Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Some issues of disciplinary responsibility of judges:
experience in Uzbekistan and abroad
Kudrat MATKARIMOV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
25 February 2024
This article examines in detail the principles of disciplinary
liability of judges, the procedure for initiating disciplinary
proceedings against a judge, types of disciplinary sanctions and
their application, as well as the procedure for appealing
decisions on the application of disciplinary sanctions, based on
the experience of advanced foreign countries.
The author analyzes the need to adopt the Law of the
Republic of Uzbekistan “On the status of judges in the Republic
of Uzbekistan”, taking into account the positive experience of
foreign countries. In addition, the article develops substantiated
proposals aimed at improving theoretical and legal documents
on the disciplinary liability of judges.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1-pp220-228
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
judge,
initiation of disciplinary
proceedings against the
judge,
disciplinary sanctions.
Sudyalar intizomiy javobgarligining ayrim masalalari:
O‘
zbekiston va xorij tajribasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sudya,
sudyaga nisbatan intizomiy
ish qo
‘
zg
‘
atish,
intizomiy jazo choralari.
Mazkur maqolada sudyalar intizomiy javobgarligining
asoslari, sudyaga nisbatan intizomiy ish q
o‘zg‘atish, sudyaga
nisbatan q
o‘
llaniladigan intizomiy jazo choralari, intizomiy jazo
choralarini q
o‘
llash t
o‘g‘risidagi qaror ustidan shikoyat qilish
ilg‘or xorijiy davlatlar tajribasi asosida muhokama qilingan.
Muallif tomonidan xorijiy davlatlar ijobiy tajribasi asosida
O‘zbekiston Respublikasining “O‘
zbekiston Respublikasida
sudya maqomi t
o‘g‘risida”gi Qonunini qabul qilish zaruriyati
tahlil qilingan. Shuningdek, muallif tomonidan Sudyalarning
intizomiy javobgarligiga oid nazariy va qonun hujjatlarini
takomillashtirishga qaratilgan asoslantirilgan takliflar ishlab
chiqilgan.
1
Associate Professor, Doctor of Laws, Department Judicial, Law Agencies Enforcement and Advocacy, Tashkent
State University of Law. E-mail: matkarimovkudrat79@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
221
Некоторые вопросы дисциплинарной ответственности
судей: опыт Узбекистана и зарубежья
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
судья,
возбуждение
дисциплинарного дела в
отношении судьи,
дисциплинарные
взыскания.
В данной статье подробно рассматриваются принципы
дисциплинарной
ответственности
судей,
процедура
возбуждения дисциплинарного производства в отношении
судьи, виды дисциплинарных взысканий и их применение,
а также процедура обжалования решений о применении
дисциплинарных взысканий, опираясь на опыт передовых
зарубежных стран. Автор анализирует необходимость
принятия Закона Республики Узбекистан «О статусе судей
в Республике Узбекистан», учитывая положительный опыт
зарубежных стран. Кроме того, в статье разработаны
обоснованные
предложения,
направленные
на
совершенствование
теоретико
-
правовых
основ
дисциплинарной ответственности судей.
KIRISH
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko
‘
lamli islohotlar, har bir inson
taqdiriga, uning huquq va manfaatlarini oliy qadriyat darajasida ko
‘
tarish va davlat
muhofazasi kafolatlarini kuchaytirish, pirovard natijada
“
inson qadri
”
ni amalda
ta
’
minlashga qaratilgan. O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
tashabbusi bilan ilgari surilgan 2017
–
2021-yillarda O
‘
zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning Harakatlar strategiyasida qonun ustuvorligini ta
’
minlash va sud-huquq
tizimini yanada isloh qilish ikkinchi ustuvor yo
‘
nalish sifatida belgilangani bejiz emas.
Zero, davlat va jamiyatni tubdan modernizatsiya qilishda, eng avvalo, fuqarolarning
huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, sud mustaqilligini ta
’
minlash, odil
sudlovga erishish, qonuniylikni mustahkamlash, korrupsiyaga qarshi samarali kurashish
muhim ahamiyat kasb etadi. O
‘
tgan davr mobaynida O
‘
zbekistonda barcha sohalar qatori
sud-huquq yo
‘
nalishida ham keng ko
‘
lamli ishlar amalga oshirildi. Keyingi yillarda sud-
huquq sohasida olib borilayotgan islohotlar, ayniqsa, davlatimiz rahbarining 2020-yil
7-dekabrdagi
“
Sudyalarning chinakam mustaqilligini ta
’
minlash hamda sud tizimida
korrupsiyaning oldini olish samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to
‘
g
‘
risida
”
gi
Farmoni sud tizimda katta o
‘
zgarishlarga sabab bo
‘
ldi. Ta
’
kid etilishicha, sudyalar
qonunga muvofiq odil sudlovni amalga oshirishga vakolat berilgan shaxslardir. Shu bois
barcha sudya bir xil maqomga ega. Sudning faoliyati qonun ustuvorligini, ijtimoiy
adolatni, fuqarolar tinchligi va totuvligini ta
’
minlashga qaratilgani bois sudyaning
zimmasidagi mas
’
uliyat katta hisoblanadi. Mustaqil, ochiq va shaffof sud tizimini
shakllantirish hamda xorijiy tajribadan kelib chiqqan holda institutsional islohotlarni
hayotga tatbiq etish bugungi kunda davlatimiz siyosatida ustuvorlik kasb etmoqda.
Ayniqsa, odil sudlovda ochiqlik, jamoatchilik mexanizmi qo
‘
llanilishi, sud hukmi qabul
qilinishida insonparvarlik tamoyili namoyon bo
‘
lishi aholi haq-huquqlari, manfaatlarini
qonuniy kafolatlayotir. Albatta, buni sud-huquq sohasiga katta e
’
tibor qaratilayotgani
natijasi, deyish mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
222
MUXOKAMA VA NATIJALAR
O
‘
zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2021-yil 25
–
26-iyun kunlari bo
‘
lib
o
‘
tgan o
‘
n oltinchi yalpi majlisida muhokama qilingan qonunlardan
“
Sudlar to
‘
g
‘
risida
”
gi
O
‘
zbekiston Respublikasi Qonuni haqida to
‘
xtaladigan bo
‘
lsak, 1993-yilda qabul qilingan
va o
‘
zgartishlar va qo
‘
shimchalar kiritilib, 2000-yil 14-dekabrda yangi tahriri
tasdiqlangan, 2021-yil 28-iyulgacha amalda bo
‘
lgan O
‘
zbekiston Respublikasining
“
Sudlar
to
‘
g
‘
risida
”
gi Qonuni mustaqillikning dastlabki yillarida ishlab chiqilgan bo
‘
lib, Qonunda
sud tizimida olib borilgan islohotlar natijasida vujudga kelgan o
‘
zgarishlar to
‘
liq aks
ettirilmagan edi
. “
Sudlar to
‘
g
‘
risida
”
gi O
‘
zbekiston Respublikasi Qonuni 14 ta bob va
101 ta moddadan iborat bo
‘
lib, Qonun bilan odil sudlovning asosiy prinsiplari va sud
hujjatlarini qayta ko
‘
rish tartibi takomillashtirildi, sudyalarning maqomi, ularning
mustaqilligi kafolatlari kuchaytirildi, sudyalik lavozimiga nomzodlar va saylanadigan
shaxslarga nisbatan qo
‘
yiladigan talablar xalqaro standartlarga moslashtirildi,
sudyalarning intizomiy javobgarligi qayta ko
‘
rib chiqildi
, sudyalar vakolatlarini
to
‘
xtatib turish, shuningdek, tugatish asoslari va tartibi aniqlashtirildi hamda
sudyalarning ijtimoiy himoyasi bog
‘
liq masalalar aks ettirildi.
Mazkur maqolada sudyalar intizomiy javobgarligi ayrim masalalari keng tahlil
ostiga olinadi. Keling, sudyalarning intizomiy javobgarligi haqida s
o‘
z yuritishdan oldin
intizomiy javobgarlik tushunchasini keng tahlil ostiga olaylik. Chunki, Sudyalarning
intizomiy javobgarligi mohiyatiga chuqurroq kirib borish uchun, umuman olganda,
intizomiy javobgarlikni tushunish zarur [1]. Intizomiy javobgarlik deganda
o‘
z mehnat
vazifalarini qonunga muvofiq ravishda yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun aybdor
b
o‘
lgan xodimga q
o‘
llaniladigan ta'sir chorasi tushuniladi.
Ya‘ni Xodimning o‘
z mehnat
vazifalarini jinoiy javobgarlikka tortishga sabab b
o‘
lmaydigan darajada bajarmaganligi
yoki lozim darajada bajarmaganligi intizomga xilof noj
o‘
ya harakat hisoblanadi.
Bu asosan xodim zimmasiga mehnat shartnomasi yoki korxona, tashkilotdagi ichki
mehnat qoidalarini tartibga soluvchi me'yoriy hujjatlar bilan yuklangan mehnat
vazifalarini buzishga qaratilgan harakat yoki harakatsizligida ifodalanadi. Xodim
intizomga xilof xatti-harakati uchun ish beruvchi tomonidan intizomiy javobgarlikka
tortiladi yoki boshqa ta'sir chorasi q
o‘
llaniladi. Xullas, intizomiy javobgarlik deganda
O‘
zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 300-moddasida keltirilgan ta'rifga k
o‘
ra,
xodim tomonidan intizomiy qilmish sodir etilganligi uchun yuzaga keladigan va ushbu
xodimga nisbatan intizomiy jazo chorasi q
o‘
llanilishida ifodalanadigan yuridik
javobgarlik bu intizomiy javobgarlik deyiladi. U ikki turga b
o‘
linadi: umumiy va maxsus
intizomiy javobgarlik. Mehnat kodeksiga muvofiq xodim tomonidan sodir qilingan
intizomiy qilmish intizomiy javobgarlik uchun asos hisoblanadi. Barchamizga ma’lumki,
intizomiy javobgarlikka tortishdan oldin uni aynan intizomiy qilmish sodir qilgan yoki
qilmaganini aniqlash maqsadida xizmat tekshiruvi
o‘
tkaziladi.
O‘
zbekiston Respublikasi
Mehnat kodeksining 302-moddasida xodim tomonidan intizomiy qilmish sodir etilganligi
faktini, uning sodir etilishida xodimning aybini, xodim tomonidan intizomiy qilmish sodir
etilishiga imkon bergan sabablar va shart sharoitlarni, ish beruvchiga yetkazilishi
mumkin b
o‘
lgan moddiy zararning xususiyati va miqdorini aniqlash maqsadida amalga
oshiriladigan tekshirish xizmat tekshiruvi ekanligi belgilangan.
Xizmat tekshiruvi
o‘
tkazilishidan oldin albatta unga asos kerak b
o‘
ladi. Ommaviy
axborot vositalarining xabarlari, xodimning bevosita rahbari bildirgisi, jismoniy va
yuridik shaxslarning murojaatlari hamda xodim intizomiy qilmish sodir etganligi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
223
tasdiqlashga хizmat qiladigan boshqa ma’
lumotlar xizmat tekshiruvi
o‘
tkazishga asos
hisoblanadi va ish beruvchi buyrug
‘
i bilan rasmiylashtiriladi. Xizmat tekshiruvi
o‘
tkazish
uchun ish beruvchining buyrug
‘
i bilan kamida uch kishilik komissiya tuziladi. Xizmat
tekshiruvi tashkil qilish, tayyorlash va
o‘
tkazish sifati, uning natijalari, xulosalari va
takliflarining xolisligi uchun shaxsan javobgar shaxs bu komissiya raisi hisoblanadi.
Shu
o‘
rinda
o‘
ziga nisbatan xizmat tekshiruvi
o‘
tkazilayotgan xodim ham bir qancha
huquq va majburiyatlarga ega ekanligini takidlash maqsadga muvofiq hisoblanadi.
O‘
zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 306-moddasiga k
o‘
ra xodim xizmat
tekshiruvi nima sababdan
o‘
tkazilayotgani bilishga, komissiya a
’
zolarini rad etish
t
o‘g‘risida arz qilishga, xizmat tekshiruvi davomida iltimosnomalar berishga
, xizmat
tekshiruvi materiallari bilan tanishishga va ulardan k
o‘
chirma nusxa olishga, xizmat
tekshiruvi natijalari haqidagi dalolatnoma bilan tanishishga va boshqa bir qancha
huquqlarga ega. Qonunga muvofiq xizmat tekshiruvi
o‘
tkazish muddati 15 ish kunidan
oshmasligi kerak. Agar xizmat tekshiruvini obyektiv sabablarga k
o‘
ra shu muddatda
tugallash imkoni mavjud b
o‘
lmagan alohida hollarda ish beruvchi komissiyaning
asoslantirilgan vajlari asosida xizmat tekshiruvi
o‘
tkazish muddatini yana 15 ish
kunigacha uzaytirishi mumkin. Xodim xizmat tekshiruvi davomida ishdan chetlatiladimi?
Bizga ma‘lumki, O‘
zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi 309-moddasiga binoan agar
xodimning ish joyida hozir b
o‘
lishi xizmat tekshiruviga xalaqit berishi mumkin deb
taxmin qilish uchun asosli sabablar mavjud b
o‘
lsa, ish beruvchi xodimni ishdan
chetlashtirishga haqli hisoblanadi va u ish beruvchining buyrug
‘
i bilan rasmiylashtiriladi.
O‘
zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 312-moddasida intizomiy jazo choralari
sifatida quyidagilar keltirilgan:
1) hayfsan;
2)
o‘
rtacha oylik ish haqining 30 % dan k
o‘
p b
o‘
lmagan miqdorda jarima;
3) mehnat shartnomasi bekor qilish.
Mehnat kodeksda, boshqa qonunlarda, intizom t
o‘
g'risidagi ustavlar yoki
nizomlarda nazarda tutilmagan intizomiy jazo choralari q
o‘
llashga y
o‘
l q
o‘
yilmaydi. Shu
o‘
rinda intizomiy jazo choralarini q
o‘
llash tartibini ham yoritib ketaylik. Mehnat
kodeksining 313-moddasi intizomiy jazo choralarini q
o‘
llash tartibiga ba
g‘
ishlangan
b
o‘
lib, unda qayd etilishicha, intizomiy jazo choralari ishga qabul qilish huquqi berilgan
shaxslar (organlar) tomonidan q
o‘llaniladi. Ya’ni xodimga nisbatan intizomiy jazo
chorasini q
o‘
llashga ishga qabul qilish huquqiga ega shaxs haqli ekan. Yana ushbu
normada ish beruvchi xodimdan intizomiy jazo chorasi q
o‘
llanilguniga qadar yozma
tushuntirishni talab qilishi, shu jumladan, agar intizomiy qilmish xizmat tekshiruvi
natijalariga k
o‘
ra aniqlangan b
o‘
lsa, talab qilishi shart ekanligi, xodimning yozma
tushuntirish taqdim etishni rad etganligi intizomiy jazo chorasi q
o‘
llanilishi uchun
monelik qilmasligi va u hozir b
o‘
lgan guvohlar k
o‘
rsatilgan holda dalolatnoma bilan
rasmiylashtirilishi belgilangan. Bizga ma’lumki, har bir intizomiy qilmish uchun faqat
bitta intizomiy jazo chorasi q
o‘
llanilishi mumkin. Intizomiy jazo chorasini tanlash huquqi
ish beruvchiga tegishlidir. Intizomiy jazo chorasini q
o‘
llashda sodir etilgan qilmishning
og‘ir
-yengilligi, uning sodir etilishi holatlari, xodimning avvalgi ishi va xulq-atvori
hisobga olinadi. Shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, o‘
ziga nisbatan intizomiy jazo
chorasini q
o‘
llash haqidagi buyruq bilan tanishtirilmagan xodim intizomiy jazosi
b
o‘
lmagan deb hisoblanadi. Intizomiy javobgarlikning
O‘
zbekiston Respublikasi Mehnat
kodeksi asosidagi tahlili s
o‘
ngida intizomiy jazo choralarini q
o‘
llash va uning amal qilish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
224
muddati haqida ham qisqacha t
o‘
xtalaylik. Intizomiy jazo intizomiy qilmish
aniqlanganidan keyin darhol, biroq aniqlangan kundan e’tiboran bir oydan kechiktirmay
q
o‘
llaniladi. Intizomiy jazoning amal qilish muddati esa u q
o‘llanilgan kundan e’tiboran
bir yildan oshmasligi kerak. Agar intizomiy jazo q
o‘llanilgan kundan e’tiboran bir yil
ichida xodimga yangi intizomiy jazo q
o‘
llanilmasa, u intizomiy jazoga tortilmagan deb
hisoblanadi. Bunda intizomiy jazo ish beruvchining buyrug‘i chiqmasidan avtomatik
tarzda tugallanadi.
Yuqorida
O‘
zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida intizomiy javobgarlikning
umumiy tushunchasi, turlari, intizomiy javobgarlik asoslari, uni q
o‘
llash va uning amal
qilish muddatlari haqida qisqacha ma’lumot berdik. Endi esa intizomiy javobgarlik
masalasini xorijiy davlatlar yuridik soha mutaxassislari fikrlari asosida tahlil qilaylik.
Rossiyalik yuridik fanlar doktori Baxrax fikricha, intizomiy javobgarlikni tarmoqlararo
ta
’lim, ya’ni
sub
’
ektning
o‘
z aybi bilan mavjud mehnat funktsiyalarini bajarmaganligi yoki
lozim darajada bajarmaganligi deb hisoblaydi [2]. Yana boshqa yuridik fanlar doktori
fikricha, sudyalarning intizomiy javobgarligi nafaqat yuridik javobgarlik tizimining
elementi, balki maxsus intizomiy javobgarlikning bir turi hamdir [3]. Boshqa olimlar,
jumladan V.I. Vasilev va P.V.
Shumov “Sudyalar intizomiy javobgarligini hal qiluvchi
yagona intizomiy organ yaratish kerakligini
o‘
zlarining maqolasida taklif sifatida
berishgan berishgan. Boshqa olimlardan biri I.V. Popryaduxina
o‘
zining ilmiy ishida
sudyalarning intizomiy javobgarlikka tortish masalasi ancha murakkab jarayon
ekanligini bayon qilgan [4]. Bu fikrga soha ilmiy izlanuvchisi E.L. Barsegova ham
o‘
z
maqolasida quyidagicha s
o‘
zlari bilan q
o‘shilgan: “Sudyaning javobgarligi masalasi eng
qiyin masalalardan biridir” [5]. Yana bir fan doktori Fursov esa
:
“
Sudyaning mustaqilligi
va uning faoliyati natijalari uchun shaxsiy javobgarligi
o‘
rtasidagi muvozanatni topish va
ta
’
minlash juda qiyin
”
degan xulosani bergan [6]. Xulosa qilib Trexenning fikrini
keltiramiz
“
intizomiy javobgarlik muammosi yuridik fanda eng kam
o‘
rganilgan
masalalardan biridir [7]” va bu fikrlar nega sudyalar intizomiy javobgarligi masalasini
chuqur tahlil ostiga olganimizning sababi hisoblanadi.
Keling
endi
sudyalar
intizomiy
javobgarlik
masalasini
O‘
zbekiston
Respublikasining
“
Sudlar t
o‘g‘
risida
”
gi qonuni asosida tahlil qilaylik. Chunki Mehnat
kodeksining 11-moddasida Sudyalarga nisbatan mehnat t
o‘g‘risidagi qonunchilikning
sudlar t
o‘g‘risidagi qonunchilikda tartibga solinmagan qismi bo‘
yicha tatbiq etiladi deb
belgilangan. Ma’lumot uchun, Rossiya Federatsiyasida sudyalarni intizomiy javobgarlikka
tortish tartibi va asoslari Rossiya Federatsiyasining
“
Rossiya Federatsiyasida
sudyalarning maqomi t
o‘
g'risida
”gi qonuni va “Rossiya
Federatsiyasida sud hamjamiyati
organlari t
o‘
g
‘
risida
”
Federal qonuni bilan belgilanadi. Biz
O‘
zbekiston Respublikasining
“
Sudlar t
o‘g‘
risida
”
gi qonuni asosida ushbu masalani tahlil qilish uchun ushbu qonunning
11-bobiga yuzlanishimiz maqsadga muvofiq hisoblanadi. Chunki ushbu bob Sudyalarning
intizomiy javobgarligiga ba
g‘
ishlanadi. |Bundan shuni xulosa qilishimiz mumkinki, ushbu
qonunda sudyalar intizomiy javobgarliga alohida bitta bob ajratilishi ushbu masalani
jiddiy ahamiyatli ekanligidan dalolat beradi.
“
Sudlar t
o‘g‘
risida
”
gi qonun 11-bobi
o‘
z
ichiga 4 ta moddani qamrab oladi. Keling ularni birma bir tahlil ostiga olaylik. Sudlar
t
o‘g‘risida”gi qonunning 74
-moddasida sudyalarning intizomiy javobgarlikka tortish
asoslari batafsil yoritilgan hisoblanadi. Unda qayd etilishicha, Sudya faqat tegishli
sudyalar malaka hay’ati qaroriga binoan quyidagi hollarda intizomiy javobgarlikka
tortilishi mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
225
–
odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida qonuniylikni buzganligi uchun;
–
sud ishini tashkil etishda beparvoligi yoki intizomsizligi oqibatida y
o‘
l q
o‘
ygan
kamchiliklari uchun;
–
sudyalik sha’ni va qadr
-
qimmatiga dog‘ tushiradigan hamda sudning obro‘
sini
tushiradigan noj
o‘
ya xatti-harakat sodir etganligi uchun;
–
Sudyalar odobi kodeksi talablarini buzganligi uchun.
Shu
o‘
rinda alohida takidlab ketilishi muhim b
o‘
lgan jihat shuki, Sud qarorining
bekor qilinishi yoki
o‘
zgartirilishining
o‘
zi, sud qarorini chiqarishda qatnashgan
sudyaning, agar u ataylab qonun buzilishiga yoki jiddiy oqibatlarga olib kelgan
vijdonsizlikka y
o‘
l q
o‘
ymagan b
o‘
lsa, javobgar b
o‘
lishiga sabab b
o‘
lmaydi.
Agar intizomiy jazo choralari berilganidan keyin bir yil mobaynida sudya
74-moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan harakatlarni sodir etmasa, u intizomiy
javobgarlikka tortilmagan deb hisoblanadi. Sudyalarni intizomiy javobgarlikka tortish
tartibi qonun bilan tasdiqlanadigan nizomda belgilanadi.
Shu
o‘rinda sudyalar malaka hay’ati qanday tuzilma ekanligiga ham aniqlik kiritib
ketaylik.
“
Sudlar t
o‘g‘
risida
”
gi qonunning 80-moddasiga muvofiq, Sudyalar malaka
hay’atlari quyidagi masalalarni ko‘
rib chiqish uchun tuziladi:
–
sudyaning intizomiy javobgarligi;
–
sudyaning vakolatlarini t
o‘
xtatib turish yoki muddatidan ilgari tugatish;
–
sudyaning daxlsizligini ta’minlash;
–
sudyaga malaka darajasini berish;
–
xalq maslahatchilarini tanlash va ularning saylovini
o‘
tkazish b
o‘
yicha ishlarni
tashkil qilish;
–
sudyaning qasamyodi va Sudyalar odobi kodeksiga rioya etilishi ustidan nazorat
qilish.
Sudyalar malaka
hay’atlari O‘
zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashining
zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarishida unga k
o‘
maklashadi. Sudyalar oliy malaka
hay’ati O‘
zbekiston Respublikasi sudyalari qurultoyi tomonidan besh yil muddatga
saylanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi,
viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va
Toshkent shahar ma’muriy sudlari sudyalarining malaka hay’atlari tegishli sudlar
sudyalarining konferensiyalarida besh yil muddatga saylanadi. Sudyalar malaka
hay’atlarining faoliyatini tashkil etish tartibi qonun bilan tasdiqlanadigan nizomda
belgilanadi. Yuqoridagi ma’lumotlardan xulosa qilish mumkinki, sudyalar malaka
hay’atlari ko‘
rib chiqadigan masalalar ichida sudyalarning intizomiy javobgarligi
masalasi ham mavjud ekan. Demak biz sudyalarning intizomiy masalasini chuqurroq
tahlil qilish uchun sudyalar malaka hay’ati faoliyatini tartibga soluvchi nizom bilan ham
tanishib chiqishimiz lozim. Ya’ni sudyalar intizomiy javobgarligi masalasini O‘
zbekiston
Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi qonun va malaka hay’atlari faoliyatini tartibga soluvchi
nizom moddalari asosida tahlil qilamiz. Ushbu nizom 2014-yil 22-apreldagi
O‘
RQ
–
368-sonli
O‘
zbekiston Respublikasi Qonuni bilan tasdiqlangan hisoblanadi. Uning
6-bobi sudyalar intizomiy javobgarligi t
o‘g‘
risidagi ishlarni k
o‘
rib chiqishga ba
g‘
ishlanadi.
Uning 47-moddasida biz yuqorida qayd etgan
“
Sudlar t
o‘g‘
risida
”
gi qonunning
74-moddasidagi sudyalarni intizomiy javobgarlikka tortish asoslari k
o‘
rsatib ketilgan.
O‘
zbekiston Respublikasi
“
Sudlar t
o‘g‘
risida
”
gi qonunning 75-moddasida esa Sudyaga
nisbatan intizomiy ish tegishli sudyalar malaka hay’ati tomonidan sudya ushbu Qonun
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
226
74-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan harakatlarni sodir etilganligi
t
o‘g‘
risidagi ariza yoki xabar b
o‘
yicha
o‘
tkazilgan xizmat tekshiruvi natijalariga k
o‘
ra
q
o‘
z
g‘
atilishi mumkin ekanligi belgilangan. Rossiya Federatsiyasining sohaga oid
qonunchiligiga k
o‘
ra, sudya tomonidan intizomiy huquqbuzarlik sodir etilganligini
isbotlash haqidagi barcha bartaraf etilmaydigan shubhalar sudya foydasiga talqin etiladi
deb belgilangan [8].
Biz ilmiy ishimizning yuqori qismida intizomiy javobgarlikka tortish asoslarini
Mehnat kodeksi asosida
o‘
rganishimiz davomida xodim tomonidan sodir qilingan
intizomiy qilmish intizomiy javobgarlik uchun asos hisoblanishini, intizomiy
javobgarlikka tortishdan oldin uni aynan intizomiy qilmish sodir qilgan yoki qilmaganini
aniqlash maqsadida xizmat tekshiruvi
o‘
tkazilishi haqida t
o‘
xtalgandik
. O‘
zbekiston
Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunning 76
-moddasiga yuzlanadigan b
o‘
lsak, ushbu
moddada sudyaga nisbatan q
o‘
llaniladigan intizomiy jazo choralari turlari aniq
k
o‘
rsatilgan. Ushbu moddaga muvofiq quyidagilar sudyalarga q
o‘
llaniladigan intizomiy
jazo choralari hisoblanadi:
•
ogohlantirish;
•
hayfsan;
•
o‘
rtacha oylik ish haqining
o‘
ttiz foizidan ortiq b
o‘
lmagan miqdorda jarima;
•
malaka darajasini bir pog‘onaga pasaytirish;
•
vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish.
Shuni alohida takidlash joizki, intizomiy jazo choralari q
o‘
llanilayotganida
qoidabuzarlikning xususiyati va oqibatlari, noj
o‘
ya xatti-
harakatning og‘ir
-yengilligi,
sudyaning shaxsi, aybdorlik darajasi inobatga olinadi.
Ilmiy ishimizning yuqori qismida intizomiy javobgarlikka tortish asoslarini Mehnat
kodeksi asosida
o‘
rganishimiz davomida intizomiy jazo choralarining umumiy turlari
haqida ham ma’lumot berganimiz sizga sir emas. Bundan biz shuni anglashimiz
mumkinki, Mehnat qonunchiligi b
o‘
yicha xodimga nisbatan q
o‘
llaniladigan intizomiy jazo
choralari turlari sudyalarga nisbatan q
o‘
llaniladigan intizomiy jazo turlaridan farq qilar
ekan.
O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi qonunning 77
-moddasida
sudyalarga nisbatan intizomiy jazo choralarni q
o‘
llash t
o‘g‘
risidagi qaror ustidan shikoyat
qilish mexanizmi belgilangan. Unga muvofiq, Sudyalar malaka hay’atining intizomiy jazo
choralarini q
o‘
llash t
o‘g‘risidagi qarori ustidan Sudyalar oliy malaka hay’atiga shikoyat
qilish mumkin. Sudyalar oliy malaka hay’atining qarori ustidan esa O‘
zbekiston
Respublikasi Sudyalar oliy kengashiga shikoyat berish mumkin. Keling endi sudyalarning
intizomiy javobgarligi masalasini k
o‘rib chiqishni Sudyalarning malaka hay’atlari
t
o‘g‘
risidagi Nizom asosida davom ettiraylik. Uning 48-moddasiga yuzlanadigan b
o‘
lsak,
Sudyalarning oliy malaka hay’ati:
O‘
zbekiston Respublikasi Oliy sudi sudyalarining;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar hamda
Toshkent shahar sudlari raislari
va rais
o‘
rinbosarlarining;
O‘
zbekiston Respublikasi Harbiy sudi raisining intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi
ishlarni k
o‘rib chiqadi deb belgilangan. Quyi turuvchi sudyalarning malaka hay’atlari esa
sudyalarning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi ishlarni o‘
z vakolatlari doirasida k
o‘
rib
chiqadi. Demak sudyalar intizomiy javobgarligi t
o‘g‘
risidagi ishlar k
o‘
rib chiqish
Sudyalarning oliy malaka hay’ati va malaka hay’atlari o‘
rtasida taqsimlangan ekan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
227
Yuqoridagi nizomning keyingi moddasi ya’ni 49
-moddasida,
O‘
zbekiston Respublikasi
Oliy sudining raisi
O‘
zbekiston Respublikasi sudlari sudyalariga nisbatan sudyaning
intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atish huquqiga ega ekanligi ham e’tirof etilgan.
Oliy sudning raisi sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atish haqida qaror
chiqaradi, unda sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atishning asoslari
k
o‘
rsatilishi kerak. Sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atgan
O‘
zbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi sudyani javobgarlikka tortish asoslariga taalluqli
ma’lumotlarni oldindan tekshiradi va undan yozma shaklda tushuntirish talab qiladi.
O‘
ziga nisbatan intizomiy javobgarlik t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atilgan sudya ish materiallari
bilan ular sudyalarning malaka hay’atiga yuborilguniga qadar tanishtirilishi kerak. Bunda
sudya q
o‘
shimcha tushuntirishlar taqdim etishga yoxud q
o‘
shimcha tekshiruv
o‘
tkazish
t
o‘g‘risida iltimosnoma berishga haqli. Sudyaning intizomiy javobgarligi to‘g‘risida ish
q
o‘zg‘atish haqidagi qaror zarur materiallar bilan birga sudyalarning tegishli malaka
hay’atiga ko‘rib chiqish uchun yuboriladi. Sudyalarning malaka hay’atlari to‘g‘
risidagi
nizomning 51-moddasida Sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atish
haqidagi qaror ishni sudyalarning malaka hay’atida ko‘
rib chiqish boshlanguniga qadar
chaqirib olinishi mumkin ekanligi belgilangan.
O‘
ziga nisbatan intizomiy javobgarlik
t
o‘g‘risida ish qo‘zg‘atish haqidagi qaror chaqirib olinayotgan sudya ishning sudyalarning
malaka hay’ati tomonidan mazmunan ko‘
rib chiqilishini talab qilishga haqli hisoblanadi.
Yuqoridagi nizomning 52-moddasida esa Sudya noj
o‘
ya xatti-harakat qilganligi
aniqlangan kundan e’tiboran xizmat tekshiruvlariga ketgan vaqtni, sudyaning uzrli
sabablarga k
o‘
ra ishda b
o‘lmagan vaqtini hamda sudyalarning malaka hay’atida
sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi ishni ko‘
rib chiqishga ketgan vaqtni
hisoblamaganda, kechi bilan bir oy ichida, ammo noj
o‘
ya xatti-harakat sodir etilgan
kundan e’tiboran olti oydan kechiktirmay intizomiy jazoga tortilishi mumkinligi
belgilangan. Keyingi moddada belgilanishicha, zarurat b
o‘
lganda, sudyani intizomiy
javobgarlikka tortish asoslari sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi
ishni k
o‘
rib
chiqish boshlanguniga qadar q
o‘
shimcha tekshiruv
o‘
tkaziladi, bunday tekshiruvni
sudyalar malaka hay’atining raisi sudyalar malaka hay’atining a’zolaridan biriga
topshiradi. Bunda q
o‘
shimcha hujjatlar va materiallarni, shuningdek k
o‘
rib chiqishda
sudya qonun buzilishiga y
o‘
l q
o‘
ygan sud ishlarini talab qilib olishga y
o‘
l q
o‘
yiladi.
Nizomga muvofiq, Sudyalarning malaka hay’ati sudyaning intizomiy javobgarligi
t
o‘g‘risidagi ishni ko‘
rib chiqish natijalari b
o‘
yicha sudyaga nisbatan quyidagi
qarorlardan birini chiqarishi mumkin:
–
intizomiy jazo berish t
o‘g‘risida;
–
sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi ishni tugatish haqida;
–
sudyaning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish haqida taqdimnoma kiritish
t
o‘g‘risidagi masalani ko‘
rib chiqish uchun Sudyalar oliy kengashiga sudyaning intizomiy
javobgarligi haqidagi ish materiallarini yuborish t
o‘g‘risida.
Agar Sudyalar oliy kengashi sudyaning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish
uchun asoslar topmasa, sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi ish sudyalarning
malaka hay’atiga qaytariladi va ish yuritish qayta tiklanadi. Dastlabki qaror chiqarilgan
paytdan to materiallar qaytarilguniga qadar
o‘
tgan vaqt sudyani intizomiy javobgarlikka
tortish muddatiga kirmaydi.
Sudyalarning malaka hay’ati sudyaning intizomiy javobgarligi to‘g‘risidagi ishni
quyidagi asoslarga k
o‘
ra tugatadi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
228
•
sudya intizomiy javobgarlikka asossiz tortilgan b
o‘
lsa;
•
sudyani intizomiy javobgarlikka tortishning ushbu Nizomning 52-moddasida
nazarda tutilgan muddatlari
o‘
tkazib yuborilgan b
o‘
lsa;
•
sudyaning intizomiy javobgarligi t
o‘g‘risidagi ish materiallarini sudyalarning
malaka hay’ati majlisida ko‘
rib chiqish bilangina chegaralanish lozim topilgan hollarda
intizomiy jazo chorasini q
o‘
llash maqsadga muvofiq b
o‘
lmasa.
XULOSA
Yuqorida bayon qilingan ma’lumotlar tahlili asosida quyidagi takliflar ilgari surilmoqda:
birinchidan,
O‘zbekiston Respublikasining “O‘
zbekiston Respublikasida sudya
maqomi t
o‘g‘risida”gi Qonunini qabul qilish va unda sudya maqomi,
sudya vakolatlari,
sudyalarning mustaqilligi, sudyaning intizomiy javobgarligi, sudyaning iste’foga chiqishi
masalalarini qamrab olishi lozim.
ikkinchidan,
intizomiy javobgarlikka oid masalalar b
o‘
yicha Sudyalar malaka
hay’atlarini vakolatlari Sudyalar oliy kengashi vakolatlari o‘
xshash b
o‘
lganligi sababli
ushbu vakolatni bitta sub’ekt vakolatiga o‘
tkazish masalasini chuqur ilmiy jihatdan tahlil
qilish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sudyalarning chinakam mustaqilligini
ta’minlash hamda sud tizimida korrupsiyaning oldini olish samaradorligini oshirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Sud
organlari
faoliyatini
moliyalashtirish tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni
5.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Sudlar
faoliyatini
yanada
takomillashtirish va odil sudlov samaradorligini oshirishga doir qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni
6.
Бахрах, Д.Н. Укрепление законности в государственном управлении //
Советское государство и право. –
1987.
–
№ 7
7.
Аулов, В.
K
. Правовые проблемы дисциплинарной ответственности судей в
Российской Федерации /
V.K
. Аулов, Ю.Н. Туганов // Российский судья. –
2010.
–
№ 2.
8.
Полукаров А.В. Правовые и организационные средства противодействия
коррупционным правонарушениям в социальной сфере // Российская юстиция,
2016. № 5. С. 55
-59
9.
Барсегова Э.Л. ПРОБЛ
E
МЫ ОТВ
E
ТСТВ
E
ННОСТИ СУД
E
Й В РОССИЙСКОЙ
Ф
E
Д
E
РАЦИИ
10.
Фурсов
D.A
. Теория правосудия в кратком трехтомном изложении по
гражданским делам. Т. 1: Теория и практика организации правосудия // Москва,
2009. С. 117.
11.
Терехин
V.A
. Судейская дисциплина и ответственност —
гарантия прав и
свобод граждан. Журнал российского права // Москва, 2001. № 8. С. 26
12.
Бахрах,
D.N
. Юридическая ответственност по административному праву
// Администра
-
тивноэ право и процесс. –
2010.
–
№ 1.
13.
Пленума Верховного Суда РФ от 31 мая 2007 г. № 27 (в ред. от 20 мая
2010 г.).
