Некоторые мнения об оценке выводов эксперта в вероятной форме

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Some opinions about evaluating expert's conclusions in
the probable form

Rustam ABDULLAEV

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 15 June 2024
Available online
25 June 2024

The article discusses the special knowledge and features and

features, the goals and significance of the conclusion of a

forensic expert, the existing problems in assessing the expert's
opinion, as well as conclusions in a probable form. Based on the

scientific views of forensic scientists, analysis of investigative
and expert practice, proposals were made about the important
features of the expert's conclusion as evidence, the equal legal

force of his conclusions in a categorical and probable form, as
well as the need to consider such conclusions within the

evidence system.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp67-75

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

conclusion of a forensic

expert,

special knowledge,

expert research,

forensic training,

evidence,

evaluation of evidence,

case study,

conclusions of the

conclusion in probable form,

evaluation of the expert

opinion.

Экспертнинг

эҳтимол

шаклдаги

хулосаларини

баҳолаш ҳақида айрим фикрлар

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

суд экспертининг

хулосаси,

махсус билимлар,

экспертиза тадқиқотлари,

криминалистик

тайёргарлик,

далиллар,

далилларни баҳолаш,

ситуациявий тадқиқотлар,

Мақолада махсус билимлар ва суд экспертининг

хулосасининг белгилари ва ўзига хос хусусиятлари,
мақсадлари ва аҳамияти, экспертнинг хулосасини,
шунингдек, эҳтимол шаклдаги хулосаларни баҳолашда

мавжуд муаммолар ёритилган. Криминалист

-

олимларнинг

илмий қарашлари, тергов ва экспертлик амалиётининг

таҳлилларига асосланиб, эксперт хулосасининг далил
сифатидаги муҳим хусусиятлари, қатъий ва эҳтимол

1

Acting Associate Professor, PhD, Department of Criminalistics and Forensic Investigation, Tashkent State

University of Law. E-mail: r.abdullayev@tsul.uz

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

68

эҳтимол шаклдаги хулоса,

эксперт хулосасини

баҳолаш.

шаклдаги хулосаларининг тенг юридик кучи ҳамда бундай
хулосаларни далиллар мажмуи (тизими) доирасида кўриб

чиқилиши кераклиги бўйича таклифлар берилган.

Некоторые мнения об оценке выводов эксперта

в вероятной форме

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

заключение судебного

эксперта,

специальные знания,

экспертное исследование,

криминалистическая

подготовка,

доказательства,

оценка доказательств,

ситуационное

исследование,

выводы заключения

в вероятной форме,

оценка экспертного

заключения.

В статье рассматриваются специальные знания,

признаки и особенности, цели и значение заключения

судебного эксперта, существующие проблемы при оценке

заключения эксперта, а также, выводов в вероятной форме.

Основываясь на научные взгляды учёных

-

криминалистов,

анализ следственной и экспертной практики, были

внесены предложения о важных особенностях заключения

эксперта как доказательства, равной юридической силе его

выводов в категорической и вероятной форме, а также о

необходимости рассмотрения таких выводов в рамках

системы доказательств.

Ўзбекистон Республикасининг амалдаги жиноят

-

процессуал кодекси

экспертнинг хулосасини жиноят ишидаги бошқа далиллар билан бир қаторда

кўриб чиқиладиган далиллардан бири сифатида белгилайди. Шу билан бирга,

кўрсатилган процессуал ҳужжат бир қатор

хусусиятларга эга:

–

суд экспертининг хулосаси (хулоса)

–

суд эксперти ёки суд экспертлари

комиссияси томонидан тузиладиган ва суд

-

эксперт текширишларининг олиб

борилишини ва натижаларини акс эттирадиган ёзма ҳужжат [1];

–

эксперт хулосаси махсус билимлардан фойдаланиш натижаси;

–

эксперт хулосаси

–

бу тадқиқотлар ўтказиш натижасида олинган янги

билим;

–

эксперт хулосаси ҳуқуқий

мақоми қатъий

тартибга солинган процессуал

шахс –

суд эксперти –

томонидан тақдим этилади [1

,2];

–

экспертнинг

хулосаси процессуал ҳужжат сифатида, унинг шакли

ва

мазмунига қўйиладиган

талабларга жавоб бериши керак [

1,2];

Эксперт хулосасининг асосий белгиси –

далилларга асосланган

маълумотларни олиш учун махсус билимларни қўллаш зарурати

бўлиб

ҳисобланади

.

Махсус билимларнинг тушунчаси норматив

-

ҳуқуқий ҳужжатларда

мавжуд эмаслиги сабабли, жуда кўпчилик криминалист

-

олимларнинг кўплаб

тадқиқотлари махсус билимларнинг моҳияти ва мазмунини очиб беришга

бағишланган. Кўп ҳолларда, олимларнинг фикрича бу билимлар тор доирада

бўлиши кераклиги ҳақида бўлган, яъни бу каби билимларга тор доирадаги

одамлар

эга бўладилар

[

3,4], жумладан, профессор И.Астанов “Махсус билим –

бу

жиноят ишини қўзғатиш, дастлабки тергов ва суд муҳокамаси мақсадлари учун

қўлланиладиган

ва жиноятга алоқадор фактик маълумотлар, далилларни

замонавий тадқиқот усуллари орқали топиш, тўплаш, баҳолашни амалга

оширишда фойдаланиладиган фан, техника, касб

-

ҳунар соҳасидаги тор

йўналишдаги профессионал билимдир” [5] деб ёзади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

69

Ушбу тушунчага берилган охирги таърифни маъқуллаган ҳолда ва турли

ёндашувларни таҳлилларига асосланиб, махсус билимларни –

терговчи (терговга

қадар

текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки

суд)га ва жиноят процессининг бошқа иштирокчиларига, иш бўйича фактик

маълумотларни аниқлаш, дастлабки тадқиқотларини ўтказиш ва баҳолашда

қўлланиладиган

фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасида касбий таълим ва фаолият

ҳамда ўзини

-

ўзи ривожлантириш натижасида олинган билимлар, кўникмалар,

тажрибалар ва малакалар тизими деб таърифлаш мақсадга мувофиқ бўлади.

А.Р.

Белкин

таъкидлаганидек,

экспертиза

тадқиқотининг

мақсади:

“исботлаш субъекти ва процесс иштирокчилари учун янги далилларни ҳосил

қилиш

мақсадида, исботлов аҳамиятига эга бўлган маълумотларни аниқлаш,

ажратиб олиш ва қайта ишлашдир” [6]. Суд экспертизасини ўтказиш жиноятни

тергов қилиш субъекти махсус билимга эга бўлмаган ва ҳали

-

ҳозирча умум

тушуниладиган шакл берилмаган исботлов аҳамиятига эга маълумотларни

тушуна олмайдиган ҳолларда, жиноий ҳодисаси натижаларидан исботлов

аҳамиятига эга маълумотларни ажратиб олиш ва қайта ҳосил қилишга қаратилган.

Бу каби ажратиб олиш ва қайта ҳосил қилиш (ўзгартириш) нафақат махсус

билимларни қўллаш, балки уларни олиш услубиёти ва воситаларини қўллашни

билиш билан бирга кузатилади [7].

Т.В.

Аверянова,

Р.С.

Белкин,

Ю.Г.

Корухов

ва

Э.Р.

Россинскаяларнинг

“Криминалистика фанига табиий ва техника фанлари ютуқларининг интеграцияси,

техник воситаларнинг ривожланиши ва уларни қўллаш методикаларини

такомиллашиши –

деярли ҳар доим мураккаб технологик операциялар билан

кузатилади ва шу сабабдан, ҳозирги вақтда фақатгина кримналистик техника эмас,

балки криминалистик технология ҳақида фикр юритиш лозим” [17] деган илмий

қарашлари

жуда тўғридир. Тадқиқот объекти ва тадқиқотлар учун зарур бўлган,

содир этилган қилмиш ҳақидаги маълумотларни экспертиза тайинлаган шахсдан

олингани сабабли, суд эксперти ушбу ҳаракатларни (жараён) билвосита амалга

оширади. Шу муносабат билан суд экспертизаси ўзаро узвий боғлиқ бўлган иккита

жараённинг уйғунлиги ҳисобланади.

Биринчиси

, терговчининг (терговга қадар текширувни амалга оширувчи

органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки суд) экспертиза тайинлаш ва

унинг хулосасини олиш, шунингдек бу хулосанинг исботлов аҳамиятини аниқлаш

шаклидаги, жиноят ҳодисасининг ўзи томонидан аниқланган ҳолатлари ва акс

этишларини аниқлаш, қайта ишлаш ва идрок этиш бўйича фаолияти.

Иккинчиси

–

суд экспертининг ушбу ҳолатлар ва акс этишларнинг мазмунини

очиб бериш ва уларни керакли тадқиқотларни ўтказиш ва хулоса бериш шаклидаги

кўпчилик учун тушуниладиган ҳолатга келтириш бўйича фаолияти.

Ушбу жараёнларнинг узвий боғлиқлигига ва терговчи (терговга қадар

текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки
суд)нинг суд эксперти билан ўзаро ҳамкорлигига қарамасдан, олинган эксперт

хулосасининг холисона ва ишончли эканлигининг муҳим кафолати бўлиб, эксперт
мустақиллиги, яъни “Суд эксперти суд экспертизасини ўтказишда суд

экспертизасини тайинлаган органдан (шахсдан), тарафлардан ва ишнинг
натижасидан манфаатдор бўлган бошқа шахслардан мустақилдир. Суд эксперти

ўзининг фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасидаги махсус билимларига мувофиқ
ўтказилган текширишлар натижаларига асосланиб хулоса беради. Суд

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

70

экспертизасини тайинлаган орган (шахс), шунингдек бошқа давлат органлари,

юридик ва жисмоний шахслар томонидан тарафлардан бирортасининг ёки ишнинг
натижасидан манфаатдор бўлган бошқа шахсларнинг фойдасини кўзлаб хулоса олиш

мақсадида суд экспертига таъсир кўрсатилишига йўл қўйилмайди”

[1].

Экспертнинг хулосаси терговчи (терговга қадар текширувни амалга

оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки суд) содир этилган
жиноятнинг ўзи аниқлаган ҳолатлари ва акс этишларидан мустақил равишда ушбу

ҳодисага

алоқадор ҳамда аниқланиши учун махсус билимлар талаб этиладиган

маълумот олишга қодир бўлмаган ёки бундай маълумотларни идрок эта олмаган

вазиятлар билан боғлиқ бўлади. Масалан, терговчи аслида бошланғич
криминалистик тайёргарликнинг асосий кўникмаларига эга бўлиши керак. Ҳодиса

содир бўлган жойда мутахассис билан биргаликда пойабзал изини аниқлаб олиб ва
дастлабки тадқиқотларини ўтказиш орқали терговчи бу изнинг келгусидаги

исботлаш жараёнида фойдаланишга яроқлилиги масаласини ҳал қилиши мумкин.
Кейинчалик эса, гумон қилинувчини аниқлашда ва ундан пойабзал олиб

қўйилганда, ушбу поайбзал ва аниқланган изнинг ўзаро айнанлигини аниқлаш
(идентификация муаммосини ҳал қилиш) керак бўлади. Бироқ, шу ерда савол

туғилади –

терговчи бу каби хулосани мустақил равишда процессуал ва асосли

равишда шакллантира оладими?

Айрим криминалист

-

олимлар терговчи баъзи ҳолларда буюмнинг жиноятга

алоқадорлиги бўйича мустақил равишда хулоса чиқариши керак деб ҳисоблаб, бу

саволга ижобий жавоб берадилар

[8

]. Бунинг ягона усули –

кўздан кечириш

жаранида ҳодиса жойидан аниқлаб олинган пойабзал изидаги тагчарм нақшлари

ва элементларини гумон қилинувчидан олинган пойабзал тагчармининг
нақшлари ва элементлари билан таққослашдир. Бу

ҳолатга навбатдаги савол

туғилади

–

бу ҳолда терговчининг хулосаларига ишониш мумкинми ва уларнинг

холислиги ва ишончлилигини қандай

текшириш мумкин?

Бир томондан, бу каби тадқиқотларни ўтказишда терговчи аслида мазмуни

ва мақсадлари бошқа тергов ҳаракатларини ўтказишдан фарқ қилмайдиган ўз

фаолиятини мустақил равишда амалга оширади, яъни жиноят ҳодисасининг ўз
аниқлаган ҳолатлари ва акс этишларидан тегишли хулоса чиқаради

.

Бу ҳолатда текшириш керак бўлган ягона нарса –

ушбу терговчида

криминалистик тайёргарликнинг мавжудлиги

ҳисобланади

.

Гарчи амалдаги

жиноят

-

процессуал қонунчилигида “Зарур ҳолларда терговга қадар текширувни

амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи, терговчи ёки суд

кўздан кечириш чоғида ўлчов ўтказади, фотосуратга, кинотасвирга, видеоёзувга
туширади, режалар, схемалар, чизмалар тузади, излардан қолиплар ва нусхалар

олади” [2] деб белгиланган бўлса

-

да, терговчининг ушбу ҳаракатларни амалга

ошириш бўйича малака ва кўникмалари даражаси, биринчи навбатда,

тадқиқотларни мустақил ўтказа олишни эмас, балки мутахассислар ва
экспертларнинг ҳаракатларини баҳолаш имкониятини таъминлаши керак.

Баъзи ҳолларда, агар аниқланган из аниқ идентификациявий белгиларга эга

бўлмаса, процессуал ҳаракатларнинг муддатини қисқартириш учун терговчи ушбу

хулосани мустақил равишда чиқариши мумкин дея тахмин қилиш мумкин. Бироқ,
агар вазият мураккаб бўлиб ва турли хил криимналистик усуллардан фойдаланган

ҳолда

тадқиқотлар ўтказишда батафсил таҳлиллар зарур бўлса, бу ҳолда

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

71

ваколатли шахс –

экспертни жалб қилиш лозим. Шу сабабли амалдаги Жиноят

-

процессуал кодексида “Бу ишларни бажаришга ёрдам бериш учун кўздан
кечиришга мутахассислар жалб қилиниши мумкин” [2] деб белгиланган.

Эксперт эса тегишли тадқиқотларни ўтказиб ва ўзига тақдим қилинган

объектдан

исботлов

аҳамиятига

эга

маълумотларни

олиб,

бундай

маълумотларнинг ташувчисига айланади. Шу билан бирга, “муайян ҳаракатларни

амалга ошириш натижасида керакли маълумотларни олгани сабабли (яъни, бу

маълумотлар илгари мавжуд эмас эди), суд эксперти пассив акс эттириш

субъектига айланмайди. Бу маълумотларнинг вужудга келиши мақсадли

тадқиқотлар натижасидир [9].

Исботлов аҳамиятига эга маълумотни бу каби қайта ҳосил қилинишининг

ўзига хос хусусияти шундаки, суд эксперти унинг исботлаш учун аҳамиятини

идрок этмайди, чунки у содир этилган жиноят ҳолатларининг тўлиқ манзарасини

тасаввур қила олмайди, фақат унинг кичик бир қисмини билади холос. Бунинг

сабаби шундаки, экспертнинг вазифаси ўз хулосаларини баҳолаш ва у билан

боғлиқ исботлов аҳамиятига эга масалаларни ҳал қилиш эмас. Суд эксперти ўзига

ҳал

қилиш берилган саволлар бўйича фақат аниқ ҳолатларни баён қилади.

Далилларни баҳолаш билан боғлиқ ҳуқуқий масалаларни эксперт томонидан

ҳал

этилмаслиги масаласи ҳақида гапирганда, таъкидлаш жоизки, баъзи

муаллифлар суд экспертизасини ўтказишда эксперт нафақат унга тақдим этилган

объектларни, балки жиноят иши материалларини ҳам ўрганар экан, терговчининг

(терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси,

суриштирувчи ёки суд) процессуал фаолиятига аралашади ва бу жараёнда

далилларни баҳолаш билан шуғулланади деган фикрлар билдирилган. Масалан

М.С.

Строгович шу каби фикрларни билдирган [10].

Ушбу фикрлар унчалик тўғри эмасдек туюлади, чунки ҳозирги кунда айнан

жиноя иши материаллари тадқиқот қилинадиган экспертиза турлари –

ситуациявий

тадқиқотлар –

кенг тарқалди. Масалан, муайян ҳолатларда жабрланувчига жароҳат

(зарар) етказиш эҳтимолини аниқлайдиган ситуациявий тиббий экспертизаларни

ўтказишда эксперт тиббий ҳужжатлар билан бирга, қўшимча равишда

жабрланувчининг,

гувоҳнинг,

гумон

қилинувчининг

(айбланувчининг)

кўрсатувларини ҳам ўрганади. Чунки, бу масалани фақат текширилаётган шахсга

етказилган жароҳатнинг хусусиятига қараб ҳал қилиш мумкин эмас.

Шу билан бирга, эксперт шахсларнинг кўрсатувларини тегишлилик,

мумкинлик, ишончлилик ва етарлилик нуқтаи назаридан эмас, балки иш бўйича

аниқланган ҳолатларга (бу ҳолда соғлиққа етказилган зарар даражаси ва

жароҳатларнинг табиати) мослиги (ёки мос эмаслиги) нуқтаи назаридан

баҳолайди ва ўз фикрларини хулосада баён қилади. Суд эксперти бундай

имкониятга эга бўлмаганлиги сабабли далилларни баҳолаш масаласига бевосита

аралашмайди, чунки фақат терговчи томонидан тақдим этилган ҳужжатлар

тадқиқот қилинади. Эксперт хулосасининг Ўзбекистон Республикаси Жиноят

-

процессуал кодексининг талабларига мувофиқлиги тўғрисида якуний қарор

терговчи (терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор

шахси, суриштирувчи ёки суд) томонидан қабул қилинади.

Натижада жиноят процесси иштирокчилари дуч келадиган энг жиддий

муаммолардан бири –

эксперт хулосасини баҳолаш масаласи юзага келади. Эксперт

хулосаларига танқидий баҳо беришда жиноят процесси иштирокчиларида

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

72

экспертиза тадқиқотлари соҳасида зарур махсус билимлар йўқлиги билан

ифодаланган муаммо мавжуд. Экспертиза тайинлаш ва уни ўтказиш тартибининг

процессуал қонунчилик нормаларига мувофиқлигини текшириш, шунингдек

эксперт хулосаларининг ишда мавжуд бўлган бошқа далиллар билан ўзаро

алоқадорлигини аниқлаш қийинчиликларга олиб келмайди.

Р.С.

Белкиннинг фикрича, эксперт хулосасини унинг қонунга мувофиқлиги

ва ишдаги бошқа далиллар билан ўзаро алоқадорлиги нуқтаи назаридан баҳолаш
бу хулосанинг ишончлилиги кафолати бўлиши мумкин эмас [11]. Эксперт

хулосасининг ишончлилиги кўрсатгичи –

бу ўтказилган тадқиқотларнинг

тўғрилиги, тадқиқот услубларини тўғри танлаш ва олинган натижаларнинг

мантиқийлиги ҳисобланади, бироқ, улар жиноят процесси иштирокчиларида
махсус билимларнинг етишмаслиги билан мураккаблашади. Ушбу муаммони

бартараф этиш учун, Т.В.Аверьянованинг фикрича, “эксперт хулосани тузишда,
тадқиқотларни ўтказиб ва хулосаларни шакллантиришда суд эксперти адабий тил

қоидаларига

риоя қилиши, тадқиқот объектини ўрганиш жараёнида аниқланган

белгилар ва хусусиятларга эътибор қаратиши ва уларни батафсил ва асосланган

ҳолда

тавсифлаши, тадқиқотлар жараёнида синалган ва тасдиқланган усуллардан

фойдаланиши керак” [12].

Экспертнинг хулосасини исботлов воситаси сифатида кўриб чиқишда,

исботлаш учун экспертнинг эҳтимол шаклдаги хулосасидан фойдаланиш масаласи

долзарбдир.

Экспертнинг эҳтимол шаклдаги хулосасига қарши чиқувчилар Ўзбекистон

Республикаси Жиноят

-

процессуал кодексининг 463

-

моддасида “Айблов ҳукми

тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмас ва фақат судланувчининг жиноят

содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган
тақдирдагина чиқарилади” деб белгиланганлигини важ қиладилар. Бироқ, айнан

шу моддада “Айблов ҳукмига жиноят содир этилишининг иш бўйича барча мумкин
бўлган ҳолатларини текшириш, иш материалларида маълум бўлиб қолган барча

кам

-

кўстни тўлдириш, юзага келган ҳамма шубҳа ва қарама

-

қаршиликларга

барҳам бериш натижасида йиғилган ишончли далилларгина асос қилиб олиниши

лозим” деб белгиланган. Бундан келиб чиқади

-

ки, агар жиноят иши бўйича

айбловчининг фикрларини тасдиқловчи ягона далил –

экспертнинг қатъий

шаклдаги хулосаси бўлса, у ҳолда ушбу жиноят иши бўйича айблов ҳукми
чиқарилиши ёки, агар жиноят ишида иш бўйича бошқа далиллар билан

тасдиқланган экспертнинг эҳтимол шаклдаги хулосаси бўлса, оқлов ҳукми
чиқарилишини тасаввур ҳам қилиб бўлмайди.

Ҳар

қандай далил фақат далиллар тизими

(мажмуи)да

кўриб чиқилиши

керак. Экспертнинг эҳтимол шаклдаги хулосаси иш

бўйича муайян бир ҳолат

аниқланганлигини билдирмайди

,

бироқ бу ҳолатни рад ҳам

этмайди. Эҳтимол

шаклдаги хулоса терговчи (терговга қадар текширувни амалга оширувчи

органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки суд)га кейинчалик терговни
тадқиқотда акс этган маълумотларни текшириш учун йўналтирадиган ўзига хос

“йўналиш” беради.

Бир қатор олимлар узоқ йиллар аввал “эҳтимол шаклдаги хулосани инкор

этмаслик керак, чунки у бошқа далиллардан ажратилмаган ҳамда бундай хулоса ва

бошқа далиллар ёрдамида аниқланиши”

[13]

деган хулосага келишган. Бу

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

73

фикрлардан яна бир бор далилларнинг тенглиги ва уларни фақат мажмуаси

баҳоланиши зарурлиги келиб чиқади. Ушбу фикрларни ривожлантириб А.

Лубиннинг

“суд экспертининг ҳар қандай хулосаси –

бу эҳтимолий билимлар бўлиб, унга

нисбатан мутлақ ишончлилик талаби унга тегишли эмас. Ихтиёрий шаклдаги хулоса,

ҳар

қандай далил каби, далиллар мажмуи ва тизимидан ташқарида исботлов

аҳамиятига эга эмас” [14] деган фикрларига қўшилиш мумкин.

Шундай қилиб, экспертнинг ҳар қандай хулосаси далил сифатида хизмат

қилиши

мумкин. Аммо уни жиноят процессининг барча иштирокчилари

томонидан тўғри тушунилиши ва идрок қилиниши учун хулосани судда тўғри

тақдим этиш, тушунтириш ва асослаш керак.

Далилларни тақдим этиш деганда одатда, аниқланиши керак бўлган ҳар

қандай

ҳолатлар тўғрисида маълумотни бериш жараёни тушунилади. Ушбу

тартиби ёки жараён учун муҳим талаб –

бу ваколатли шахсдир. Иш бўйича далил

шаклидаги исботлов аҳамиятига эга маълумотларни фақат далилларни тўплашга

ваколатли бўлган исботлаш субъекти (терговчи, суриштирувчи, суд)гина

киритиши мумкин [15].

Шунинг учун исботлашнинг ушбу жараёнларини икки босқичга бўлиш

мақсадга мувофиқдир: дастлабки тергов ва суд муҳокамаси босқичлари.

Дастлабки тергов босқичида эксперт тадқиқотларини ўтказиш орқали

исботлов аҳамиятига эга маълумотларнинг ҳосил қилиш ташаббуси терговчи ёки

суриштирувчига тегишли. Эксперт хулосасини олгандан сўнг, терговчи (терговга

қадар

текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи

ёки суд)нинг вазифаси илгари сурилган тергов тусмолини тасдиқлаш учун, ундан

фойдаланиш масаласини ҳал қилиш учун ушбу хулосани баҳолаш ва жиноят ишида

мавжуд бўлган бошқа далиллар билан боғлашдир.

Суд муҳокамаси жараёнида иш

материалларида эксперт хулосасининг бўлиши

масаласи судья томонидан ҳал

қилинади

.

Эксперт хулосасини олгандан сўнг, суд

экспертнинг хулосасини ўрганиб чиқади, бу жараён М.

Треушниковнинг фикрича,

“экспертиза хулосасидан суд томонидан ҳолатлар

ва фактик маълумотларни ажратиб

олиш ва уларни жиноят процессининг бошқа иштирокчиларига етказишдан иборат”

[16].

Ўзбекистон Республикаси Жиноят

-

процессуал кодексининг 443

-

моддасига

мувофиқ, “Тарафларнинг илтимосларига ёки суднинг ташаббусига кўра раислик

қилувчи, халқ маслаҳатчиларидан бири ёки суд мажлисининг котиби

суриштирувда ва дастлабки терговда ишга қўшиб қўйилган, иш учун аҳамиятли

бўлиши эҳтимол тутилган ёзма далилларни, экспертларнинг хулосаларини ва

тергов ҳаракатлари баённомаларини ўқиб эшиттиради”

[2].

Экспертизалар судда ўтказилган ҳолларда икки турдаги хулосалар олиниши

мумкин:

–

айбловчи тарафнинг позициясини

тасдиқловчи;

–

айбловчи тарафнинг позициясига ва ишдаги бошқа далилларга зид.

Иккинчи ҳолда, агар эксперт хулосасида жиноят иши бўйича бошқа

далилларга зид бўлган ҳолатлар

ёки хулосада кўрсатилган маълумотлар суд

муҳокамаси иштирокчилари томонидан тушунилиши қийин бўлса, тадқиқот

масалалари бўйича тушунтириш бериш учун судда экспертни сўроқ қилиш тавсия

этилади.

Эксперт хулосасини судда тақдим этишнинг муҳим хусусияти

–

хулосани

тадқиқотларда акс эттирилган маълумотларни тасдиқловчи бошқа далиллар

билан биргаликда иштирокчиларга етказиш зарурати ҳисобланади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

74

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, эксперт хулосаси далил сифатида муҳим

хусусиятга –

жиноят ҳодисасининг ҳолати ва акс этишларидан далилий маълумот

олиш учун махсус билимлардан фойдаланиш заруратига эга бўлади. Ушбу

ҳаракатлар

суд эксперти

томонидан билвосита, экспертиза тайинловчи орган

(шахс) томонидан унга тақдим этилган материаллар асосида амалга оширилади.

Суд эксперти

далилларни баҳолашга ваколатли эмаслиги сабабли, у томонидан

аниқланган ҳолатлар

терговчи (терговга қадар текширувни амалга оширувчи

органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки суд) учун жиноят ҳодисасига

алоқадор ҳолатлар

тўғрисида маълумот сифатида хизмат қилади

ҳамда терговчи

уларни иш бўйича далиллар тизимига киритиш масаласини ўрганиши, баҳолаши

ва ҳал қилиши керак.

Далилларни баҳолаш эркинлиги принципини таъминлашнинг муҳим шарти

шундаки, экспертнинг

хулосаси ишдаги бошқа далилларга нисбатан устувор

аҳамиятга эга эмас, шу билан бирга, қатъий ва эҳтимол

шаклдаги хулосалари тенг

ҳуқуқий кучга эгадир ва фақат далиллар мажмуи (тизими) доирасида кўриб

чиқилиши керак. Шу

билан бирга, суд мухокамасида

экспертиза

хулосасини

тақдим этиш муҳим масала ҳисобланади, чунки

,

бу жараённинг натижасида суд ва

процесснинг бошқа иштирокчилари ушбу хулосанинг холислиги ва олинган

якуний жавобларнинг (хулосалар

)

асослилигига ишонч ҳосил қилишлари керак.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Ўзбекистон Республикасининг 2010 йил 1 июндаги «Суд экспертизаси

тўғрисида»ги қонуни. / Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами. –

Тошкент, 2010. –

22-

сон. –

173-

м.

2.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят

-

процессуал кодекси. –

Т., 2021. /

https://lex.uz/docs/111460#254256.

3.

Рахманкулов А.Х., Миразов Д.М. Дастлабки тергов: Дарслик. –

Т.:

Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. –

455-

б.

4.

Криминалистик тактика: Дарслик / Т.Б. Маматкулов, Ш.Т. Джуманов, У.Т.

Тургунов ва бошқ. –

Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2013. –

218 б.

5.

Астанов

И.Р.

Жиноят

ишлари

бўйича

махсус

билимлардан

фойдаланишнинг процессуал ва криминалистик жиҳатлари: / 12.00.09 –

Жиноят

процесси. Криминалистика, тезкор

-

қидирув ҳуқуқ ва суд экспертизаси

мутахассислиги бўйича юрид. фан. д

-

ри (DSc) дис. автореф. –

Т., 2018. –

75 б.

6.

Белкин А.Р. Теория доказывания. Монография. –

М., 1999. –

429 с.

7.

Рамазанов Т.Б. Заключения и показания эксперта и специалиста как

доказательства в уголовном судопроизводстве // Юридический вестник ДГУ, 2012.

№4. –

С.97.

8.

Бычков В.В. Некоторые аспекты назначения судебных экспертиз при

расследовании преступлений // Известия Тульского государственного

университета. Экономические и юридические науки. 2013. №4

-2.

–

С.157

-164.

9.

Петрухина А.Н. Заключение и показания эксперта и специалиста как

доказательства в современном уголовном судопроизводстве России: дисс. … канд.

юрид. наук. –

М., 2009. –

185 с.

10.

Строгович М.С. Курс Советского уголовного процесса. –

М., 1968. –

Т.12.

11.

Белкин Р.С. Собирание, исследование и оценка доказательств. М., 1966. –

295 с.

12.

Аверьянова Т.В. Судебная экспертиза. Курс общей теории. –

М., 2009. 480 с.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

75

13.

Теория доказательств в советском уголовном процессе / Белкин Р.С.,

Винберг А.И., Дорохов В.Я., Карнеева Л.М. и др.; под ред. Жогина Н.В. –

М., 1979. –

736 c.

14.

Лубин А.Ф. О допустимости вероятностных выводов экспертного

заключения в уголовном судопроизводстве // Юридическая наука и практика:
Вестник Нижегородской академии МВД России, 2019. №3 (47). –

С.138

-142.

15.

Пономаренков В.А. Проблемы представления доказательств в уголовном

процессе: дис. … канд. юрид. наук. –

Саратов, 1998. –

186 с.

16.

Треушников М.К. Судебные доказательства. –

М., 2004. –

272 с.

17.

Абдуллаев, Р. 2021. Понятие криминалитической технологии осмотра

места происшествия. Общество и инновации. 2, 10/S (ноя. 2021), 182–

190.

DOI:https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp182-190

18.

Abdullaev Rustam Kahramanovich, (2023). Questions of conducting an expert

experiment. The American Journal of Political Science Law and Criminology, 5(11), 16-21.

https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume05Issue11-04

19.

Абдуллаев, Р. 2023. Вопросы проведения экспертного эксперимента.

Общество

и

инновации.

4,

9/S

(ноя.

2023),

82–

88.

DOI:https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss9/S-pp82-88;

20.

Абдуллаев, Р. 2023. Преобразование сведений по делу в виде заключения

эксперта.

Общество

и

инновации.

4,

3/S

(май

2023),

48–

56.

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp48-56

21.

Abdullaev Rustam Kahramаnovich . (2022). Inspection of the scene of the

incident using advanced technologies. The American Journal of Political Science Law and
Criminology, 4(10), 62

–

65.

22.

https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume04Issue10-09

23.

Abdullaev, R. (2023). Jinoyatlarni tergov qilishda zamonaviy texnologiyalardan

foydalanish. Theoretical Aspects in the Formation of Pedagogical Sciences, 2(9), 89

–

92.

http://www.econferences.ru/index.php/tafps/article/view/5983

24.

Abdullaev, R. 2023. Sud ekspertiza tadqiqoti uslublari tizimida

eksperimentning

o‘rni.

Юрист

ахборотномаси.

5,

3

(2023),

75

-80.

https://yuristjournal.uz/index.php/lawyer-herald/article/view/895

25.

Abdullaev Rustam Kahramаnovich. (2024). The significance of the experiment

improving the methods of forensic examination. The American Journal of Political Science Law
and Criminology, 6(05), 34

–

40. https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume06Issue05-07