Понятие криминогенной мотивации

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The concept of criminogenic motivation

Lobar AMONOVA

1

Center for Social Legal Assistance to Minors of the Department of Internal Affairs of the Bukhara region

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
25 February 2024

The article provides a scientific analysis of the problems of

motivation of criminal behavior, examines the factors

determining criminal behavior, terms denoting the motive of
crime, classification, the concept of motives, opinions and views

of leading domestic and foreign scientists.

The emergence and development of motives for criminal

behavior is justified by the need to analyze the internal

mechanisms of behavior even within the framework of the
formation of the criminal's personality.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1-pp8-13

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

motive,

motivation,

crime,

socio-economic,

subjective relationships,

factor,

mental state,

behavior.

Криминоген мотивация тушунчаси

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

мотив,

мотивация,

жиноят,

ижтимоий

-

иқтисодий,

субъектив муносабатлар,

омил,

руҳий ҳолат,

хулқ

-

aтвор.

Мақолада

жиноий

хулқ

-

атвор

мотивлари

ва

мотивацияси муаммолари илмий таҳлил қилинган бўлиб,
жиноий хулқ

-

атворни белгиловчи омиллар, жиноят

мотивини англатувчи атамалар, мотивларнинг таснифи,
тушунчаси, етакчи миллий ва хорижий олимларнинг фикр

ва мулоҳазалари ўрганилган.

Жиноий хулқ

-

атвор мотивларининг вужудга келиши ва

ривожланиши

жиноятчи

шахсининг

шаклланиши

доирасида ҳам хулқ

-

атворнинг ички механизмларини

таҳлил қилиш лозимлиги асослаб берилган.

1

Head of the Center for Social Legal Assistance to Minors of the Department of Internal Affairs of the Bukhara region.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

1 (2024) / ISSN 2181-1415

9

Понятие криминогенной мотивации

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

мотив,

мотивация,

преступность,

социально

-

экономические,

субъективные отношения,

фактор,

психическое состояние,

поведение.

В статье проведен научный анализ проблем мотивации

преступного поведения, изучены факторы, определяющие
преступное поведение, термины, обозначающие мотив

преступления, классификация, понятие мотивов, мнения и
взгляды ведущих отечественных и зарубежных ученых.

Возникновение и развитие мотивов преступного

поведения

обосновано

необходимостью

анализа

внутренних механизмов поведения даже в рамках
формирования личности преступника.

SUMMARY

Illegal behavior is one of the types of human behavior, therefore, all socio-

psychological patterns characterizing behavior are inherent in illegal behavior. However,

unlike the usual behavioral motivation, the motivation of illegal (criminogenic) behavior
acquires a negative axiological meaning.

In particular, the causes of illegal behavior are related to the personality of the

criminal, for their understanding it is necessary to study this personality and identify

social phenomena and processes that have an external character to it, forming its
criminogenic features.

Because the study of criminal behavior is necessary not only to prevent or stop it

but also to understand its causes. This circumstance is considered very important not

only for theory but also for preventive activities. The analysis of the volume of deviations
from the social norm allows us to conclude the level of the spiritual atmosphere, legality,

and law and order. In addition, when studying the personality of a criminal, it is often
very difficult to distinguish him from behavior (especially when intentions, goals, choice

of means to achieve them, decisions, and punishments are studied). The emergence and
development of motives for criminal behavior can be investigated both within the

framework of the formation of the criminal's personality and in the analysis of internal
mechanisms of behavior. In the thoughts, feelings, emotions, and experiences of the

criminal, which he experienced in a criminal act, his personality also manifests itself.
Although it is stated in the legal literature that the motive directly relates to the subject of

proof, in most cases little attention is paid to this issue by the judicial investigative
authorities.

Ғайриқонуний

хулқ

-

атвор –

инсон хулқ

-

атворининг турларидан бири бўлиб,

шу боис хулқ

-

атворни тавсифловчи ижтимоий

-

психологик қонуниятларнинг

барчаси ғайриқонуний хулқ

-

атворга ҳам хосдир. Бироқ одатдаги хулқ

-

атвор

мотивациясидан фарқли ўлароқ ғайриқонуний (криминоген) хулқ

-

атвор

мотивацияси салбий аксиологик аҳамият касб этади.

Жумладан, ғайриқонуний хулқ

-

атвор сабаблари жиноятчи шахси билан

узвий боғлиқ бўлганлиги, уларни тушуниш учун мазкур шахсни ўрганиш, унга

нисбатан ташқи хусусиятга эга бўлган, унинг криминоген хусусиятларини
шакллантирган ижтимоий ҳодисалар ва жараёнларни аниқлаш талаб этилади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

1 (2024) / ISSN 2181-1415

10

Чунки, жиноий хулқ

-

атворни ўрганиш унинг олдини олиш ёки уни тўхтатиш

учунгина эмас, балки унинг сабабларини тушуниш учун ҳам зарурдир. Мазкур

ҳолат нафақат назария учун, балки профилактика фаолияти учун ҳам жуда муҳим

ҳисобланади. Ижтимоий меъёрдан оғишлар ҳажмининг таҳлили маънавий муҳит,

қонунийлик

ва ҳуқуқий тартибот даражаси ҳақида хулоса чиқариш имконини

беради. Бундан ташқари, жиноятчи шахсини ўрганиш чоғида уни хулқ

-

атвордан

ажратиш кўпинча жуда қийин бўлади (айниқса ниятлар, мақсадлар, уларга

эришиш воситаларини танлаш, қабул қилинган қарор ва ҳоказолар

ўрганилганида). Жиноий хулқ

-

атвор мотивларининг вужудга келиши ва

ривожланиши жиноятчи шахсининг шаклланиши доирасида ҳам хулқ

-

атворнинг

ички механизмларини таҳлил қилиш чоғида ҳам ўрганилиши мумкин

.

Жиноятчининг жиноий қилмишда рўёбга чиққан фикрлари, ҳиссиётлари,

туйғулари

ва кечинмаларида унинг шахсияти ҳам намоён

бўлади. Юридик

адабиётларда мотив исботлаш предметига бевосита тааллуқли эканлиги

таъкидланса

-

да, лекин аксарият ҳолларда суд

-

тергов органлари томонидан

бу

масалага эътибор кам қаратилади. Боз устига қайд этилган ҳолат ғайриқонуний

қилмишлар содир этилишининг сабаблари ва шароитларини аниқлаш зарурий

шарти саналган айрим турдаги жиноятларнинг профилактикасига ҳам салбий

таъсир кўрсатади. Шу боис, жиноят содир этишда айбдор деб топилиб, муайян

муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган шахсни самарали

бошқариш

йўли

унинг

хулқ

-

атвори

ва

фаолиятининг

мотивацияси

механизмларини тушуниш орқали ўтади, деган фикр, бизнингча, ўринлидир?

Маҳкумнинг шахсияти, унинг хулқ

-

атвори ва фаолиятини бошқариш

муаммоси ечимини топиш жазони ижро этувчи органлар олдида турган асосий

фундаментал муаммолар қаторига киради. Жазони ижро этувчи органлар ўз

фаолиятини амалга оширишда маҳкумга шахс сифатида қарайдилар ва уни

жиноятчининг шахсиятидан ажратадилар. Бу соҳада вужудга келувчи

муносабатларда маҳкумга унинг ҳуқуқий мақомидан келиб чиқадиган ўзига хос

муносабатлар ва ижтимоий алоқалар тизими нуқтаи назаридан қаралади.

Маҳкумлар билан ишлашда уларга шахс сифатида ёндашиш устувор аҳамият касб

этиши лозим, зеро, бу маҳкумнинг ва мазмунан индивидуалистик мўлжаллар ва

ғайриижтимоий

мотивациясини ўзгартиришга, ундаги бир жамоага бирлашишга

майллар ва қизиқишларни шакллантиришга имкон беради.

Аммо озодликдан маҳрум қилиш жойларида жамиятдан мажбурий

ажратишнинг муаммоларидан бири шундаки, маҳкумлар у ерда баъзан янги,

айрим ҳолларда янада оғирроқ жиноятлар содир этадилар. Шуни қайд этиш

лозимки, жазони ижро этиш муассасаларида жиноий хулқ

-

атворни белгиловчи

омиллар муаммоси ўзоқ йиллар мобайнида тадқиқотчилар эътиборини ўзига

тортиб келади ва ҳанўзгача ўзининг долзарблигини йўқотгани йўқ.

Адабиётларда кўрсатилишича, жиноий хулқ

-

атвор

мотивлари ва

мотивацияси муаммолари криминологияда, шунингдек психологияда энг оғир ва

мураккаб муаммолар қаторига киради. Хулқ

-

атвор мотиви ва мотивацияси соф

психологик категориялар саналсада, улар амалда фанлараро хусусият касб этади.

Негаки, мотивлар инсон ҳақида тўла ва изчил тасаввур ҳосил қилиш имконини

беради, улар инсон ҳақида кўплаб ахборот олиш имкониятини беради. Аммо,

адабиётларда тўғри қайд этилганидек, мотив одатда шахсдан “чиқариб”

олинмайди, балки аниқланган анъаналар негизида жиноий ҳаракатларга берилган

юзаки баҳодан келиб чиқиб, унга ‘юкланади’.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

1 (2024) / ISSN 2181-1415

11

Криминология ва жиноят ҳуқуқида одатда уч тушунча: мотив, мотивация ва

мотивлаш қўлланилади.

Мотив тушунчасининг юридик адабиётларда мавжуд таърифлари унинг

жиноят

-

ҳуқуқий жиҳатинигина қамраб олади халос. Аммо мотив атамаси

сермаънодир. У эҳтиёж, майл, рағбат, мойиллик, интилиш ва ҳаказоларни қамраб

олади. Айрим муаллифлар мотивга туйғулар, кечинмалар, одатлар, бурч

тушунчаси, маънавий

-

сиёсий мўлжаллар, ғоялар, руҳий жараёнлар ва ҳолатларни

киритадилар. Кўриб чиқилаётган ҳодисанинг криминологик жиҳати К.Е.Егошев

берган таърифда тўлароқ акс этган. Хусусан, унинг фикрича жиноий хулқ

-

атвор

мотивини шахсни қуршаб турган ижтимоий муҳит ва унинг ҳаёт тажрибаси

таъсирида

шаклланган,

жиноий фаолиятнинг

бевосита

ички

сабаби

ҳисобланадиган

ва жиноий фаолият нимага қаратилган бўлса, шунга шахсий

муносабатни акс эттирадиган шахсий майл сифатида тавсифлаш мумкин. Мотивни

тушунишга оид нуқтаи назарларни кўриб чиқиш уни ҳаракатга келтирувчи

психологик феномен сифатида тавсифлаш имконини беради.

Ҳозирги

вақтда юридик адабиётларда мотивларнинг бир нечта таснифи

мавжуд. Масалан, В.В.Лунеев уларнинг қуйидаги турларини фарқлайди: сиёсий

мотивлар, тамагирлик мотивлари, зўрлик ишлатишга асосланган эгоистик

мотивлар, анархик

-

индивидуалистик мотивлар, шахс ўз ҳатти

-

ҳаракатлари ҳақида

ўзига ҳисоб бермасдан, енгилтаклик билан иш кўришига туртки берувчи

мотивлар, қўрқоқлик

-

иродасизлик мотивлари.

Бошқа муаллифлар фикрига кўра, мотивларни тўрт гуруҳга ажратиш

мумкин: 1) ижтимоий

-

сиёсий мотивлар, 2) ижтимоий

-

иқтисодий мотивлар,

3) зўрлик ишлатишга асосланган эгоисток мотивлар, 4) шахс ўз ҳатти

-

ҳаракатларига

ҳисоб бермасдан ҳаракат қилишига туртки берувчи мотивлар.

Агар, мотивга хулқ

-

атвор субъект томонинг таркибий элементларидан бири

сифатида ёндашсак, шуни алоҳида қайд этиб ўтиш лозимки, жиноят

қонунчилигида

мотивлар руйхати анча чекланган. Психологик нуқтаи назардан

жиноят қонунида мустахкамланган мотивлар сўзнинг ўз маъносидаги мотивлар

эмас, деган тушунчани бермайди. Чунки, қонуний ёки ғайриқонуний хулқ

-

атвор

мотиви амалда моддийлашган эхтиёждир. У ҳар доим аниқ

бетакрор, моддий ва ўз

ҳолича ижтимоий нейтралдир. Масалаи, жиноятга қадар шаклланган мотивга ҳар

доим ҳуқуқий ёки, ҳеч бўлмаса ахлоқий баҳо бериш мумкин. Бунда у ёки бу

мотивларнинг жиноий фаолликка айланиш эхтимоли турличадир. Айрим

мотивлар (масалан, тамагирлик) ЎзР ЖКда кўпрок зикр этилгани айни шу ҳол

билан

изоҳланиши мумкин. Бу такрорланиш нафақат психологик омиллар билан,

балки ижтимоий муҳитнинг мақбул натижаларга ножиноий воситалар билан

эришишга имконият яратувчи ҳолатлар билан

белгиланади.

Бундан ташқари, мотив жиноят содир этиш субъектининг руҳий ҳолати

сифатида психологиядан бевосита ўзлаштирилган ва юридик фанда жиноий

жавобгарлик эхтиёжлари билан чекланган тор талқинга эга бўлган тушунчадир.

Айни шу чеклашлар инсон хулқ

-

атворининг психологиядаги биринчи даражали

элементлари (мотив, мақсад, эмоциялар)ни расман четга суриб, уларни жиноят

субъектив томонинииг иккинчи даражали белгиларига айлантиради. Мотивга оид

мавжуд таърифлар инсон ҳатти

-

ҳаракатларининг умумий тушунчаларидан иборат

бўлгани боис табиийки, улар инсон хулқ

-

aтворига туртки берувчи омилларнинг

ранг

-

баранглигини ҳисобга олиши деярли мумкин эмас.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

1 (2024) / ISSN 2181-1415

12

Юридик фанларнинг шаклланиш жараёнида мазкур қоидаларга эътибор

қаратилган. Масалан, И.Я.

Фойницкий жазо чорасини аниқлашда содир этилган

жиноий қилмишнинг объектив томони ҳам, субъектив томони ҳам ҳисобга

олиниши лозим, деб таъкидлаганди. Унинг фикрича, субъектив ҳолатлар

жиноятчиликнинг жазо чоралари предметини белгиловчи шахсий ҳолати ҳақида

аниқроқ далолат бериши мумкин.

Амалдаги жиноят қонунчилигига мувофиқ қилмишда жиноят таркибининг

барча аломатлари, чунончи: объект, объектив, субъект ва субъектив томонлар

мавжуд бўлгандагина жавобгарликка тортиш учун асос бўлади (ЎзР ЖК 16

-

моддаси). Ўз навбатида, кўрсатилган элементлардан бирининг мавжуд эмаслиги

шахсни жиноий жавобгарликка тортиш имкониятини истисно этади. Аммо жиноят

субъекти, объекти ва объектив томонлари инсон онгидан ташқари бўлса,

субъектив томон эса онгнинг бевосита маҳсули ҳисобланади. Шунинг учун, уни

аниқлаш, тушуниш ва унга баҳо беришнинг мураккабликлари унинг шу моҳияти

билан боғлиқдир.

Жиноят мотивини англатувчи барча атамалар ЎзР ЖК Махсус қисми

моддаларининг диспозициясига киритилган. Шунга кўра, мотив ўз ҳолича ички

майл сифатида жиноий ҳисобланмайди; у жиноят қонуни билан таъқиқланган

қилмиш

субъектив томонининг элементига айланган тақдирдагина жиноий тус

олиши мумкин. Зеро, жиноят ҳуқуқи, ҳуқуқнинг энг репрессив тармоқларидан

бири сифатида, формал ва амалий тушунчалар билан иш кўради. Қонун чиқарувчи

жиноят

-

ҳуқуқий

нормаларни

қўллашда

шартли

дифференциациялардан

фойдаланиб, судьянинг ўз ихтиёрига кўра иш

кўриш

имкониятини чеклашга

ҳаракат қиладики, бу умуман олганда содир этилган, жиноят қонунига мувофиқ

жазога лойиқ бўлган қилмишларнинг ҳуқуқий таҳлилини соддалаштиришга

туртки беради. Биз мазкур ҳолат ҳуқуқда норматив ёндашувнинг устунлиги билан

боғлиқ эканлигини қайд этиб ўтдик. Аммо жиноят ҳуқуқи вазифалари билан

боғлиқ бундай мойиллик ўзаро алоқаларнинг объектив белгиланган тизимига эга

бўлган илмий тушунчаларни ўзлаштирганда ҳал қилувчи хусусият касб этмайди.

Рус ҳуқуқшунос олими И.А.Ильин шундай деб ёзганди: Гап шундаки, ҳуқуқ

амалда вужудга келиши мумкин бўлган барча хусусиятлар ва шаклий

ўзгаришларни назарда тута олмайди, шу боис у доим фақат умумий, айрим ва

ҳаммани

тенглаштирувчи кўрсатмаларни беради... Жиноят содир этилганини

аниқлашнинг ўзи кифоя эмас, у бехосдан ёки атайлаб содир этилганини, жиноятчи

уни такрорлашга қодир ёки қодир эмаслигини ҳисобга олиш муҳимдир.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Асамиддинов А.Х. Основы теории доказательств в уголовном процессе:

Автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. –

Ташкент, 2002. –

12-13

2.

Муздубаев М.Х. Учет мотивов преступлений при назначении наказаний //

Вест. Моск, ун

-

та. Сер.11. Право. 1999. 1. –

50-56

3.

Мезинов Д.А. Преступная мотивация как объект познания в

криминалистике: Дисс. ...канд. юрид. наук.

-

Томск, 1999. –

4-6

4.

Фильченко А.П. Вымогательство с участием несовершеннолетних как

объект криминологического исследования: Автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. –

Рязань. 2002.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

1 (2024) / ISSN 2181-1415

13

5.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Озодликдан махрум қилнига

биринчи марта хукм этилган ншхеларнннг жазони уташ шаройгларннн
лноераллаш гириш тугрисида” 2003 йил 26 сентябрь Фармони.

6.

Жаббарбергенов Р. Социальный контроль как средство предупреждения

преступности среди освобожденных из колоний по исполнению наказаний //

Жиноятчиликнинг олдини олишдаги долзарб муаммолар. Республика илмий

-

амалий конференциясининг материаллари. –

Тошкент. 2003. –

169-174

7.

Хеккхаузен X.Мотивация и дятельность.

-

М., 1986. Т.1.

-

ЗЗ

-

б.; Ильин Е.П.

Сущность и структура мотива// Психологический журнал. 1995. №2. –

27

8.

Лунеев В.В. Преступное повеление, мотивация, прогнозирование

профилактика.

-

М.. 1980.

- 51-57

9.

Криминология / Под ред. А.И.Долговой. –

М.. 1997. –

289

10.

Фойницкий И.Я. Учение о наказании в связи с тьюмоведением. –

М. 2000.

93-

6. Яна қаранг: Кадыров Р. Проблемы совершенствования правового

регулирования и практики применения мер дисциплинарного воздействия па

осужденных к лишению свободы. Автореф. дисс. ...канд, юрид. наук. –

Ташкент.

2001.

–

16-17.

11.

Ильин И.Л. Собрание сочинений: В Ют. –

М., 1984. Т. 4. –

95-100