Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Uzbekistan and China: a new vector of cooperation
Ilmira RASULEVA
University of World Economy and Diplomacy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
15 February 2024
The article covers the development and current state of
foreign policy relations between Uzbekistan and China,
emphasizing the long history of diplomatic and trade ties
between the countries, from antiquity to the present day. The
author focuses on the strategic partnership, which has been
deepened in recent decades, especially after Uzbekistan gained
independence. Relations between the two countries cover many
areas, including trade, investment, energy, transport, culture,
and the environment, while emphasizing the importance of the
Belt and Road Initiative and cooperation within the Shanghai
Cooperation Organization (SCO). The article emphasizes that
the last visit of the President of Uzbekistan to China was marked
by the signing of more than 20 international documents, which
indicates a new level of all-weather strategic partnership. The
author concludes that it is necessary to intensify joint efforts in
implementing projects, promoting international initiatives, and
strengthening analytical cooperation between countries, as well
as the key role of human potential in developing these relations.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp291-295
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
foreign policy,
strategic partnership,
trade and economic
cooperation,
historical ties,
Belt and Road Initiative,
Shanghai Cooperation
Organization (SCO),
all-weather strategic
partnership,
investments,
energy,
cultural exchange.
Ўзбекистон ва Хитой: ҳамкорликнинг янги вектори
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ташқи сиёсат,
стратегик шериклик,
савдо
-
иқтисодий
ҳамкорлик,
тарихий алоқалар,
“Бир камар ва йўл”
ташаббуси,
Шанхай ҳамкорлик
ташкилоти,
Мақолада Ўзбекистон ва Хитой ўртасидаги ташқи
сиёсий муносабатларнинг ривожланиши ва ҳозирги ҳолати
ёритилган бўлиб, мамлакатлар ўртасидаги дипломатик ва
савдо муносабатларининг қадимий даврлардан то ҳозирги
кунгача давом этган узоқ тарихига урғу берилган.
Муаллиф сўнгги ўн йилликларда, айниқса, Ўзбекистон
мустақилликка эришганидан сўнг чуқурлашган стратегик
шериклик муносабатларига эътибор қаратади. Икки
1
Senior Lecturer, Oriental Languages Department, University of World Economy and Diplomacy. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
292
ҳар
қандай об
-
ҳаво
стратегик шериклик,
сармоя,
энергетика,
маданий алмашинув
.
давлат ўртасидаги алоқалар савдо, сармоя, энергетика,
транспорт, маданият ва атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш
каби кенг кўламли соҳаларни қамраб олади, шу билан
бирга, “Бир камар, бир йўл” ташаббуси ва Шанхай
ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) доирасидаги ҳамкорликнинг
муҳимлигини
таъкидлайди.
Мақолада
Ўзбекистон
Президентининг Хитойга сўнгги ташрифи 20 дан ортиқ
халқаро ҳужжат имзолангани билан нишонлангани, бу ҳар
қандай об
-
ҳаво шароитидаги стратегик шерикликнинг
янги даражасидан далолат бериши таъкидланади.
Муаллиф
лойиҳаларни
амалга
ошириш,
халқаро
ташаббусларни
илгари
суриш
ва
мамлакатлар
ўртасидаги таҳлилий ҳамкорликни мустаҳкамлаш бўйича
биргаликдаги
саъй
-
ҳаракатларни
фаоллаштириш
зарурлиги, бу муносабатларни ривожлантиришда инсон
салоҳиятининг асосий ўрни борлиги ҳақида хулоса қилади.
Узбекистан и Китай: новый вектор сотрудничества
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
внешняя политика,
стратегическое
партнерство, торгово
-
экономическое
сотрудничество,
исторические связи,
инициатива
«Один пояс –
один путь»,
Шанхайская организация
сотрудничества,
всепогодное
стратегическое
партнерство,
инвестиции,
энергетика,
культурный обмен
.
Статья освещает развитие и текущее состояние
внешнеполитических отношений между Узбекистаном и
Китаем, подчеркивая долгую историю дипломатических и
торговых связей между странами, начиная с древности и до
наших
дней.
Автор
акцентирует
внимание
на
стратегическом партнерстве, которое было углублено в
последние десятилетия, особенно после обретения
Узбекистаном независимости. Отношения между двумя
странами охватывают широкий спектр сфер, включая
торговлю, инвестиции, энергетику, транспорт, культуру и
экологию, при этом акцентируется важность инициативы
«Один пояс –
один путь»
и сотрудничества в рамках
Шанхайской организации сотрудничества (ШОС). В статье
подчеркивается, что последний визит Президента
Узбекистана в Китай был ознаменован подписанием более
20 международных документов, что свидетельствует о
новом уровне всепогодного стратегического партнерства.
Автор делает вывод о необходимости активизации
совместных усилий в реализации проектов, продвижении
международных инициатив и укреплении аналитического
сотрудничества между странами, а также о ключевой
роли
человеческого потенциала в развитии этих отношений.
Бугунги кунда Ўзбекистон ташқи сиёсатда ўзини хавфсиз ва тинч давлат
сифатида намоён этмоқда. “Ўзбекистон –
2030” стратегиясида янги
Ўзбекистоннинг
халқ ва давлат манфаатларидан келиб чиққан ҳолда
очиқ,
прагматик, фаол ва яхши қўшничиликка асосланган ташқи сиёсати
изчил
давом эттирилиб, мамлакатнинг устувор мақсадларидан бири сифатида ажралиб
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
293
туриши бежиз эмас. Шу боис Ўзбекистон ташқи сиёсатининг замонавий вектори
стратегик шериклар билан ўзаро манфаатли ва дўстона муносабатларни
ўрнатишга қаратилган. Улардан бири
Хитой
.
Ўзбекистон ва Хитой ўртасидаги муносабатлар жуда узоқ тарихга эга.
Қадимги
солномаларда ҳозирги Ўзбекистон ҳудудидаги давлатлар билан
дипломатик алоқалар милоддан аввалги II асрнинг иккинчи ярмида
ўрнатилганлиги кўрсатилган. Хусусан, уларда Ғарбий Хан империясининг элчиси
Чжан Цяннинг Фарғонага (Довон) келгани эслаб ўтилади.
Минтақа ва Хитой ўртасидаги муносабатларнинг ривожланишига Буюк ипак
йўли ёрдам берди, у нафақат савдо бўғинига айланди, балки минг йиллар
давомида халқлар ўртасида маданий алмашинувга ҳам хизмат қилди.
Ўрта асрларда Ўзбекистон ва Хитой ҳудудида давлатлар ўртасидаги
муносабатлар ривожлана бошлади. 1419–1422 йилларда Шоҳрухнинг сарой элчиси
Пекинга келиши савдо ва сиёсий алоқаларга асос солди. Кейинчалик ҳам
муносабатлар жадал ривожланди. Минг сулоласи императорлари ҳукмронлиги
хроникаларининг қимматли тўплами бўлган “Мин Шилу”га кўра, Мовароуннаҳр ва
Бухоро хонликларининг элчилари 1488–1618 йилларда Хитойда Минг сулоласи
ҳукмдорлари
билан 20 мартадан зиёд ёзишмалар олиб боришган. Тарихий
хроникалар XVIII аср охири –
ХIХ аср бошларида Қўқонда доимий Хитой
дипломатик миссияси мавжудлигидан ҳам далолат беради.
Ўзбекистон мустақилликка эришганидан буён Хитой билан муносабатлар
изчил мустаҳкамланиб бормоқда. Шуниси эътиборга лойиқки, Хитой Марказий
Осиёнинг постсовет давлатлари орасида
биринчи бўлиб Ўзбекистонни тан олди
(1991 йил 27 декабрь). 2 йил 1992 январда Ўзбекистон ва Хитой ўртасида
дипломатик муносабатлар ўрнатилди.
Ўзбекистон ва Хитой ўртасидаги ҳамкорлик ШҲТ ва “Бир макон –
бир йўл”
ташаббуси доирасида ҳам ривожланмоқда.
Ўзбекистон мустақилликка эришган даврда Хитой билан муносабатлар янада
яқин ва ишончли ҳамкорликка ўтди.
Стратегик шериклик
муносабатлари 2012 йил
6 июнда,
кенг
қамровли
стратегик шериклик
муносабатлари –
2016 йил 22 июнда
ва
янги даврда кенг қамровли стратегик шериклик
муносабатлари 2022 йил
15 сентябрда ўрнатилди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг яқинда бўлиб
ўтган ташрифи чоғида Ш.Мирзиёев икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар
“янги
даврда барча шароитларда стратегик шериклик”
даражасига кўтарилаётганини
маълум қилди
(Хитой фақат Покистон ва Беларус билан икки томонлама
муносабатларнинг ўхшаш мақомини мустаҳкамлаган).
Умуман олганда, давлат раҳбарининг январ ойида Хитойга ташрифи турли
соҳалардаги ўзаро манфаатли ҳамкорликни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим
қадамлар
билан белгиланди.
Савдо
-
иқтисодий соҳада
муҳим келишувларга эришилди. Таъкидлаш
жоизки, бу соҳа Ўзбекистон
-
Хитой муносабатларида энг самарали ҳисобланади.
2023 йилда Ўзбекистон ва Хитой ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми
бир ярим
баробар
ошиб, 14 миллиард АҚШ долларига етди, Хитойнинг Ўзбекистон
иқтисодиётига киритган инвестицияларининг умумий ҳажми
беш баробарга
кўпайди (14 миллиард АҚШ долларидан ошди). Шу билан бирга, сўнгги йилларда
қўшма
корхоналар сони
уч баробарга
кўпайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
294
Ташриф чоғида мамлакатлар техник
-
иқтисодий ҳамкорлик, янги
электромобиллар соҳасидаги лойиҳаларни амалга ошириш бўйича келишиб
олдилар. Энергетикани ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Масалан, мамлакатлар 2030 йилга қадар 27 гигаватт қайта тикланадиган энергия
ишлаб
чиқаришни
режалаштирган
ҳолда
“яшил”
энергия
соҳасини
ривожлантирадилар. Бундан ташқари, Хитой Миллий нефт
-
газ корпорацияси
билан биргаликда Ўзбекистонда ер ости газ омборларини қуриш ва газ узатиш
тизимларини модернизация қилиш, замонавий бурғулаш технологияларини
жорий этиш ва нефт
-
газ саноати соҳасида мутахассислар тайёрлаш бўйича
истиқболли лойиҳаларни амалга ошириш режалаштирилган.
Транспорт соҳасидаги ҳамкорликка алоҳида эътибор қаратилиб, Хитой
–
Марказий Осиё
–
Европа темир йўл тезюрар поездлари бўйича ҳамкорликни
чуқурлаштириш, “Ҳаво ипак йўли”ни биргаликда қуриш бўйича келишувга
эришилди. “Бир макон, бир йўл” ташаббуси доирасида трансконтинентал
транспорт ва транзит кўпригининг муҳим таркибий қисмига айланиши учун
мўлжалланган
Хитой –
Қирғизистон –
Ўзбекистон
темир йўлини қуриш бўйича
амалий ишлар тезкорлик билан бошлангани алоҳида қайд этилди.
Тошкентда Хитой экспорт
-
импорт банкининг минтақавий офисини очиш
орқали банк соҳасида ҳамкорликни ривожлантириш режалаштирилмоқда.
Шунингдек, Хитойнинг етакчи банк
-
молия институтлари билан амалий ҳамкорликни
чуқурлаштириш,
шунингдек,
Хитой
компанияларининг
Ўзбекистондаги
хусусийлаштириш жараёнларидаги иштироки истиқболлари кўриб чиқилди.
Мамлакатнинг
сиёсий
-
ҳуқуқий
соҳасида мамлакатлар барча даражадаги
давлат идоралари ўртасидаги мулоқот муҳимлигини яна бир бор таъкидладилар.
Ушбу соҳада мамлакатлар Ҳукуматлараро қўмита, Парламентлараро гуруҳ ва
Ташқи ишлар вазирлари даражасидаги стратегик мулоқот каби шаклдаги
ҳамкорликни
фаоллаштиришга келишиб олдилар. Хусусан, мамлакатлар
2024 йилнинг биринчи ярмида Ҳукуматлараро қўмита ва барча қуйи
қўмиталарнинг
йиғилишларини ўтказишга келишиб олдилар. Парламентлараро
мулоқотни кенгайтириш зарурати кўрсатилган. Хусусан, парламент назорати орқали
мамлакатлар келишувларнинг амалда бажарилишига эришишга интилмоқда.
Икки мамлакат ҳудудлари ўртасидаги ҳамкорлик мустаҳкамланмоқда.
Хусусан, Тошкент вилояти ва Шенси вилояти, шунингдек, Тошкент ва Шенчжен,
Самарқанд ва Циндао шаҳарлари ўртасида шериклик муносабатларини ўрнатиш
тўғрисида битимлар
имзоланди. Шуниси эътиборга лойиқки, мамлакатлар
Сирдарё вилоятини
инновациялар ва қўшма истиқболли лойиҳаларни
(агросаноат парклари, қишлоқ хўжалиги кластерларини ташкил этиш) амалга
ошириш учун тажриба зонаси сифатида танлашга келишиб олдилар.
Ижтимоий
-
маданий соҳада
ҳам бир қатор муҳим лойиҳаларни амалга
ошириш режалаштирилган. Хусусан, Ўзбекистон Хитойнинг камбағалликни
қисқартириш, ижтимоий ҳимоя ва суғурта, аҳолига манзилли ёрдам кўрсатиш
соҳасидаги
муваффақиятли
тажрибасини
қўллашни
режалаштирмоқда.
Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва
бандлик вазирлиги ҳамда Хитой Халқ Республикаси Қишлоқ хўжалиги ва қишлоқ
масалалари вазирлиги ўртасида камбағалликни қисқартириш соҳасидаги
ҳамкорлик
тўғрисида аҳдлашув баённомаси имзоланди. Хитойлик экспертлар
иштирокида Ўзбекистон ҳудудларида камбағалликни қисқартириш бўйича 18
та
мақсадли ижтимоий
-
иқтисодий лойиҳа тайёрланди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
295
Таъкидлаш жоизки, маданият соҳасида 4
та ҳужжат имзоланди. Хусусан,
инсон ресурсларини ривожлантириш, давлат илмий
-
тадқиқот муассасалари
ҳамкорлиги
тўғрисидаги ҳукуматлараро битимлар, шунингдек, ҳамкорлик ва
илмий
-
техникавий ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш бўйича идоралараро
битимлар. Шунингдек, “Ўзбекистон –
Хитой” дўстлик гуруҳлари фаолиятини, ўзаро
маданият кунларини ўтказиш амалиётини фаоллаштириш режалаштирилган.
Шунингдек, биринчи қўшма Ёшлар инновацион форумини ўтказиш таклиф
этилди.
Тарафларнинг
манфаатларини
ҳисобга
олган
ҳолда
туризмни
ривожлантиришга янги импульс берилади. Шундай қилиб, мамлакатларнинг
туризм бўйича идораларининг бевосита иштирокида ҳаво қатнови ва сайёҳлик
алмашинувини янада кенгайтириш режалаштирилган. Хусусан, Хитойнинг China
Comform Tourism туроператори бу йил Ўзбекистонга 50 минг сайёҳни юборишни
режалаштирмоқда.
Экология ва атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш
ҳам кун тартибида эди.
Атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида ҳамкорлик тўғрисида ҳукуматлараро
битим имзоланди, унда барқарор ривожланиш, энергетика, озиқ
-
овқат ва экологик
инқирозларнинг кучайиши оқибатларини бартараф этишга эътибор қаратилди.
Умуман, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.
Мирзиёевнинг ташрифи
якунлари бўйича турли даражадаги 20
дан ортиқ халқаро ҳужжатлар имзоланди.
Юқоридагиларни умумлаштириб шуни айтиш мумкинки,
“янги даврда
барча шароитларда стратегик шериклик”
шароитида Ўзбекистон ва Хитой
ўртасидаги ҳамкорлик истиқболларини қуйидагича умумлаштириш мумкин:
1)
қўшма лойиҳа ва ташаббусларнинг амалда бажарилишини доимий
равишда кузатиб бориш, бундай ҳамкорлик натижалари ва ютуқларини, айниқса,
энергетика, транспорт ва қишлоқ хўжалиги масалалари бўйича ҳамкорлик
натижаларини жамоатчиликка етказиш зарур;
2)
икки мамлакатнинг халқаро миқёсда, хусусан, тинчлик ва хавфсизликни
таъминлаш, глобал ва минтақавий муаммоларни ҳал этиш соҳасидаги
ташаббусларини илгари суриш ва ўзаро қўллаб
-
қувватлаш бўйича ҳамкорликни
фаоллаштириш зарур;
3)
ўзаро ҳамкорликнинг таҳлилий жиҳатларини янада кучайтириш
мақсадида қўшма тадқиқотлар, конференциялар ва “ақлий ҳужумлар”ни ўтказиш
зарур.
Қандай
бўлмасин, айнан инсон салоҳияти Ўзбекистон –
Хитой
муносабатлари ривожида тамал тоши бўлиши керак. Бой тарихий тажрибага эга
бўлган икки мамлакат ҳамкорлиги халқлар ўртасидаги дўстликни ривожлантириш
ва мустаҳкамлаш учун ҳам асос бўлади.
