Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Preparing future military educators for modern
professional activity
Sherzod ALIMOV
1
Academy of the Armed Forces of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
This article examines the significance and role of modern
professional activities in the development of future military
educators. It also highlights the classification of pedagogical
innovations and the challenges encountered when analyzing
innovation processes in military training. Furthermore, the
importance of key factors in enhancing military training is
emphasized.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogy,
innovation,
activity,
creativity,
thought,
project,
teacher,
category.
Bo‘lajak harbiy pedagoglarni zamonaviy kasbiy faoliyatga
tayyorlash
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pedagogika,
innovatsiya,
faoliyat,
kreativlik,
fikr,
loyiha,
o‘qituvchi,
kategoriya.
Ushbu maqolada zamonaviy kasbiy faoliyatning bo‘lajak
harbiy pedagoglar faoliyatidagi ahamiyati va o‘rni haqida so‘z
yuritilgan. Shuningdek, harbiy xizmatchilarni tayyorlash
jarayonida innovatsion jarayonlarni tahlil qilishda yuzaga
keladigan to‘siqlar va pedagogik innovatsiyalar tasnifi muhim
o‘rin egallaydi
. Shu bilan birga, harbiy tayyorgarlikni
yaxshilashda muayyan omillarning ahamiyati e’tiborga olinishi
lozim.
1
PhD, Professor, Academy of the Armed Forces of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
65
Подготовка
будущих
военных
педагогов
к
современной профессиональной деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогика,
инновации,
деятельность,
креативность,
мысль,
проект,
учитель,
категория.
В статье рассматривается значение и роль современной
профессиональной деятельности в подготовке будущих
военных
педагогов.
Особое
внимание
уделено
классификации педагогических инноваций, а также
анализу препятствий, возникающих при внедрении
инновационных
процессов
в
систему
подготовки
военнослужащих. Отмечается необходимость учитывать
влияние
различных
факторов,
способствующих
повышению качества военной подготовки, включая
современные подходы, технологии и методики. Эти
аспекты играют ключевую роль в формировании
профессиональных
компетенций
будущих
военных
педагогов и их способности эффективно адаптироваться к
требованиям современной военной службы.
Pedagogning innovatsion faoliyati yaratuvchanlik jarayoni va ijodiy faoliyat
natijasi sifatida qaraladi. Pedagogika sohasidagi sovet va rus olimi V.A. Slasteninning
ta
’
kidlashicha, o
‘
qituvchining innovatsion faoliyatini shakllantirishda akmeologik
yondashuvni qo
‘
llash muhimdir. Akmeologiya professionalizm va ijodiy rivojlanishni
ilmiy asosda o
‘
rganadi va ular o
‘
rtasidagi o
‘
zaro bog
‘
liqlikni tushuntiradi. Bu jarayonda
quyidagi kategoriyalar farqlanadi:
–
ijodiy individuallik
–
pedagogning o
‘
ziga xos ijodiy qobiliyatlari va uslubi;
–
o‘z
-
o‘zini rivojlantirish va takomillashtirish
–
pedagogning shaxsiy va
professional o‘sishi;
–
kreativ tajriba
–
pedagogning o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish jarayonida
to‘plagan ijodiy tajribas
i.
Bu kategoriyalar har bir pedagogning innovatsion yondashuvini shakllantirishda
asosiy omillar sifatida maydonga chiqadi.
O‘qituvchining ijodiy individualligini quyidagi xususiyatlar tashkil etadi:
–
intellektual-ijodiy tashabbus
–
yangi g‘oyalarni ilgar
i surish va ijodiy fikrlash
qobiliyati;
–
bilimlar kengligi va chuqurligi
–
keng qamrovli va chuqur intellektual qobiliyat;
–
ziddiyatlarga nisbatan hushyorlik va tanqidiy yondashuv
–
qarama-qarshiliklarni
payqash va ularga ijodiy, tanqidiy nazar bilan qaray olish, shuningdek, ijodiy
yondashuvda qat’iyat ko‘rsatish qobiliyati;
–
axborotlarga tashnalik
–
yangilikka va noodatiy muammolarga qiziqish, bilim
olishga chanqoqlik va professionalizmni kuchaytirish ehtiyoji.
Rus tadqiqotchisi N.V. Vishnekovaning fikr
icha, yuqorida keltirib o‘tilgan
jihatlar
(axborotlarga tashnalik)
o‘qituvchining ijodiy yondashuvini shakllantirishda va uni
takomillashtirishda muhim o‘rin tutadi.
Innovatsion faoliyatning tuzilmasini tahlil qilishda akmeologik yondashuv
o‘qituvchining kasbiy mahoratini eng yuqori cho‘qqilarga olib chiqish va uning shaxsiy
rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash imkonini beradi.
Bu jarayonda o‘qituvchining
innovatsion faoliyatidagi eng muhim xususiyatlardan biri
–
kreativlikdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
66
Kreativlik atamasi ingliz-amerika psixologiyasida 1960-
yillarda paydo bo‘lib,
individning yangi tushunchalar yaratishi va yangi ko‘nikmalarni shakllantirish
qobiliyatini anglatadi. J.Gilford kreativlikni aniqlovchi quyidagi individual qobiliyatlarni
ajratib ko‘rsatadi:
Fikrining ravonligi
–
fikrlarni oson va tez ifoda eta olish qobiliyati;
Maqsadga muvofiq fikrlash
–
fikrlarni aniq bir maqsad sari yo‘naltirish qobiliyati;
O‘ziga xoslik (originalli
k)
–
noodatiy va yangi g‘oyalarni ilgari sura olish xususiyati;
Qiziquvchanlik
–
yangi bilimlarga ishtiyoq va yangilikka qiziqish;
Farazlar yaratish qobiliyati
–
fikrlashda turli taxminlarni yaratish qobiliyati;
Fantaziya
–
xayol va ijodiy tasavvur qilish qobiliyati.
Ushbu qobiliyatlar o‘qituvchining kreativlik darajasini belgilashda muhim rol
o‘ynaydi va innovatsion faoliyatda samarali ijodiy yondashuvni shakllantiradi. O‘qituvchi
faoliyatidagi kreativlikni rivojlantirish bir necha bosqichlarni o‘z ichiga
oladi:
Birinchi bosqich
–
o‘qituvchi tayyor metodik tavsiyanomalarni mavjud shaklda
ko‘chirib foydalanadi.
Ikkinchi bosqich
–
mavjud tizimga ayrim modifikatsiyalar yoki yangi metodik
usullar qo‘shiladi.
Uchinchi bosqich
–
g‘oyani to‘la ishlab chiqish; mazmun, metodlar va shakllar to‘liq
ishlab chiqiladi.
To‘rtinchi bosqich
–
o‘qitish va tarbiyalashning betakror kontseptsiyasi va o‘ziga
xos metodikasi yaratiladi.
O‘qituvchining innovatsion faoliyati tuzilmasidagi asosiy komponentlardan biri
refleksiya
bo‘lib, u o‘qituvchining o‘z fikr va faoliyatini ob’ektiv baholay olish
qobiliyatidir. V.A.
Slastenin refleksiyani o‘qituvchining o‘z ongini va faoliyatini tahlil qila
olishi, o‘z fikr va harakatlariga go‘yoki tashqaridan nazar tashlash deb ta’riflaydi.
Pedagogik adabiyotlarda reflektiv jarayonlar ikki asosiy yo‘nalishda izohlanad
i:
Reflektiv tahlil
–
obyektlarning mohiyatini tushunish va ularni qayta tuzish
(konstruktsiyalash) jarayoni.
Refleksiya orqali muloqotni anglash
–
shaxslararo muloqotning ma’nosini
tushunish.
Bu yo‘nalishlarga muvofiq, pedagog olimlar quyidagi reflektiv j
arayonlarni
ajratadilar:
O‘zini va boshqalarni tushunish
–
o‘qituvchining o‘z va boshqalarning fikrlash
tarzini anglay olish qobiliyati.
Baholash
–
o‘z va boshqalarning faoliyatiga baho bera olish.
Izohli tahlil
–
o‘zini va boshqalarni tahlil qilib, sabab
va izohlarni anglash
imkoniyati.
Bu reflektiv jarayonlar o‘qituvchining ijodiy rivojlanishi va o‘z faoliyatini anglab
yetishida muhim rol o‘ynaydi.
Refleksiya
(lotincha “reflexio” –
ortga qaytish) shaxsning o‘z ichki psixik tuyg‘u va
holatlarini anglash jarayonidir. Falsafa va pedagogikaga oid adabiyotlarda refleksiya
shaxsning o‘z ongidagi o‘zgarishlarni anglab yetish va bu o‘zgarishlar ustida fikr yuritish
jarayoni sifatida talqin
qilinadi. Psixologik lug‘atda refleksiya quyidagicha izohlanadi:
“Refleksiya –
bu nafaqat subyektning o‘zini tushunishi va bilishi, balki boshqalar
tomonidan uning shaxsiy xususiyatlari, tuyg‘ulari va kognitiv tasavvurlarini tushunish va
anglash jarayonidi
r”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
67
Pedagogikada innovatsion yo‘nalishga bo‘lgan ehtiyoj
quyidagi omillar asosida
shakllanadi:
1. Ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlar
–
jamiyatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy va
iqtisodiy o‘zgarishlar ta’lim tizimini va o‘quv jarayonini tashkil etish metodol
ogiyasi va
texnologiyalarini tubdan yangilash zaruratini keltirib chiqarmoqda. Ushbu yangilanish
pedagogik yangiliklarni o‘zlashtirish va qo‘llash bo‘yicha innovatsion yo‘nalishdagi
o‘qituvchilarning faoliyatini taqozo qiladi va ta’lim siyosatini yangilash
da muhim rol
o‘ynaydi.
2.
Ta’lim mazmunini insonparvarlashtirish
–
o‘qitish texnologiyalarini doimiy
takomillashtirish, o‘quv fanlarining hajmi va tarkibini doimiy ravishda o‘zgartirish, yangi
fanlarni ta’lim dasturiga kiritish zarurati paydo bo‘lmoqda. Bunday vaziyatda o‘quv
muhitining pedagogik bilimlar nufuzi va roli oshib boradi.
3.
O‘qituvchilarning yangiliklarga munosabati
–
ta’lim mazmunini qat’iy
tartibga solish sharoitida o‘qituvchilarning yangi dasturlar va darsliklarni tanlash
imkoniyati cheklangan edi. Bugungi kunda esa pedagogikaning yangi texnika va
usullaridan foydalanish imkoniyati va zarurati o‘qituvchilarning yangiliklarni
o‘zlashtirishga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartirmoqda.
Ilgari innovatsion faoliyat asosan yuqoridan tavsiya etilgan yangiliklar bilan
cheklangan bo‘lsa, bugungi kunda u tobora tanlab oluvchi, izlanish xarakteriga ega bo‘lib
bormoqda. Shuning uchun bilim yurti rahbarlari va ta’lim boshqaruv organlarining
faoliyatida pedagogik innovatsiyalarni tatbiq etuvchi o‘q
ituvchilarning boshqaruv
takliflarini tahlil qilish va baholash, ularning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun sharoit va
imkoniyatlar yaratish muhim yo‘nalish hisoblanadi.
Psixologiya fanlari doktori I.V.
Slobodchikov ta’kidlashicha
jarayonli yondashuv
nuqtai nazaridan innovatsiyani ishlab chiqish va amalga oshirish ilmiy g‘oyaning
tug‘ilishidan tortib uni keng amaliyotga tatbiq etishgacha bo‘lgan bosqichma
-bosqich
o‘zgarishni o‘z ichiga oladi. Har bir bosqich muayyan innovatsion faoliyatni amalga
oshirish bilan kechadi, va bu faoliyat tizimi keng qamrovli, uzoq muddatli va aniq
boshqarishni talab etadi.
Harbiy kadrlarni tayyorlash
–
bu turli pedagogik shakl, usul, vosita va
texnologiyalardan foydalangan holda belgilangan maqsadlarga erishishga yo‘naltir
ilgan
rejalashtirilgan mashg‘ulotlar va tadbirlar tizimidir. Unda o‘qituvchilar va talabalarning
muvofiqlashtirilgan va maqsadli o‘zaro munosabatlari tashkil etiladi. Harbiy
xizmatchilarni tayyorlashda innovatsion pedagogik faoliyat o‘ziga xos
madaniy shaklda
amalga oshiriladi, bunda ta’lim maqsadlari, dasturlari, rivojlantiruvchi muhit, pedagogik
usul va vositalarni yaratish asosida pedagogik loyihalash olib boriladi. Innovatsion
loyihalarni samarali tashkil etish uchun ular tashkiliy va me’yoriy jihatdan ta’minlanishi
lozim. Bu ta’lim jarayonini rivojlantirishda innovatsiyalarni muvaffaqiyatli qo‘llash
imkonini beradi.
Harbiy kadrlarni tayyorlash jarayonining sifatini oshirishga yo‘naltirilgan
innovatsion pedagogik jarayon aniq bosqichlarga asoslanadi:
1.
O‘zgarishlar zarurligini aniqlash
–
tayyorlash jarayonidagi kamchiliklarni va
yangilik kiritish zaruriyatini aniqlash.
2.
Ma’lumot to‘plash va ta’lim tizimini baholash
–
tizimning sifatini baholab, undagi
eskirgan, samarasiz yoki mantiqsiz jihatlarni aniqlash.
3. Innovatsion loyiha ishlab chiqish
–
loyiha mazmunini belgilash va uning
samaradorligini tahlil qilish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
68
4. Amalga oshirish algoritmini yaratish
–
aniq vazifalarni belgilash, mas’ul
shaxslarni tayinlash, nazorat shakllarini o‘rnatish.
5. Loyihani ama
lga oshirish va sinovdan o‘tkazish
–
innovatsion g‘oyalarni
dastlabki sinovdan o‘tkazish orqali amalda qo‘llash.
6.
Institutsionalizatsiya va uzoq muddatli qo‘llash
–
loyihani tizimli ravishda
qo‘llash va uni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish.
7. Tajribalarni ommalashtirish
–
muvaffaqiyatli tajribalarni boshqa o‘quv
muassasalariga tarqatish va amaliyotda keng joriy etish.
Shu tarzda, harbiy xizmatchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlashdagi pedagogik
innovatsiyalar mazmuni, shakllari va usullarini sifat jihatidan yaxshilash ofitserlarning
ijodiy faoliyati samarasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Bugungi kunda harbiy xizmatchilarning jangovar tayyorgarligi borasida yuqori
talablar qo‘yilmoqda. Bu talablar zamonaviy qurolli vositalarni takomillashtirish, harbiy
taktikalarni rivojlantirish, tezkor qarorlar qabul qilish va harbiy burchni mukammal
bajarishni o‘z ichiga oladi. Shu sababli, harbiy kadrlarni tayyorlashda zamonaviy
yondashuvlarni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu esa tayyorlash usullarini,
o‘quv moddiy bazadan foydalanish texnologiyalarini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Bu
yondashuv harbiy tayyorgarlik samaradorligini oshirishga hamda harbiy xizmatchilarni
dolzarb vazifalarga mos tayyorlashga xizmat qiladi.
To‘siqlar:
1. Konservatizm: Ba
’
zi zobitlar an
’
analarga k
o‘r
-
ko‘rona rioya qilishadi, bu esa
innovatsion fikrlarni qabul qilishda to‘siq bo‘lishi mumkin.
2. Tayyorlik darajasi: Ofitserlarning innovatsion faoliyatni amalga oshirishga
tayyor emasligi, yangi o‘qitish texnologiyalarini qo‘llashda qiyinchiliklar kelt
irib
chiqaradi.
3. Resurslar: Moddiy va moliyaviy resurslarning etishmasligi innovatsiyalarni
amalga oshirish imkoniyatlarini cheklaydi.
Pedagogik innovatsiyalar tasnifi:
1.
O‘zgarishlar nuqtasi:
O‘zgarishlar maqsad va vazifalarda, ta'lim mazmunida, usul
v
a texnologiyalar bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin.
2. Rivojlanish: Harbiy xizmatchilarda motivatsiya, malaka, shaxsiy xususiyatlar va
ko‘nikmalarni rivojlantirish muhimdir.
3.
Qo‘llash ko‘lami:
Innovatsiyalar muayyan fanlar, qo‘mondonlik yoki harbiy
bo‘linmalarning faoliyatida qo‘llanilishi kerak.
4.
O‘zaro ta’sir:
O‘quv subyektlari o‘rtasidagi jamoaviy yoki individual amaliyot
shakllari innovatsion jarayonlarni yanada rivojlantirishi mumkin.
Amalga oshirish usullari: Rejali, tizimli, tabiiy usullar orqali innovatsiyalarni joriy
etish zarur. Danielning fikri: Harbiylar innovatsiyalarni tezkor jangovar vaziyatlarda
qabul qilishlari, yangi g‘oyalar va strategiyalarni ishlab chiqishlari kerak. Innov
atsiyalar
faqat texnik yoki dasturiy ta'minot bilan bog‘liq emas, balki operatsion konsepsiyalardagi
o‘zgarishlar, biznes jarayonlarni isloh qilish, yangi o‘qitish usullari kabi sohalardan kelib
chiqishi kerak.
Shunday qilib, innovatsion faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun harbiy
tayyorgarlikda pedagogik yondashuvlarni yangilash va rivojlantirish zarur.
Pedagogik tajriba keng tarqalgan va ilg‘or bo‘lishi mumkin, lekin murakkab
pedagogik tajriba tarixan cheklangan. Har bir yangi bosqichda moddiy, kadrlar va boshqa
resurslarni kengaytirish bilan pedagogik faoliyat uchun yangi talablar paydo bo‘ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
69
Y.K. Babanskiyning ta'kidlashicha, eng yaxshi amaliyotlar pedagogika fani va amaliyoti
xazinasini boyitish uchun muayyan barqaror elementlarni o‘z ichi
ga oladi.
O‘qituvchilarning eng yaxshi tajribalarni yaratish va amalga oshirishdagi munosabati
juda muhimdir. Shuning uchun, yetakchi qoidalarni tahlil qilish va tarqatishda,
shuningdek, tajriba va subyektiv omillarni hisobga olish, baholash variantlarini bashorat
qilish va pedagogik jamoalar bilan hamkorlik qilish zarur.
Tajribani uzatish va o‘zlashtirish jarayonida obyektiv qiymat va shaxsning
namoyon bo‘lishi bir
-
biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Har bir shaxsiy pedagogik
faoliyat ommaviy amaliyotning b
oyligiga aylanishi mumkin. Faqat o‘z tajribasida noyob
va takrorlanmas yangi tajriba yaratuvchi shaxslar o‘z tajribalarini boyitadi. Obyektiv
pedagogik qonuniyatlarni egallash darajasi murakkab ommaviylik asosida shakllangan
pedagogik tajribalarning ifodas
ini ko‘rsatadi.
Ilg‘or pedagogik tajribaning xilma
-xilligi tadqiqotlarning empirik tahlildan nazariy
tahlilga ko‘tarilish bosqichlari va umumlashtirishning noyobligini o‘z ichiga oladi.
Pedagogning innovatsion faoliyat yo‘nalishi pedagogik
-psixologik tajribalar natijalarini
amaliy faoliyatga kiritishni talab etadi.
Pedagogika va psixologiyadagi tajribalarning natijalari ko‘pincha ayrim
o‘qituvchilarda zamonaviy ma’lumotlarning yetishmasligi tufayli kechikmoqda. Maxsus
tekshiruvlar shuni ko‘rsatdiki, pedagog
ik tajriba natijalarini amaliyotga kiritish uchun
amaliy qo‘llovchilar tomonidan olingan ma’lumotlar bilan tanishish, amaliyotga
kiritishning maqsadga muvofiqligini asoslash va ilmiy tajribalarni o‘z tajribalarida
qo‘llash bo‘yicha talablarning rivojlanishi zarur. Bu esa ta’limning maxsus sharoitlarida
operativ metodik ilmiy taqrizlarni amalga oshirish orqali mutaxassislar tomonidan
konstruktiv yordam ko‘rsatish orqali bajarilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Сластенин, Виталий Александрович. Формирование личности учителя
советской школы в процессе его профессиональной подготовки: диссертация ...
доктора педагогических наук : 13.00.01. –
Москва, 1977. –
386 с.
2.
https://infourok.ru/user/vishnyakova-natalya-valerevna2.
3.
Guilfordning
intellekt modelining tuzilishi: uning oʻqituvchilarni tayyorlash
oʻquv dasturiga aloqadorligi. Oʻquv dasturlari nazariyasi tarmogʻi, (3), 47
-64.
4.
Учебные пособия для студентов высшего педагогического учебного
заведения / В. А. Сластенин, И. Ф. Исаев, Е. Н. Шиянов; Под ред. В.А. Сластенина. –
М.: Издательский центр "Академия", 2013;
5.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0
%B5%D0% BA% D1%81% D0%B8%D1%8F.
6.
Слободчиков Александр Александрович Состав. учебн. ( 47/53 ). nlr.ru. Дата
обращения: 31 октября 2022. Архивировано 31 октября 2022 года.
7.
The military's pursuit of innovation. Target analysys. Effictive solutions. By
Daniel M. Gerstein august 13,2018.
