Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Some aspects of the legal nature of the concept of
“Electronic government” in the Republic of Uzbekistan
Sardorbek YUSUPOV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15
September
2024
Accepted 15
October
2024
Available online
25
November
2024
This article explores the organization of public administration
in the evolving New Uzbekistan, with a focus on information and
communication technologies, particularly the adoption of the
Law of the Republic of Uzbekistan “On Electronic Government.”
The author examines the concept, legal nature, and
characteristics of “electronic government” as defined in this law.
The article analyzes the definitions of “electronic government”
found in the scholarly works of domestic, Commonwealth of
Independent States (CIS), and foreign scientists, highlighting
both their similarities and novel aspects. Additionally, the article
draws comparisons between the terms “electronic government,”
“electronic state,” and “electronic public administration.” The
author concludes that electronic government (e-government)
involves the use of information and communication technologies
(ICT) to enhance interactions among government agencies,
citizens, and businesses. The experience of developed countries
in this area is presented as an example. Furthermore, it is noted
that the advancement of digital technologies will significantly
improve the quality of services provided to citizens and
entrepreneurs through the “electronic government” system,
while safeguarding the rights and interests of these stakeholders.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
the concept of “electronic
government”,
“e
-
government”,
“electronic state”,
“electronic public
administration”,
relations between state and
society,
public administration,
information and
communication
technologies.
1
PhD in Law, Head of Administrative and Financial Law Department, Tashkent State University of Law.
E-mail: s.yusupov020@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
262
Ўзбекистон Республикасида “Электрон ҳукумат”
тушунчасининг ҳуқуқий табиатига оид айрим
масалалар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар
:
“электрон ҳукумат”
тушунчаси,
“e
-
government”,
“электрон давлат”,
“электрон давлат
бошқаруви”,
давлат ва жамият
муносабатлари,
давлат бошқаруви,
ахборот коммуникация
технологиялари.
Ушбу мақолада ривожланаётган Янги Ўзбекистоннинг
давлат
бошқарувини
ахборот
коммуникация
технологиялари асосида ташкил этиш, хусусан Ўзбекистон
Республикасининг «Электрон ҳукумат тўғрисида»ги
Қонуни қабул қилинганлиги ва ундаги “электрон ҳукумат”
тушунчасининг бугунги кундаги юридик табиати, ўзига хос
хусусиятлари кўриб чиқилган. “Электрон ҳукумат”
тушунчасининг таърифи миллий олимлар, мустақил
давлатлар ҳамдўстлиги ва хорижий олимларнинг илмий
ишларидаги таърифларнинг талқин этилиши, улардаги
ўхшашлик ва янги қирраларини намоён бўлиши таҳлил
қилинган. Шунингдек мақолада “электрон ҳукумат”,
“электрон давлат” ва “электрон давлат бошқаруви”
тушунчаларининг нисбати ҳам ёритиб берилган. Электрон
ҳукумат (e
-government)
–
бу давлат органлари, фуқаролар ва
тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги ўзаро ҳамкорликни
яхшилаш учун ахборот
-
коммуникация технологияларидан
(АКТ) фойдаланиш эканлиги хулоса қилниши билан
биргаликда, ушбу соҳада ривожланган давлатларнинг
тажрибаси мисол тариқасида келтирилган. Ундан ташқари
“электрон ҳукумат” тушунчасининг табиати ахборот
коммуникация технологиялари билан боғлиқлиги ҳамда
давлат ва жамият ўзаро муносабатининг асоси сифатида
намоён
бўлиши
таъсири
баҳоланган.
Рақамли
технологияларнинг ривожланиши албатта “электрон
ҳукумат” тизими орқали фуқаролар ва тадбиркорларга
кўрсатилаётган хизматларнинг сифати ошишига, бу
жараёнда ушбу субъектларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари
таъминланишига хизмат қилиши аниқланган.
Некоторые аспекты правовой природы понятия
«Электронное
правительство»
в
Республике
Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
понятие «электронное
правительство»,
«e
-
government»,
«электронное
государство»,
«электронное
государственное
управление»,
взаимоотношения
В данной статье рассматриваются вопросы организации
государственного управления в развивающемся Новом
Узбекистане
на
основе
информационно
-
коммуникационных технологий, с особым акцентом на
принятие Закона Республики Узбекистан «Об электронном
правительстве». Автор стремится раскрыть понятие,
правовую
природу
и
особенности
«электронного
правительства», определенные в этом законе. В статье
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
263
государства и общества,
государственное
управление,
информационно
-
коммуникационные
технологии.
анализируются
определения
«электронного
правительства», их трактовка в научных трудах
отечественных, зарубежных и ученых СНГ, выявляются
сходства и новые аспекты. Также проведено сопоставление
понятий «электронное правительство», «электронное
государство» и «электронное государственное управление».
Делается вывод, что электронное правительство (e
-
government)
представляет
собой
использование
информационно
-
коммуникационных технологий (ИКТ) для
улучшения взаимодействия государственных органов,
граждан и субъектов предпринимательства. Приведен опыт
развитых стран в этой сфере как пример успешного
внедрения таких технологий. Кроме того, отмечается, что
развитие цифровых технологий способствует повышению
качества
предоставляемых
гражданам
и
предпринимателям услуг через систему электронного
правительства, что в свою очередь обеспечивает защиту их
прав и интересов.
КИРИШ
Ўзбекистон Республикасида электрон ҳукумат масаласи бугунги кунда
муайян ривожланиш босқичидан ўтиб, ривожланиш нуқтаи
-
назаридан жаҳондаги
ривожланган давлатлардаги каби давлат ва жамиятни бошқаришда муҳим ўрин
тутиб келмоқда. Шу бугунги кунгача қабул қилинган электрон ҳукуматга оид
кўплаб қонун ва қарор шаклидаги норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар ҳаётий
синовлардан ўтиб, уларга кўплаб ўзгартириш ва янгиликлар киритиб келинмоқда.
Айтиш лозимки, умуман олганда “электрон ҳукумат” масаласи Ўзбекистонда 2012
йилда Мамлакатимизни ижтимоий
-
иқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда
2013 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор
йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамаси мажлисида “электрон ҳукумат”
тизимини шакллантириш, давлат хизматларини кўрсатишда очиқлик ва
шаффофликни таъминлаш мақсадида дастлабки қадамлар ташланган эди. Ва 2015
йилга келиб Ўзбекистон Республикасининг «Электрон ҳукумат тўғрисида»ги
Қонуни қабул қилинди ва ушбу қонун 2016 йилдан кучга кириб республикамиздаги
давлат ва жамият муносабатларини рақамлаштиришнинг янги босқичига ўтди.
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ ВА МЕТОДОЛОГИЯ
Мақоланинг асосий мақсади электрон ҳукумат тушунчасининг бугунги
кундаги юридик табиати, ўзига хос хусусиятлари, ривожланиш истиқболларини
таҳлил қилишдан иборат. «Электрон ҳукумат тўғрисида»ги давлат органларининг
жисмоний ва юридик шахсларга ахборот
-
коммуникация технологияларини қўллаш
йўли билан давлат хизматлари кўрсатишга доир фаолиятини тамойиллари, миллий
шарт
-
шароитларга мос бўлган кенг кўламли ва таркибий ислоҳотларни назарда
тутувчи давлат бошқаруф органларининг узоқ истиқболли ривожлантириш
стратегиясини кўзловчи қиёослаш ва таққослаш усулларидан фойдаланиш
мақсадга мувофиқ.
«Электрон ҳукумат тўғрисида»ги Қонунда “
электрон ҳукумат
—
давлат
органларининг жисмоний ва юридик шахсларга ахборот
-
коммуникация
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
264
технологияларини қўллаш йўли билан давлат хизматлари кўрсатишга доир
фаолиятини, шунингдек идоралараро электрон ҳамкорлик қилишни таъминлашга
қаратилган ташкилий
-
ҳуқуқий чора
-
тадбирлар ва техник воситалар тизими”[1]
эканлиги белгиланди. Ушбу тушунча олимларнинг таърифларига эътибор
берадиган бўлсак, турли хил талқин ва тавсифларда келитирилишига гувоҳ
бўламиз. Хусусан, ҳуқуқий маконда “электрон ҳукумат” тушунчаси билан бир
қаторда “электрон давлат”, “электрон давлат бошқаруви” каби тушунчалар ҳам
ишлатилишини кўришимиз мумкин.
«Электрон давлат» атамаси инглиз тилидаги «электрон ҳукумат» мавзусига
энг мос келади, чунки ташқи сиёсий таълимотда бу атама бутун давлатда содир
бўлаётган ва унинг барча ҳокимият тармоқларига таъсир кўрсатадиган
жараёнларни тавсифлаш учун ишлатилади «Электрон давлат» конституциявий
давлат ривожланишининг аср бошида бошланган янги босқичини билдириши
тўғри таъкидланган.[2] Электрон давлатни ривожлантиришда ахборот
технологияларининг роли қуйидагилардан иборат: “1) аҳоли ва бизнеснинг давлат
ахбороти ва хизматларидан фойдаланиш имкониятини ошириш; 2) қарор қабул
қилиш жараёнида уларнинг иродасини мустаҳкамлаш; 3) давлат органлари
таркибининг оперативлиги, янгиликларни жорий этиши ва умумий сифат
фаолияти самарадорлигини оширишда намоён бўлади”.
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ ВА ТАҲЛИЛИ
Инновацион технологияларга асосланган электрон ҳукуматнинг асосий
мақсади
жамиятнинг
ижтимоий
эҳтиёжлари,
долзарб
муаммолардан
хабардорлигини ошириш; давлат органлари билан алоқаларни кучайтириш. Шу
муносабат билан давлат хизматлари кўрсатиш соҳасидаги ривожланишнинг энг
муҳим кўрсаткичларини мустақил таҳлил қилиш, шунингдек самарадорлик ва
сифатга таъсир этувчи асосий омилларни аниқлаш маркази ахборот бўлган аҳолига
электрон хизматлар кўрсатишдир.[3]
Яна бир маҳаллий тадқиқотчининг таърифига эътибор қаратадиган бўлсак,
С.А.Содиқов «Электрон ҳукумат» –
давлат ва фуқаролик жамияти ўртасидаги
самарали муносабатлар тизимини ташкил этиш ва ривожлантириш, давлат
органлари фаолиятининг очиқлиги, уларнинг ахборот маконидаги масъулиятини
ошириш тизими”[4]эканлигини таъкидлаган.
Шу ўринда айтиш жоизки, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан
таклиф этилган таърифга кўра, электрон ҳукумат давлат органлари, фуқаролар ва
хусусий сектор ўртасидаги ўзаро ҳамкорликни яхшилаш, шунингдек,
кўрсатилаётган хизматлар сифатини ошириш учун АКТдан фойдаланишни ўз ичига
олади.
Хориж муаллифларининг “электрон ҳукумат” тўғрисидаги илмий фикрлари
ҳам эътиборга молик. Жумладан, Хизматларнинг оммабоплиги: Электрон ҳукумат
фуқароларга давлат хизматларидан Интернет орқали фойдаланиш имконини
беради, бу айниқса чекка ва хизмат кўрсатилмаган ҳудудлар учун муҳим аҳамиятга
эга[5]. Бошқарув самарадорлиги: АКТдан фойдаланиш маъмурий харажатларни
сезиларли даражада камайтириши ва маълумотларни қайта ишлашни
тезлаштириши мумкин, бу ҳақда профессор Клаус Топфер ўз тадқиқотида
таъкидлаган. Шаффофлик ва ҳисобдорлик: Очиқ маълумотлар ва давлат органлари
фаолияти тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланиш фуқароларнинг давлат
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
265
ҳокимиятига
бўлган ишончини оширишга ёрдам беради[6]. Барқарор ривожланиш:
Электрон ҳукуматни қабул қилиш Сингапур мисолида кўрсатилганидек, барқарор
шаҳар ривожланиши учун кенгроқ стратегиянинг бир қисми бўлиши мумкин.
Атаисматов И.нинг таъкидича, электрон ҳукуматни ахборот
-
коммуникация
технологияларидан фойдаланган ҳолда давлат бошқаруви жараёни сифатида
қарамаслиги кераклиги ва бу электрон ҳукумат кўпинча бошқарув шакллари,
жараёнлари ва технологиялари билан аралашган бошқарув (электрон ҳукумат)
субъекти (субъектлари) ҳисобланишини эътироф этган[7]. Унинг давлат органлари
фаолиятига ахборот
-
коммуникация технологияларини жорий этиш бирдан
-
бир
мақсади эмас. Электрон ҳукуматнинг мақсади давлат бошқаруви самарадорлигини
ошириш, давлат органларининг ўзаро ҳамкорлигини соддалаштириш, шунингдек,
давлатнинг
фуқаролар
ва
ташкилотлар
билан
ўзаро
ҳамкорлигини
соддалаштиришдан иборат, деган фикрига тўлиқ қўшилиш мумки.
Юқорида келтирилган “электрон ҳукумат” тўғрисидаги фикрларнинг
барчасида давлат ва жамият муносабатларида алоқаларнинг икки тарафлама
ўрнатилганлиги, шаффофлик ва маълумотларнинг очиқлигига эътибор берилиши,
ушбу муносабатларда ахборот коммуникацион технологиялардан самарали
фойдаланиш ва давлат хизматларини кўрсатишнинг фақатгина рақамли
технологияларга асосланиши каби хусусиятларнинг мавжудлиги таъкидланади. Ва
бу албатта “электрон ҳукумат” тушунчасининг тавсифлашга имкон беради.
Электрон ҳукумат (e
-government)
–
бу давлат органлари, фуқаролар ва
тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги ўзаро ҳамкорликни яхшилаш учун ахборот
-
коммуникация технологияларидан (АКТ) фойдаланишдир. Ушбу ҳодиса замонавий
дунёда тобора долзарб бўлиб бормоқда ва
кўплаб хорижий олимлар унинг давлат
бошқаруви самарадорлиги, хизматларнинг шаффофлиги ва фойдаланиш
имкониятига таъсирини ўрганишмоқда.
Юқоридаги фикрларни Эстония давлати бошқаруви мисолида кўриб
чиқадиган бўлсак, Эстония электрон фуқаролик тизими ва электрон рақамли
имзолардан кенг фойдаланиш туфайли бу соҳада етакчилардан бири саналади.
Профессор Питер Пиҳлик томонидан олиб борилган тадқиқотлар шуни
кўрсатадики, Эстония модели фуқароларга онлайн овоз бериш, бизнесни очиш ва
юритиш ҳамда соғлиқни сақлаш хизматларини олиш имконини беради.
Юқорида Сингапур ҳақида тўталган эдик, фикримизни давом эттирган ҳолда
таъкидлаш керакки, Сингапур давлат бошқарувида ахборот
-
коммуникация
технологияларидан муваффақиятли фойдаланишнинг етакчи намуналаридан
бирига айланди. Рақамлаштиришга стратегик ёндашув
туфайли мамлакат давлат
органлари ўз хизматларининг самарадорлиги, шаффофлиги ва улардан
фойдаланиш имкониятини сезиларли даражада оширди.
Сингапур
маъмурий
жараёнларни
соддалаштириш
учун
илғор
технологиялардан фойдаланади. “Government Information Quarterly” журналида чоп
этилган тадқиқот шуни таъкидлайдики, сунъий интеллект ва катта маълумотлар
таҳлилидан фойдаланиш хизматлар кўрсатиш сифатини ошириши ва ишлов бериш
вақтини қисқартириши мумкин [8]. Масалан, “Smart Nation” тизими шаҳар
инфратузилмасини янада самарали режалаштириш учун турли манбалардан
олинган маълумотларни бирлаштиради.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
266
АКТ Сингапурда ҳукумат шаффофлигини яхшилашга ёрдам беради.
“data.gov.sg” каби очиқ маълумотлар платформалари давлат органлари фаолияти
тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланиш имконини беради, бу эса
фуқароларнинг давлат ҳокимиятига бўлган ишончини оширишга ёрдам беради.
Профессор Кристофер Кери томонидан олиб борилган тадқиқотлар очиқ
маълумотларга кириш коррупцияга қарши курашда ёрдам беришини ва ҳукумат
масъулиятини оширишини тасдиқлайди [9].
Сингапур барқарор ривожланиш муаммоларини ҳал қилиш учун АКТдан фаол
фойдаланмоқда. “Journal of Urban Technology”да чоп этилган тадқиқотда қайд
этилишича, транспортни бошқариш тизимлари ва ақлли сув тармоқлари каби
ақлли технологияларни жорий этиш ресурслардан янада самарали фойдаланишга
ёрдам беради ва фуқароларнинг ҳаёт сифатини яхшилайди [10]. Ушбу
технологиялар
ифлосланишни
камайтириш
ва
энергия
сарфини
оптималлаштиришга ёрдам беради.
Рақамлаштириш соҳасидаги ютуқларига қарамай, Сингапур рақамли тафовут
билан боғлиқ муаммоларга дуч келмоқда. Профессор Жейн Девис томонидан олиб
борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, аҳолининг барча гуруҳлари Интернет ва
рақамли технологиялардан тенг фойдаланиш имкониятига эга эмас. Бу ижтимоий
тенгсизликка олиб келиши ва айрим фуқароларнинг электрон ҳукуматдан
фойдаланиш имкониятларини чеклаши мумкин.
Сингапурда давлат бошқаруви ахборот
-
коммуникация технологиялари
орқали юқори самарадорлик ва инновацияларни намойиш этади. Бироқ барқарор
ривожланишга эришиш учун рақамли тенгсизликнинг мавжуд муаммоларини
ҳисобга олиш ва аҳолининг барча қатламлари учун технологиялардан фойдаланиш
имкониятларини яхшилаш бўйича ишларни давом эттириш зарур.
ХУЛОСА
Аниқ афзалликларга қарамай, юқоридаги фикрни қўллаб
-
қувватлаган ҳолда
Профессор Жон Н. Кастлер ҳам, асосий тўсиқлардан бири рақамли тафовут –
барча
фуқаролар технологиядан тенг фойдаланиш имкониятига эга эмаслигини
таъкидлаган. Бу аҳолининг айрим гуруҳлари
давлат хизматларидан четда
қолишига олиб келиши мумкин.
Бундан ташқари, маълумотлар хавфсизлиги ва махфийлик масалалари ҳам
долзарблигича қолмоқда. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ахборотнинг сизиб
чиқиши фуқароларнинг электрон ҳукуматга бўлган ишончини сусайтириши
мумкин.
Электрон ҳукумат давлат бошқаруви самарадорлигини ошириш ва фуқаролар
билан ўзаро муносабатларни яхшилашнинг кучли воситасидир. Бироқ унинг тўлиқ
салоҳиятига эришиш учун мавжуд тўсиқларни бартараф этиш ва аҳолининг барча
қатламлари учун рақамли хизматлардан тенг фойдаланишни таъминлаш зарур.
Хорижий олимлар турли мамлакатларда электрон ҳукуматни оптималлаштириш
бўйича янги ғоялар ва ечимларни таклиф қилиб, жадал ривожланаётган ушбу
ҳодисани ўрганишда давом этмоқдалар.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. https://lex.uz/docs/2833860
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
267
2. И.Л. Бачило. Информационные ресурсы развития Российской Федерации:
Правовые проблемы / отв. ред. М.: Наука, 2003.
-
Б. 373.
3. Эргашов Ж.К. Развитие электронного правительства в Республике
Узбекистан // '
CHRONOS
': мультидисциплинарные науки Том 6 #3(65), 2022,
-
Б. 37.
4. С. Садиков. Конституционно
-
правовые основы формирования и
функционирования системы «электронного правительства» в Узбекистане //
Юридик фанлар ахборотномаси. Т.ТДЮУ, 2017. No2. –Б. 30
-33.
5. Bennett, T. D., & Davis, R. S. “The Role of E
-Government in Improving Government
Service Delivery”. Journal of Public Administration Research and Theory (2018).
6. Goodman, M. S. “Transparency and Accountability in E
-Government: The Role of
Open Data”. Government
Information Quarterly (2017).
7. Атаисматов И. Электронное правительство // Наука и современность. 2016.
№48.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/elektronnoe-pravitelstvo
(дата
обращения: 13.09.2024).
8. Kankanhalli, A., et al. «Harnessing AI and Big Data for Public Service Delivery: The
Case of Singapore». «Government Information Quarterly» (2019).
9. Carey, C. “Transparency and Accountability in Government: The Role of Open
Data”. “Public Administration Review” (2019).
10. Graham, S., & Marvin, S. “Urbanization and the Global Challenge of
Sustainability”. “Journal of Urban Technology” (2019).
