Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Questions of conducting an expert experiment
Rustam ABDULLAEV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 October 2023
Available online
15 December 2023
The article is devoted to the problem of methodological
support of expert experiments. The author pays attention to the
practicality of developing methods of expert experiment taking
into account its special purposes and considers the content of the
stages of expert experiment, based on which conclusions are
formulated regarding their number. The scientific novelty of the
work lies in the fact that the proposed study is presented as a
comprehensive study of an experiment in forensic expert activity
conducted to develop theoretical foundations designed to
systematize knowledge about this method, as well as practical
recommendations for improving the effectiveness of its results
in the practical activities of law enforcement agencies.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss9/S-pp82-88
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
expert experiment, expert
practice, methodology of
expert experiment, stages of
expert experiment,
organizational and
managerial stage, main
purpose of experiment,
special purpose of
experiment, tasks of expert
experiment, results of
experiment, content of
experiment stages.
Эксперт экспериментини ўтказиш масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар
:
эксперт эксперименти,
экспертиза амалиёти,
эксперт эксперимент
методикаси,
эксперт
экспериментининг
босқичлари,
ташкилий
-
бошқарув
босқичи,
экспериментнинг асосий
мақсади,
экспериментнинг махсус
мақсади,
Ушбу мақола эксперт экспериментини методик
таъминлаш масаласига бағишланган. Муаллиф томонидан
экспериментнинг махсус мақсадларини ҳисобга олган ҳолда
эксперт
экспериментининг
методикасини
ишлаб
чиқишнинг мақсадга мувофиқлигига эътибор қаратилиб,
эксперт эксперименти босқичларининг мазмунини кўриб
чиқиш асосида уларнинг сони бўйича хулосалар берилган.
Мақоланинг илмий янгилиги шундаки, унда суд экспертлик
фаолиятида
эксперимент
ҳақидаги
билимларни
тизимлаштиришга қаратилган назарий асосларини ишлаб
чиқиш
мақсадида
экспериментнинг
комплекс
1
PhD, Teacher, Criminalistics and Forensic Investigation Department, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
83
эксперт
экспериментининг
вазифалари,
эксперимент натижалари,
эксперимент
босқичларининг моҳияти
.
тадқиқотлари ўтказилган, шунингдек, экспериментни
ўтказиш натижаларини суд экспертлик фаолиятида қўллаш
самарадорлигини ошириш бўйича амалий тавсиялар ишлаб
чиқилган
.
Вопросы проведения экспертного эксперимента
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
экспертный эксперимент,
экспертная практика,
методика экспертного
эксперимента,
этапы экспертного
эксперимента,
организационно
-
управленческий этап,
основная цель
эксперимента,
специальная цель
эксперимента,
задачи экспертного
эксперимента,
результаты эксперимента,
содержание этапов
эксперимента.
Статья посвящена проблеме методического обеспечения
экспертного эксперимента. Автор уделяет внимание
целесообразности
разработки
методик
экспертного
эксперимента с учетом его специальных целей и
рассматривает
содержание
этапов
экспертного
эксперимента, на основе чего формулируются выводы
относительно их количества. Научная новизна работы
заключается в том, что предлагаемое исследование
представляется в качестве комплексного исследования
эксперимента в судебной экспертной деятельности,
проведенного с целью выработки теоретических основ,
призванных обеспечить систематизацию знаний о данном
методе, а также практических рекомендаций по повышению
эффективности
применения
его
результатов
в
практической деятельности правоохранительных органов.
Эксперт эксперименти –
текширилаётган ҳодиса ва жараёнларни, доимий
ўзгарувчан шароитлар ҳамда бошқа ҳодисалар билан боғлиқ ҳолда сунъий қайта
тиклаш. Эксперимент воситасида жуда кўплаб объектлар, фактлар орасидан
алоҳида ўрганилиши мумкин ва керак бўлганлари ажратиб олинади. Кўздан
кечириш асосида вужудга келган эксперимент ўрганилаётган ҳодисага аралашиш,
ушбу ҳодисанинг ўзгартириш ёки унинг юз бериши шароитларини ўзгартириб
юбориши мумкин . Экспериментнинг асосида ҳар доим экспертиза вазифаларидан
келиб чиқадиган мақсад ҳамда суд эксперти томонидан илгари сурилган тусмоллар
ётади, бу тусмолларнинг текширилиши жараёнига суд экспертининг ўзи ҳам
бўйсунади. Бу умумий мақсаддан ташқари, экспериментнинг бир қатор махсус
мақсадлари ҳам мавжуд.
Суд экспертизаси ва тадқиқотларининг кўплиги ва турличалигини, бир
турдаги экспертиза тадқиқотлари доирасидаги тадқиқот объектларининг хилма
-
хиллигини ҳисобга олган ҳолда, экспертиза амалиётининг замонавий
воқеликларида эксперт экспериментини ўтказиш учун стандарт методларини
қуйидаги махсус мақсадларга боғлиқ ҳолда ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқдир:
1) аниқ бир ҳолатни ва ҳолатлар, ҳодисалар ўртасидаги сабабий боғлиқликни
аниқлаш; 2) из ҳосил бўлиш механизмини ва юз берган ҳодисанинг механизмини
аниқлаш аниқлаш; 3) таққослаш тадқиқотлари учун намуналар (экспериментал
намуна) олиш; 4) тадқиқот объектларининг экспертиза ўтказиш давомида ҳисобга
олиниши керак бўлган нуқсонларини аниқлаш; 5) изнинг ўзига хос (бевосита)
хусусиятларини тадқиқотлари; 6) муайян ҳаракатларни аниқ бир шароитларда
(техник хусусиятдаги шароитларни ҳисобга олган ҳолда), шу жумладан, жиноят
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
84
содир этилишига имкон берган шароитларда амалга ошириш имконияти
мавжудлигини (мавжуд эмаслигини) аниқлаш.
Таклиф
этилаётган
ёндашув
турлича
экспертиза
тадқиқотлари
объектларининг ўзига хослигига кўра бир хил даражага кўтариш ва одил судлов
эҳтиёжлари учун экспертиза тадқиқотларини ўтказишнинг методик таъминотини
маълум даражада тизимлаштиришга имкон беради. Экспертиза амалиётидан
маълумки, эксперимент ўтказишни ва умуман экспертиза тадқиқотларини
ўтказишни мувофиқлаштириш (тартибга солиш) кўпинча умумий тактик
талабларни қамраб олган хусусий (ситуацион) тавсиялардан иборат бўлади .
Тадқиқотларнинг
тор
ихтисосликлари
доирасида
экспериментни
мувофиқлаштириш (тартибга солиш) бугунги кунгача ҳам жуда кам учрайдиган
ҳодиса бўлиб қолмоқда. Бунда, илмий тадқиқотлар усуллари, методлари ва
воситаларни қўллаш кетма
-
кетлиги (белгиланган тартиби) экспериментал
ҳаракатларни босқичма
-
босқич ўтказишни назарда тутади. Эксперт эксперименти
ҳам бундан мустасно эмас, чунки эксперимент аниқ мақсадга йўналтирилган
фаолият бўлиб, экспертиза тадқиқотлари жараёнларини тўлиқлиги ва
мантиқийлигини таъминловчи,
бир
-
бирини белгиланган кетма
-
кетликда
алмаштирадиган бир қатор босқичларга бўлиш билан эришиладиган аниқ тартиб
ҳамда ташкилий жиҳатларни талаб қилади.
Адабиётларда, одатда, экспериментнинг учта асосий босқичи ажратилган:
экспериментга тайёргарлик кўриш, экспериментни ўтказиш ва эксперимент
натижаларини баҳолаш босқичи. Шу билан бирга, О.А. Крестовниковнинг фикрича,
экспериментнинг қуйидаги босқичларини ажратиш мумкин:
а)
фаолиятнинг
ташкилий
-
бошқарув
жиҳатларини
таъминловчи
тайёргарлик босқичи; б) келгуси тадқиқотларни режалаштириш учун зарур бўлган
маълумотларни олишга мўлжалланган йўналтирувчи тадқиқотлар босқичи; c)
батафсил (алоҳида) тадқиқот босқичи, объектнинг интеграл (ажралмас) ахборотли
моделини яратиш учун маълумот тўплаш; д) фаолиятнинг пировард мақсадига
эришиш ва якуний қарор қабул қилинишини таъминлайдиган якуний босқич .
Муаллиф таклиф этилаётган эксперимент босқичларини суд экспертизаси
фаолиятининг қандай туркуми ёки турларида қўллашни аниқ кўрсатмаганлиги
сабабли,
экспертиза
тадқиқотларини
ўтказишдаги
“ташкилий
-
бошқарув
жиҳатлари” деганда айнан нима тушунилиши номаълум бўлиб қолган. Амалда эса
ўзига қуйидагиларни қамраб олувчи ташкилий
-
бошқарув жиҳатларни таъминлаш
–
керакли маълумотлар олинганда ва улар асосида эксперт тусмоллари тузилганда
ҳамда эксперт экспериментини ташкилий
-
техник тадбирларини режалаштиришни
ҳам ўзига олган тарздаги режалаштирилгандагина мумкин бўлади: суд
экспертининг таҳлил ва синтез қилиш қобилияти; тадқиқот методларини тўғри
танлаш ва улардан фойдаланиш қобилияти; маълум натижаларни олиш ва уларни
тўғри талқин қилиш учун керакли экспериментларни режалаштириш ва ўтказа
олиш ўтказиш қобилияти ва ҳ.к.
Шу сабабли, ташкилий
-
бошқарув фаолиятини мураккаб ва кўп даражали
тизимли илмий тадқиқотлар доирасида алоҳида босқичга ажратиш мумкин деб
ҳисоблаймиз, бироқ, экспертиза амалиётида О.А.Крестовниковнинг фикрига кўра,
эксперт экспериментини биринчи ва иккинчи
босқичларини ажратиш бироз
муаммоли кўринади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
85
Юқорида таъкидланганларга асосланиб, эксперт экспериментининг ҳар
турларида ва барча турдаги экспертизалар вазифаларни ҳал қилишда бир хилда
қўлланиладиган дастлабки тайёргарлик босқичида қуйидагилар зарур деб
ҳисоблаймиз:
1) кутилаётган натижаларни аниқлаш ва ўрганилаётган жараён, уларнинг
элементлари, алоқалари ва боғлиқликларининг қонуниятларини баҳолаш
мақсадида, тадқиқот объектлари (жараён, ҳодиса ва ҳ.к.) ҳақидаги суд
экспертининг ихтиёрида ҳамда назарий ва амалий (мавжуд илмий, техник ва
методик салоҳият) ишланмаларда мавжуд бўлган дастлабки маълумотларни
таҳлил қилиш;
2) ҳар қандай экспериментнинг, шу жумладан эксперт экспериментининг
асоси бўлган мақсад ва вазифаларни аниқлаш ва тўлиқ шакллантириш, чунки улар
тадқиқотнинг якуний натижасига эришиш ва қўйилган вазифаларни ҳал қилиш
учун йўналиш, восита ва методларни танлашга таъсир қилади;
3) эксперт эксперименти вазифаларини унинг мақсадига мувофиқ ҳал
қилишнинг мумкин бўлган методлари тўғрисида эксперт тусмолларини
(гипотезаларини) тузиш ва уларнинг оқибатларини аниқлаш. Илгари сурилган
тусмоллар асосида суд эксперти тахмин қилинган оқибатларни аниқлаш учун зарур
бўлган тадқиқот методлари ва воситаларини аниқлай олади;
4) эксперимент натижаларининг аниқлиги ва изчиллигига таъсир қиладиган
ўзгарувчан омилларни (асосий ва иккиламчи хусусиятлар) аниқлаш ва тасодифий
омилларни йўқ қилиш. Ушбу омиллар орасидаги боғлиқликни топиш
экспериментнинг асосий вазифаларидан биридир. Шуни эсда тутиш керакки, агар
суд эксперти эксперимент натижаларига маълум даражада таъсир қилувчи у ёки бу
омилларни назорат қилмаса ёки эътибордан четда қолдирса, бу хатоликка олиб
келиши мумкин;
5) илгари сурилган тусмоллар асосида ҳамда экспериментал ҳаракатларни
ўтказиш шароитлари ва суд эксперти ҳаракатларининг энг маъқул (оптимал)
кетма
-
кетлигини ҳисобга олган ҳолда, экспериментал ҳаракатларни ўтказиш
дастурини режалаштириш. Шуни ёдда тутиш керакки, ҳали 19
-
асрдаёқ,
“эксперимент ўтказишнинг шароитлари, тартиби, усуллари ва техник воситалари
ҳамда унинг жараёнларини қайд этиш, шунингдек экспериментларни ўтказиш
жараёнида суд эксперти ва бошқа иштирокчиларинг хавфсизлигини
таъминлайдиган шароитлар суд эксперти олдига қўйилган вазифаларга қараб
белгиланиши” таъкидланган эди, шу сабабли “табиий кўриб чиқишга қанча кўп
омиллар киритилса, ҳар қандай муҳим ўзгарувчини (катталик, ҳолат. шароит)
асоссиз эътиборга олмаслик эҳтимоли шунча кам бўлади” .
Шундай қилиб, эксперт экспериментини ўтказиш учун қоида тариқасида
қуйидагиларни ўзига олган асосий шартларни инобатга олишни таклиф қиламиз:
қайта тикланадиган ҳолат шароитларига мослиги; экспериментал ҳаракатларнинг
такрорланувчанлиги; қайта тиклашнинг ўзгарувчан вариантларини бевосита
кузатиш, экспериментал изларнинг у ёки бу омиллар таъсирида ўзгаришларини
ҳисобга олиш ҳамда айнанлик аниқланганда, эксперимент натижасида тадқиқот
объектлари ҳеч қандай ўзгаришга (бузилиш) учрамаслиги шарти билан, тадқиқот
объектларидан фойдаланган ҳолда таққослаш тадқиқотлари учун намуналар олиш.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
86
Фикримизча, юқоридаги бу рўйхатни умумий маънода эксперимент
ўтказилишини ҳамда хусусан, мустақил ўзгарувчиларни назорат қилиш усули
сифатида танлаш каби шароит билан тўлдирилиши мумкин. Назорат хусусиятлари
тадқиқот объектининг энг муҳим хусусиятлари ва фарқловчи белгиларини акс
эттириши кераклигини ҳисобга олиб, мустақил ўзгарувчилар уларни осонгина
кузатиш ва ўлчаш мумкин бўлган тарзда танланиши керак;
6) эксперимент ўтказиш учун зарур ўлчов асбоблари ва жиҳозларини
тайёрлаш, уларни қўллаш кўламини аниқлаш. Бунда синалган ўлчов асбоблари ва
ускуналарини танлаш ва уларнинг ёрдами билан олинган ўлчов натижаларининг
мумкин бўлган хатоликларини ҳисобга олиш бир хил аҳамиятга эга эканлигини
таъкидлаш лозим. Буни ҳисобга олган ҳолда, суд экспертидан ушбу хатоларнинг
эксперимент мақсадлари учун аҳамиятини баҳолаш ва имкони борича,
экспериментни бошлашдан олдин уларнинг таъсирини бартараф этиши ёки
минималлаштириши шарт;
7) эксперт экспериментининг жараёни ва унинг натижаларини таҳлил қилиш
ва баҳолашнинг, ўтказилган барча экспериментал ҳаракатларни қайд этиш,
аниқланган ҳолатларни ҳар хил воситалар ва методлар билан баҳолашдан иборат
бўлган ҳамда уни ўтказиш пайтида олинган маълумотларни бирлаштиришга
қаратилган усулларини аниқлаш;
8) тадқиқот объектларнинг (жараён, ҳодиса), агар улар эксперимент
экспериментининг мақсадига улар мавжуд бўлганда эришиш мумкин бўлган
тақдирда ҳосил қилинадиган моделларининг (предмети, белгили) вариантларини
аниқлаш. Экспертиза амалиёти кўрсатадики, бундай моделларнинг ҳосил қилиш
диагностик вазифаларни ҳал қилиш учун кўпроқ хосдир, аммо идентификацион
вазифаларни ҳал қилиш учун ҳам улардан фойдаланиш мумкин. Бунда, ҳар қандай
модел тадқиқот объектига (жараён) мос бўлиши ва бутун эксперимент жараёнида
барқарор
натижаларни олишга имкон бериши кераклигини унутмаслик керак;
9) эксперимент давомида юзага келиши мумкин бўлган мантиқий ва
ҳаракатдаги (операцион) хатоларини олдиндан башорат (тахмин) қилиш ҳамда
унинг натижаларини олиш, уларнинг олдини олиш имкониятларини аниқлаш.
Кейинги босқич –
бевосита эксперимент –
экспериментал ҳаракатларни
бажариш жараёни бўлиб, олдиндан суд эксперти томонидан ишлаб чиқилган режа
асосида, турли керакли шароитларда тегишли моделларни ҳосил қилиб
экспериментни белгиланган кетма
-
кетликда ўтказиш. Бу босқичда илмий тадқиқот
методларини танлаш ва асослаш ҳамда тадқиқот объектига нисбатан
ўтказиладиган ҳаракатларнинг сифати назорат қилинади, олинган экспериментал
маълумотлар қайта ишланади ва таҳлил қилинади ҳамда қайд этилади.
Олинган натижаларни тасдиқлаш ёки инкор қилиш учун барча
экспериментал ҳаракатлар бир неча ўзгартирилган шароитларда суд эксперти
томонидан такрорланиши мумкин. Амалга оширилган ҳаракатлар натижаси
ҳисобланган ўзгаришларни ҳаракатлар тизимида кузатиб бориш, элементлар
ўртасидаги ўзаро боғлиқликни аниқлашга ва бу билан тадқиқот объектларининг
янги хусусиятларини ҳамда ўрганилаётган ҳодисаларнинг қонуниятларини
аниқлашга имкон беради.
Учинчи ва якуний босқич –
эксперимент натижаларини баҳолаш ва
хулосаларни шакллантиришдир. Бу босқичда суд эксперти мантиқ қонунлари ва
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
87
категорияларига асосланиб, эксперимент давомида олинган маълумотларни
умумлаштириш, миқдорий ва сифат жиҳатидан таҳлил қилиш ва қайта ишлашга,
оралиқ ва якуний натижаларни шакллантириш қонуниятларини аниқлашга,
шунингдек,
экспериментда
аниқланган
сабабий
боғлиқликларнинг
ишончлилигини аниқлашга киришади.
Олинган натижаларни таҳлил қилиш ва баҳолаш тадқиқотнинг кўзланган
мақсадига эришилганлиги, суд экспертининг тусмоли тасдиқланганми ёки йўқми
деган хулосага келишга имкон беради.
Бу босқич эксперт экспериментининг энг муҳим ва энг қийин босқичларидан
биридир, чунки олинган натижаларни идрок қилиб ва баҳолаб ҳамда ўзи илгари
сурган тусмол билан солиштириб суд эксперти, йўл қўйилган хатоларни аниқлайди
ва уларни бартараф этиш мақсадида қўшимча эксперимент ўтказиш бўйича қарор
қабул қилади. Эксперт экспериментини ўтказишнинг умумий методикаси бўйича
фикрларимиз шулардан иборат ва унинг босқичлари сонининг кўпайтириш
мақсадга мувофиқ эмас деб ҳисоблаймиз.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1. Трасологик экспертизаларнинг асосий атамалари луғати: Эксперт
-
трасологнинг китобчаси. // О.П.Маршанская, Т.А.Ромаданова, И.А.Азимова,
Ш.Х.Хасанов. / Х.Сулайманова номидаги РСЕМ, 2016. –
281 б.
2. Информационно
-
правовой портал «Гарант.ру»: [Электронный ресурс].
URL:https://base.grant.ru.
3. Крестовников О.А. Экспертные методики и технологии в правоприменении
и хозяйственном обороте: [Электронный ресурс]. URL: https: // law library.ru /
aptikle.html;
4. Колдин В.Я., Крестовников О.А. Судебно
-
экспертные науки и технологии:
[Электронный
ресурс].
URL:https://coldin
-msu.ru/wp-
content/uploads/2015/03/13Судебно
-
экспертные
-
науки
-
и
-
технологии.
5. Берзин В.Ф. Эксперимент при проведении криминалистических экспертиз
/ Автореф. дисс. … кан. юр. наук. –
Киев: Киевский гос. ун
-
т им. Т. Г. Шевченко Киев,
1964.
–
15 с.
6. Аверьянова Т.В. Методы судебно
-
экспертных исследований и тенденции их
развития: дис. д
-
ра юрид. наук. –
М., 1994. –
С.403.
7. Абдуллаев, Р. 2021. Понятие криминалитической технологии осмотра места
происшествия. Общество и инновации. 2, 10/S (ноя. 2021), 182–
190.
https://inscience.uz/index.php/socinov/article/view/1389..
8. Abdullaev Rustam Kahramаnovich . (2022). Inspection of the scene of the
incident using advanced technologies. The American Journal of Political Science Law and
Criminology, 4(10), 62
–
65. https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume04Issue10-09.
9. Абдуллаев Р.К. Проведение осмотра места происшествия с
использованием передовых технологий. Общество и инновации. 3, 9/S (окт. 2022),
184
–
188. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss9/S-pp184-188.
10. Абдуллаев Р.К. Правовые вопросы сбора и использования цифровых
доказательств в уголовном судопроизводстве. Review of law sciences, 3 (2020), 240
-
244.
https://cyberleninka.ru/article/n/pravovye-voprosy-sbora-i-ispolzovaniya-
tsifrovyh-dokazatelstv-v-ugolovnom-sudoproizvodstve.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
88
11. Абдуллаев Р.К. Возможности широкого использования электронных
технологий в уголовном судопроизводстве. Журнал правовых исследований. Том 5
№ 2 (2020). https://tadqiqot.uz/index.php/law/article/view/128.
12. Абдуллаев, Р. 2022. Проведение осмотра места происшествия с
использованием передовых технологий. Общество и инновации. 3, 9/S (окт. 2022),
184
–
188. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss9/S-pp184-188.
13. Абдуллаев, Р. 2021. Понятие криминалитической технологии осмотра
места происшествия. Общество и инновации. 2, 10/S (ноя. 2021), 182–
190.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp182-190.
14. Абдуллаев, Р. 2023. Преобразование сведений по делу в виде
заключения эксперта. Общество и инновации. 4, 3/S (май 2023), 48–
56.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp48-56.
