish uchun bir qator tamoyillarni yaratish belgilangan.
Talabalarning ilmiy tushunchalarini shakllantirish: fan muzeyiga tashrif buyurishdan
oldin; soʻng va tashrifdan keyingi faoliyati boʻyicha tavsiflangan.
MUHOKAMA
Oʻzbekistonda ham muzey faoliyatini rivojlantirish konsepsiyasi Oʻzbekiston
Respublikasida Muzeylar fondini saqlash va muzeylarni rivojlantirish sohasida
madaniyat siyosatini shakllantirishning fundamental tamoyillari, gʻoyalari va
yondashuvlarini belgilashga qaratilgan. Oʻzbekiston muzeylari oʻzining uzoq tarixi
davomida noyob muzey fondini shakllantirib, milliy madaniy va tabiiy merosni asrab-
avaylash va targʻib etishda bebaho tajribaga ega boʻldi [7].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
292
Shu oʻrinda yuqorida keltirilgan fan muzeylarining ahamiyati yuzasidan
Oʻzbekistonda ham ular faoliyatining ayrim jihatlari boʻyicha faoliyat olib borayotgan
muassasalar shakllanib borayotg
anligi bilan xarakterlanadi. Ular anʼanaviy muzeylardan
farqli ravishda, muzeyga oid ashyolarga “qoʻllaringiz bilan teging!” deya ta’kidlay olish
xususiyatiga ega.
Oʻzbekistonda ilk bora OʻzR FA Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi qoshida 2011
-yil
19-avgustda
“Moʻjizalar olamida” bolalar muzeyi tashkil etildi[8]. “Moʻjizalar olamida”
muzeyining asosiy vazifasi
–
yosh avlodda insoniyat tarixiga boʻlgan qiziqishini uygʻotish
va bilimlarini boyitish, kichik yoshdan boshlab dunyoqarashini shakllantirish va mustaqil
fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan.
Muzeyning asosiy maqsadlaridan biri
–
bolalarga Vatanimiz tarixi sahifalaridan
saboq berish, milliy amaliy san’at namunalarini yaratish jarayonlari bilan tanishtirgan
holda, ularni ushbu jarayonlarga jalb qilishdan iboratdir. Bolalar muzeyi dasturlari
bolalarning tasavvurini, ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Mazkur bolalar muzeyi 4 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan barcha bolalarga moʻljallangan.
Bolalar muzeyi bolalarda tarixga oid bilimlarni
rivojlantirib, oʻsha davrga tushib
qolishlariga zamin yaratadi. Muhimi bolalar muzeyga kirganda nafaqat uni tomosha
qilish, balki turli mashgʻulotlarni bajarish, qiziqqan eksponatlarni qoʻllari bilan ushlab
yoki yasab koʻrishlari mumkin. “Arxeologiya” boʻl
imi orqali, Kampirtepa yodgorligida
mavjud boʻlgan qazilmalar bilan tanishishlari, turli topilmalarni koʻrishlari mumkin.
“Numizmatika” boʻlimida esa tangalarni zabt qilish tarixi bilan tanishgan holda, turli
tarixiy davrlarga oid tangalarning ahamiyatli j
ihatlarini oʻrganadilar. “Kulolchilik”
boʻlimida milliy sopol buyumlarni yasash, ularning yaralish tarixi bilan tanishishlari
mumkin.
“Kashtachilik” boʻlimida kashtachilik va doʻppidoʻzlik mashgʻulotlari bilan
shugʻullanishlariga imkon yaratilgan. “Qoʻgʻirchoq teatri” boʻlimida bolalar milliy
qoʻgʻirchoqlar kolleksiyasi bilan tanishishlari va bevosita oʻzlari sevgan qahramonlari
asosida ertaklarni sahnalashtirishlari uchun barcha sharoitlar mavjud. “Tasviriy san’at
toʻgaragi” ham tashkil etilgan boʻlib, bu yerda bolalar tabiatga nisbatan boʻlgan
munosabatlarini oʻz suratlarida aks ettirishlari mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi “Geologiya muzeyi”da [9]ham geologik bilimlarning
oʻziga xos xususiyati yosh avlodni aniq fanlarning turli yoʻnalishlari boʻyicha keng
dunyoqarashga ega boʻlishini talab qilishi asosida Olimpiada tashkil etib boriladi. Bu
orqali geografiya, paleogeografiya, paleobotanika, paleozoologiya, paleontologiya,
kartografiya, umumiy geologiya, mineralogiya, petrografiya, strukturaviy geologiya va
foydali qazilmalar geologiyasi fanlaridan nazariy bilim olish bilan bir qatorda, ekstremal
tabiiy sharoitlarda oʻzlarini tuta bilish, dala ekspeditsiyalarini tashkil etish, turli
favqulodda holatlarda qanday harakat qilishga qaratilgan bilimlarini oshiradi. Bularning
barchasi barkamol avlodning rivojlanishiga yordam beradi.
Fan va texnika olamiga qiziqarli sayohat qilish, matematika, fizika, astronomiyaga
oid bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiluvchi Interaktiv mashgʻulotlar tashkil etilgan
Toshkent polit
exnika muzeyini [10] ham keltirib oʻtishimiz mumkin. Uning “Interaktiv
amaliyot” boʻlimi odatdagidan boshqacha boʻlib, muzeydagi har bir eksponat oʻzida
fizikaning u yoki bu qonunini namoyish etuvchi qurilmani mujassam etadi. Bu yerda
muzeylardagi kabi eks
ponatlarni koʻrishi, balki ularni ushlab, qimirlatib, yigʻib koʻrishi
ham mumkin. Uning “Interaktiv darslar” asosini quyidagilar tashkil etadi.
Robototexnika darslari
–
Texnikaga qiziquvchi bolalar uchun robototexnika
kurslariga roʻyxatdan oʻtib mexatroni
ka asoslari bilan tanishishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
293
Kinder Club darslari
–
Bu yerda u chizish, lepka, qoʻshish va ayirishni oʻrganadi.
Avia va raketa modellashtirish
–
Bolalar aviatsiya va raketa yasash boʻyicha
toʻgaraklarda samolyot va raketalarni turli materiallardan yasashni oʻrganadi.
“Next” savdo markazidagi interaktiv fan muzeyi ham bolalar bilan doimo gavjum
muassasalardan hisoblanadi [11].
U yerdagi Bolalar ilmiy muzeyi bolalar uchun sohalaridagi asosiy bilimlarning katta
qismi “mos keladi”. Koʻrgazmalar yosh tas
hrif buyuruvchilarga chaqmoq qayerdan kelgani,
hayvonlar, qushlar va hasharotlar uni qanday koʻrishi yoki oddiy tutqich yordamida bir
tonna ogʻirlikni qanday koʻtarish mumkinligini aytib beradi. Bu erda bolalar nafaqat
tinglashlari, balki oʻzlari aytilgan
narsani bajarishlari mumkin. Natija hayratlanarli
–
bolalar
muzeyni tark etishni xohlamaydilar, ular ota-onalaridan bu erga qayta-qayta kelishlarini
soʻrashadi. Muzeyga tashrif buyurish paytida bolalar fizika boʻyicha bilimlarining katta
qismini oladilar. Sensorli musiqa asboblari
–
arfa va nogʻoralar yordamida bolalar ma’lum
bir tovushni qanday chiqarishni oʻrganadi. Bolalarning sevimli eksponatlaridan biri bu
plazma toʻpi boʻlib, uning dizayni 19
-asrda Nikola Tesla tomonidan tasvirlangan. Ichida
elektrod
boʻlgan shisha shar neon gaz bilan toʻldirilgan. Chiroq oʻchiriladi, yosh muzey
mehmonlari toʻpga tegadi va teginishga reaksiyaga kirishadigan kichik chaqmoqlar
markazdan shisha toʻpning devorlariga shoshiladi.
Muzeyning burchaklaridan biri haqiqiy kimyo laboratoriyasi bilan jihozlangan.
Kimyogar-
texnolog bolalarga eng oddiy xavfsiz reaksiyalarni koʻrsatadi. Mazkur ta’kidlab
oʻtilgan muassasalar jahondagi Fan muzeylarining ayrim xususiyatlarini oʻzida aks
ettirganligi bilan izohlanadi.
XULOSA
Fan muzeylar fan va texnika uchun tarixning muhim manbalari hisoblanadi.
Muhim tarixiy ob’yektlar ilmiy yoʻnalishlarni namoyish qilish uchun toʻplanadi va
saqlanadi. Ularning faoliyati fanni oʻqitish va ommalashtirish uchun eksponatlar,
koʻrgazmali jihozlar va oʻquv qoʻllanmalarini ishlab chiqish, tayyorlash va oʻrnatishni oʻz
ichiga oladi.
Muzey tajribalari bilan bogʻliq boʻlgan tashrifdan keyingi tadbirlar natijasida
talabalar fan muzeyi eksponatlarida namoyish etilgan fan tushunchalari va tamoyillari
haqidagi oʻz bili
mlarini maktabda, uyda va norasmiy jamoa sharoitida shakllantirib
borishi aniqlangan.
Tadqiqotlar fan muzeylari va shunga oʻxshash markaz uchun nafaqat ilmiy
konsepsiyalarni ishlab chiqishni qoʻllab
-quvvatlash, balki ishlab chiqarilishi mumkin
boʻlgan muqo
bil konsepsiyalarni aniqlash va ularga javob berish uchun tashrifdan oldin
va keyingi tadbirlarni rejalashtirishning muhimligini taʼkidlaydi.
Fanni oʻrganish –
bu hayot davomida shakllanadigan boy, murakkab, doimiy
jarayon.
Fanni oʻrganish imkoniyatlari k
un va-yil davomida, turli xil sharoitlarda va turli
xil tajribalar orqali yuzaga keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Колчинский
Э.И. Академическая наука в Санкт
-
Петербурге и мировая
культура // Вопросы истории естествознания и техники. 1999. № 1. С. 14 –
46.
2.
Философия музея. / Под ред. М.Б. Пиотровского. М.: ИНФРА
-
М, 2013.
3.
Григорьева С.Е. рисовальный музей томского технологического института.
Вопросы музеологии. 2 (14) / 2016.
-
С.82
-85.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
294
4.
Степин В.С. История и философия науки. М.: Академический проект, 2011.
5.
Jessica Norberto Rocha and Martha Marandino. Mobile science museums and
centres and their history in the public communication of science. Journal of Science
Communication 16(03)(2017). -P.2-18.
6.
David Anderson, B.App.Sc., Grad.Dip.Ed., M.Ed. The Development of Science
Concepts Emergent from Science Museum and Post-Visit Activity Experiences: Students`
Construction of Knowledge (A thesis submitted in fulfilment of the requirements of the
degree of Doctor of Philosophy in the Centre for Mathematics and Science Education of
the Queensland University of Technology). September, 1999. -424 p.
7.
Хасанов Б.В. Концепция музейного дела в Узбекистане на примере музея
«памяти жертв репрессий» АН РУЗ. “Moddiy
-
maʼnaviy meros va umumbashariy
qadriyatlar” (Respublika ilmiy
-amaliy anjumani).
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi, Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi. –
T.: “LESSON PRESS”, nashriyoti,
2017.
412 b. 300-308.
8.
J.Ismailova. Muzey pedagogikasi.Moziydan sado. 4-(52)2011. -
Б.2
-3.
9.
http://muzeygeologii.uz/uz/index.html.murojaat_sanasi.10.10.2022
10.
http://politomuseum.uz/murojaatsanasi.22.11.2022.
11.
https://myday.uz/muzei/interaktivniy-nauchniy-muzey-v-trc-next. murojaat
sanasi 01.12.2022
12.
Ismailov A. Organizational activity of the department of physics, mathematics
and technical sciences of the Uzbekistan academy of sciences. Galaxy international
interdisciplinary research journal (GIIRJ)ISSN (E): 2347-6915. Vol. 10, Issue 11, Nov.
(2022).
–
P.967-977.
