Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
History of Navruz holiday in the work of Abu Raykhan
Beruni "Monuments of Past Generations"
Otabek SHIKHOV
1
Urgench branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad
al-Khwarizmi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article explores the history of the Navruz holiday as
presented in the work of Abu Raykhan Beruni
, “Monuments of
Past Generations.” In this significant historical and ethnographic
work, Beruni examines the origins and evolution of Navruz,
shedding light on its astronomical, cultural, and social
dimensions. The article analyzes how Beruni, through his
scholarly approach, discusses Navruz not only as a celebration
marking the new year but also as a deeply rooted ritual
interwoven with the ancient beliefs, customs, and practices of
various peoples. Special attention is given to the role of Navruz
in fostering inter-ethnic unity and promoting social cohesion
across different cultures. Additionally, the study reflects on how
ancient traditions related to Navruz continue to influence
modern practices and how the holiday remains a symbol of
cultural heritage in Central Asia and beyond.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Abu Raykhan Beruni,
Navruz,
history of the holiday,
astronomy,
culture,
traditions,
New Year celebration,
evolution of Navruz,
ancient customs,
historical and cultural
heritage.
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган
ёдгорликлар” асарида Наврўз байрами тарихининг
ёритилиши
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Наврўз,
байрам,
қадимги
халқлар,
маданият,
астрономия,
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган
ёдгорликлар” асарида Наврўз байрамига оид тарихий
маълумотлар кенг ва муфассал ёритилган. Мақолада,
Наврўзнинг пайдо бўлиши, унинг маданий ва диний
аҳамияти, шунингдек, турли халқлардаги турлича
1
Associate Professor, Urgench branch of Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad
al-Khwarizmi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
626
диний анъаналар,
ижтимоий аҳамият,
тарихий ёдгорликлар.
анъанавий ўзига хосликлари тўғрисидаги маълумотлар
талқин қилинган. Беруний Наврўзни фақатгина янги йилни
нишонлаш каби байрам сифатида кўрмаган, балки унинг
астрономик, хронологик ва тарихи ўлчовларига асосланган
ўзгача маъносига алоҳида эътибор қаратган. Унинг
ёзувларида байрамнинг одамлар ҳаётидаги ўрни ва
маданий
-
ижтимоий аҳамияти чуқур таҳлил қилинган.
История праздника Навруз в работе Абу Райхана
Беруни «Памятники минувших поколений»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Навруз,
история праздника,
астрономия,
культура,
традиции,
праздник нового года,
эволюция Навруза,
древние обычаи,
историко
-
культурное
наследие.
Статья посвящена анализу освещения истории праздника
Навруз в произведении Абу Райхана Бируни «Памятники
минувших поколений». В этом труде ученый рассматривает
корни и эволюцию праздника Навруз, его астрономические,
культурные и социальные аспекты. В статье подробно
исследуется, как Беруни, в контексте своих историко
-
математических и астрономических исследований, трактует
значение Навруза, подчеркивая его связь с древними
религиозными верованиями и социальными практиками
разных народов. Рассматривается, как
Навруз служил не
только символом нового года, но и важным ритуалом,
объединяющим народы и укрепляющим культурные связи.
В работе также обращается внимание на влияние древних
традиций на современность, а также на роль этого праздника
в культурном наследии
народов Центральной Азии и всего
мира.
КИРИШ
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асари –
ўз даврининг илмий ва маданий жиҳатдан энг мукаммал мақолаларидан бири
бўлиб, у тарих, астрономия, география, этнография ва бошқа соҳа вакилларининг
ўрганишида муҳим манбаа ҳисобланади. Беруний ўз асарларида қадимги халқлар,
уларнинг урф
-
одатлари, байрамлари ва маданий мероси ҳақида жиддий илмий
таҳлиллар олиб борган. Наврўз байрами, бир томондан, ҳар йили нишонланадиган
илкдаги байрамлардан бири бўлса, иккинчидан, астрономик, диний ва маданий
жиҳатдан чуқур маънога эга. Наврўзнинг тарихи, келиб чиқиши ва унга боғлиқ урф
-
одатлар ҳақидаги маълумотлар асарнинг муҳим қисмига айланган.
Берунй асарида Наврўз байрамининг пайдо бўлишини, унинг қадимги
халқлар, айниқса, Форс ва Шарқий Эрон халқларидаги аҳамиятини, шунингдек,
унинг астрономик асосларини кўриб чиқади. Ушбу байрамнинг асосий моҳияти ва
унинг санъат ва маданиятдаги ўрни ҳақидаги тўлиқ маълумотлар, шу билан бирга,
байрамнинг ижтимоий ҳаётдаги рўли, миллий ва диний ритуаллар билан боғлиқ
муаммолар таҳлил қилинади. Берунийнинг Наврўз ҳақидаги таърифлари, унинг
замонавий ва қадимги халқлар ўртасидаги маънавий ва маданий боғланишларини
аниқлашга ёрдам беради. Асарнинг бу қисми на фақат Наврўз байрамининг тарихи,
балки унинг шаклланишидаги ижтимоий ва илм
-
фан жиҳатларини ҳам чуқур
англаш имконини беради.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
627
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асари
бўйича адабиётлар таҳлили, айниқса, Наврўз байрамининг тарихи ва унинг
маъносига оид қатор манбаларни ўрганишни ўз ичига олади. Ушбу асар, ўз
даврининг илмий меросининг ёритилишини ва унинг ҳақиқатга асосланганлигини
кўрсатади. Берунийнинг Наврўзга оид таърифлари, унинг пайдо бўлиши ҳақидаги
тўлиқ маълумотлар билан бирга, бошқа шарқшунослик, тарих ва маданият билан
боғлиқ асарлар билан қиёслаш ўринлидир.
Беруний ва унинг илмий адабиёти.
Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган
ёдгорликлар” асарида Наврўз байрамининг тарихига оид ёзувлар, асосан, қуйидаги
астрономик, тарихий ва маданий манбааларга асосланган:
“Астрономик ёзувлар” –
Берунийнинг асарларида Наврўз байрамининг
астрономик асослари хусусида аниқ таҳлиллар келтирилган. Унинг ҳисоблашича,
Наврўз кун тўғрисидаги астрономик ва хронологик турмуш, яъни баҳорги тенглик
(20
–21 март) билан боғлиқ. Бу сананинг астрономик жиҳатлари ўз давридаги араб
ва форс илмидаги муҳим маъноларга эга бўлган.
Наврўз байрами тарихига оид илмий манбаалар.
Наврўз байрамининг пайдо
бўлиш тарихи ва маросимлари, шубҳасиз, қадимги
форс ва эрон халқларининг
маданияти билан чамбарчас боғлиқдир. Бу хусусдаги адабиётлар ўрганиладиган
бошқа муҳим манбаларга қуйидагилар киради:
Шарқ астрономия ва календари
–
Наврўзнинг астрономик асослари бўйича
маълумотлар ўрганилганда, ушбу байрамнинг астрономик илмий тамойиллар
билан боғланиши аниқланади. Шу билан бирга, бунга ўрта асрлардаги араб
олимлари ва астрономларининг таҳлиллари ҳам аҳамиятлидир. Масалан,
Бағдодлик астрономлар Наврўзнинг астрономик манбаларини қайта тиклашда
муваффақ бўлган.
Эроннинг классик адабиёти
–
Наврўзнинг тарихий маросимлари ва маданий
маъносига оид маълумотлар классик форс адабиётида кенг тарқалган. Ушбу
адабиётларда Наврўз, умуман, инсонларнинг табиат билан ўзаро муносабати ва
маросимларни ўз ичига олган.
“Шоҳнома” ва бошқа классик манбаалар
–
Форс шеъриятининг
улуғ асарларидан бўлган Фирдавсийнинг “Шоҳнома”си Наврўзнинг тарихий
маросимлари ва мифологик моҳиятини ёритишда муҳим аҳамиятга эга. Мифлар ва
шунингдек, тарихий шахслар (масалан, Жамшид ёки Ҳушанг) Наврўз байрамининг
пайдо бўлишидаги иштироклари ҳақидаги тушунчаларни шакллантирган.
Наврўз байрами ва маданиятга таъсири
.
Наврўз байрамининг маданий ва
ижтимоий маросимлари
Берунийнинг асарларида кенг ёритилган. Унинг ўзида
байрамнинг кўплаб ёшларда ўрнатилган анъанавий тасвирлари, маданий таъсирлари
ва ижтимоий ҳаётдаги ўрни кўрсатилган. Буларнинг ичида –
одамлар ўртасидаги
ҳурмат ва яхшиликни англатувчи ғоялар
ва фалсафалар
асосий ўрин эгаллайди
.
Фалсафий
ва диний ёзувлар
–
Беруний Наврўз байрамининг дин ва фалсафа
билан боғлиқ хусусиятларини таърифлашда, унинг ахлоқий томонларига,
одамларнинг маънавий тараққиётига бўлган таъсирини муҳокама қилади
.
Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида Наврўз
байрамининг тарихига оид ёзувлар, астрономик ва маданий жиҳатлар
муфассал
ёритилган. Ушбу тадқиқот ва адабиётлардан келиб чиққан
таҳлиллар, Наврўзнинг
пайдо бўлиши, унинг миқёси ва аҳамияти тўғрисидаги илм
-
фан ва маданиятга оид
хулосаларни чуқурлаштиришга ёрдам беради.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
628
МЕТОД ВА МЕТОДОЛОГИЯ
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарини
таҳлил қилишда фойдаланилган метод ва методология кенг миқёсдаги илмий
тадқиқот усулларини қамраб олади. Берунийнинг асарларига ёндошишда, айниқса,
унинг Наврўз байрамининг тарихи ҳақидаги ёзувларини ўрганишда қуйидаги
тадқиқот усулларидан фойдаланиш мумкин:
Тарихий
-
генетик метод
.
Тарихий
-
генетик метод тарихий тадқиқотда
назарий, астрономик ва маданий жараёнларни ўзаро боғлаб, уларнинг пайдо бўлиш
ва шаклланиш динамикасига эътибор қаратади. Наврўз байрамининг пайдо бўлиши
ва маросимлари
ҳақидаги маълумотларни ушбу метод орқали ўрганиш
Берунийнинг асарларидаги тарихий контекстни тўлиқ тушуниш имконини беради.
Бу метод орқали Наврўзнинг шаклланишини бир неча босқичдаги ижтимоий ва
маданий ривожланишлар орқали кузатиш мумкин:
Байрамнинг эволюцияси: Наврўз байрамининг қадимги халқлардан кейинги
даврлардаги ўзгаришлари, янги диний ва маданий қатламлар билан боғлиқ
ўзгаришлар.
Байрамнинг маданий ва ижтимоий аҳамиятининг ўзгариши.
Астрономик метод
.
Беруний Наврўз байрамининг астрономик асосларини
ҳам чуқур ўрганган. У, айниқса, баҳорги тенглик (мартнинг 20–21 кунлари)нинг
астрономик хусусиятларига, яъни куннинг узунлиги ва географик хилма
-
хилликларга оид фактларга асосланиб, Наврўзни астрономик нуқтаи назардан
тушунтирган. Астрономик метод орқали:
•
Наврўзнинг пайдо бўлишига оид астрономик принципларни тушуниш.
•
Ушбу байрамнинг астрономик ҳодисалар, масалан, баҳорги тенглик билан
боғланишига асосланган илмий таҳлиллар олиб бориш мумкин.
Маданий
-
антропологик метод
.
Беруний Наврўз байрамининг жамиятдаги
ўрни, унинг ижтимоий ва маданий маросимлари ҳақида батафсил маълумот беради.
Маданий
-
антропологик метод орқали Берунийнинг Наврўз ҳақидаги фикрларини
таҳлил қилиш, унинг байрамнинг маданий ва ижтимоий ўрни тўғрисидаги
қарашларини аниқлаш мумкин.
Таққослаш методи.
Таққослаш усулидан фойдаланиш орқали Наврўз
байрамининг тарихий эволюциясини турли маданиятлар, масалан, форс, араб, турк
ва бошқа халқлар орасида солиштириш мумкин. Бу, ўзига хосликлар, умумий
жиҳатлар ва фарқлар билан бирга, Наврўзнинг турли халқлар учун қандай мазмунга
эга эканлигини кўрсатади. Ушбу методнинг асосий мақсади –
Наврўз байрамининг
тарихий ўзгаришларини турли маданиятлар ва халқлар доирасида таҳлил қилиш.
Фалсафий
-
ғоявий метод.
Наврўз байрамининг фалсафий ва диний аҳамиятига
ўзига хос ёндошув талаб этилади. Берунийнинг асарларида Наврўз фақат
астрономик байрам сифатида эмас, балки ижтимоий ва диний аҳамиятга эга бўлган
маданий қадрият сифатида ҳам ёритилади. Фалсафий
-
ғоявий
метод орқали:
•
Наврўз байрамидаги маънавий
-
маърифий ва ахлоқий ғоялар.
•
Наврўзнинг ижтимоий аҳамияти ва унинг диний аҳамиятига таъсири.
•
Байрамнинг инсон тараққиёти, аҳиллик ва бирдамликни таъминлашдаги
ўрнини аниқлашда аҳамияти катта.
Матнли
таҳлил методи
.
Берунийнинг асарларини ва Наврўзга оид
ёзувларини таҳлил қилишда матнли таҳлил методидан фойдаланиш жуда муҳим.
Бу метод орқали асарнинг аниқ бўлган қисмларидан фойдаланиб, Наврўзга оид
маълумотлар изланади. Мазкур метод асосида
:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
629
•
Берунийнинг Наврўзга оид ёзувларини текшириш ва уларни манбалар
билан солиштириш.
•
Асарнинг ҳар бир бўлимини
чуқур таҳлил қилиш ва у ёзилган даврнинг
умумий илмий ва маданий муҳитини инобатга олиш
имконини беради
.
ТАДҚИҚОТЛАР НАТИЖАСИ
Абу Райҳон Берунийнинг "Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар" асарини
ўрганиш натижалари, Наврўз байрамининг тарихи, унинг илмий, маданий ва
ижтимоий аҳамиятига оид аниқ тушунчаларни шакллантиришга ёрдам берди.
Тадқиқотлар асосида қуйидаги муҳим натижаларга эришилди
:
1.
Наврўзнинг астрономик асослари
.
Беруний Наврўзнинг астрономик
асосларини чуқур таҳлил қилган. Унга кўра, Наврўз, хусусан, баҳорги тенглик
(20
–21 март) билан боғлиқ. Берунийнинг таҳлилларига асосланиб, Наврўзнинг
пайдо бўлиши астрономик ҳолатларга, яъни кун ва туннинг тенглигига нисбатан
белгиланган. Тадқиқотлар натижаси сифатида, Наврўзнинг астрономик маъноси
кўрсатилган –
бу, маънавий ва хронологик жиҳатдан янги йилнинг бошланишини
англатадиган хос илмий таърифдир.
2.
Наврўзнинг тарихий эволюцияси
.
Тадқиқотлар давомида, Наврўз
байрамининг тарихий ривожланиш босқичлари аниқланди. Берунийнинг
ёзувларида Наврўзнинг пайдо бўлишида эронликлар ва форсларнинг муҳим роли
кўрсатилган. Наврўз байрами, авваламбор, форс халқларида эътиборга лойиқ
бўлиб, кейинчалик бошқа халқлар (масалан, араблар ва турклар) орасида тарқалган.
Байрамнинг ташкилий шакли, ижтимоий аҳамияти ва маданий мазмуни даврлар
оша ўзгаргани тадқиқотларда аниқ кўрсатилди.
3.
Маданий ва ижтимоий аҳамияти
.
Беруний Наврўз байрамининг маданий ва
ижтимоий аҳамиятига алоҳида эътибор қаратган. Унинг ёзувларида байрамнинг
халқлар ўртасидаги ҳамжиҳатлик, меҳр
-
оқибат, хайр
-
садақа ва табиат билан ўзаро
муносабатни шакллантиришдаги аҳамияти таърифланади. Тадқиқотлар натижаси
сифатида, Наврўз байрамининг маданий анъаналардаги ўрни ва унинг ижтимоий
ҳаётдаги таъсирига оид янги тасаввурлар келтирилди.
4.
Маросимлар
ва урф
-
одатлар
.
Наврўз байрамининг турли халқлардаги
маросимлари ва урф
-
одатлари тадқиқ қилинди. Беруний Наврўзнинг фақат
астрономик ва диний хусусиятларини эмас, балки у билан боғлиқ бўлган кундалик
турмушдаги анъанавий амаллар, оила ўртасидаги муносабатлар, маросимларни ҳам
ўз асарларида ёритган. Тадқиқотлар натижаси сифатида, байрамнинг ижтимоий
маросимларга, шу жумладан, бадиий ва эстетик ўйинларга
таъсири кўрсатилди.
5.
Наврўз ва динлар
.
Наврўз байрамининг диний аҳамиятига оид Берунийнинг
таърифлари асосида, байрамнинг фарқли динлардаги маънолари аниқланди. Масалан,
Наврўз ўзининг астрономик моҳияти билан бир қаторда, баъзи халқларда динлараро
тушунчаларни ҳам ўз ичига олиши маълум бўлди. Хусусан, Форс ва Эрон
мусулмонларида Наврўз сунний анъаналарга нисбатан ўзига хос диний маросим
сифатида шаклланган. Ушбу тадқиқот натижасида, байрамнинг диний аҳамиятининг
ижтимоий тартибни мустаҳкамлашдаги ролини кўрсатишга эришилди.
6.
Шарқшунослик ва маданий мерос.
Берунийнинг асарларидаги Наврўз
байрами ҳақидаги таърифлар, унинг маданий меросдаги ўрни ҳақида чуқур
изланишларни талаб қилади. Тадқиқотлар давомида Наврўзнинг халқлар
ўртасидаги маданий таъсирлари ҳам аниқланди. Тадқиқотларда Наврўзнинг
шарқшунослик, маданий бирдамлик ва тарихий барқарорликка қўшган ҳиссаси
ёритилди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
630
7.
Наврўзнинг замонавий аҳамияти
.
Тадқиқотлар натижасида, Наврўз
байрамининг замонавий даврдаги аҳамиятига оид янги нуқтаи назар шаклланди.
Асарнинг тарихи ва маъноси бир қатор замонавий мамлакатларда, жумладан,
Ўзбекистонда Наврўзнинг давлат байрами сифатида нишонланишининг илмий
асослари ҳақидаги назарлар янгиланган. Байрамнинг янги маънавий мазмуни,
халқлар ўртасидаги ижтимоий ҳамжиҳатлик ва тотувликни қўллаб
-
қувватлашдаги
аҳамияти ҳар томонлама тасдиқланган.
Тадқиқотлар натижаси шуни кўрсатадики, Абу Райҳон Берунийнинг
“Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асари, Наврўз байрамининг тарихий,
астрономик, маданий ва ижтимоий хусусиятларини ёритишда муҳим манба
ҳисобланади. Асар ўзига хос илмий ва маданий ёндошувни тақдим этади ва
Наврўзнинг маданий ва ижтимоий аҳамиятини чуқур англашга имкон беради.
Унинг ёзувлари ҳар доим янги тадқиқотлар учун асос бўлиб, Наврўз байрамининг
замонавий аҳамиятини тўлиқ тушунишга ёрдам беради.
МУҲОКАМА
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида
Наврўз байрамининг нишонланиш тарихи келтирилган. Унга кўра Эронда
Фарвардин моҳ ойининг биринчи куни наврўз алоҳида байрам
қилиниб, янги
йилнинг биринчи куни ҳисобланган ва оламнинг бошланиши, яратилишига далил
қилинган. Берунийнинг ёзишича: “Шу куни худо фалаклар ҳаракатсиз тургандан
кейин уларни айлантириб ва ёритқичлар сайрдан тўхтагандан кейин сайр эттириб
юборган. У қуёшни яратган, ниҳоят у туфайли муддатнинг йиллар, ойлар, кунлар ва
бошқалардан иборат бўлаклари яширинликдан кейин маълумликка айланган ва
ҳисоб боши улардан бошланган”. Беруний яна шундай ёзади: “Айтишларича шу
куни Худо қуйи оламни яратиб, Қаюмарсни унга подшоҳ қилган ва Наврўз унинг
“жамши” яъни ҳайити бўлган.
Беруний Наврўзнинг нишонланишини ўрганар экан байрам ҳақидаги халқ
ривоятлари ва манбалар маълумотларини тўлиқ келтиришга ҳаракат қилади.
“Баъзиларнинг айтишича,
–
дея қайд этади аллома,
–
Наврўз худо маҳлуқотни
яратган олти куннинг биринчисидир. Қуёш ва Ой фалакнинг икки кўзи бўлганидек,
Наврўз ва меҳржон замоннинг икки кўзидир”.
Ал
-
Маъмун али ибн Тусо ар
-
Ризодан Наврўз ҳақида сўраганида у “Наврўз
фаришталар улуғлаган кундир, улар шу кунда яратилганлар, уни пайғамбарлар ҳам
улуғ тутганлар, чунки Қуёш шу кунда яратилган ва уни подшоҳлар ҳам улуғлаган,
у замоннинг биринчи кунидир”,
–
деган эди.
Беруний асарда Наврўз байрамини тавсифлар экан бу масалада
пайғамбарнинг айтганларидан мисол келтиради. Унга кўра Наврўз куни пайғамбар
алайҳиссаломга ҳолва солинган кумуш жом
ҳадя
қилинган.
Шунда
пайғамбар
бу
байрам
ҳақида
“Бу
шундай кунки, Худо бунда “аскара”ни тиргизган”,
–
деган. Ундан
“Аскара нима” деб сўраганлар. Пайғамбар: “Улар мингларча бўла туриб, ўлимдан
қўрқиб, ўз мамлакатларидан чиққан кишилардир, шунда худо уларга: “Ўлинг” деган.
Сўнгра уларни шу Наврўз кунида тиргизиб, руҳларини ўзларига қайтарган.
У осмонга буюрган, осмон уларнинг устларига ёмғир ёғдирган. Шунинг учун
одамлар Наврўз куни
сув сепишни расм қилиб олганлар”. Пайғамбар алайҳиссалом
холвани еб, жомни синдириб, суҳбатдошларига тақсим этган ва: “Кошки биз учун
ҳар кун Наврўз бўлса эди”,
–
деган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
631
Беруний асарда Наврўз куни одатлари хусусида хашавияликлардан бирининг
маълумотларини
келтиради. Унга кўра Сулаймон ибн Довуд
–
узугини йўқотиб,
подшоҳлиги қўлидан кетади, сўнгра қирқ кундан кейин узуги ўзига қайтарилиб,
равнақи ҳам қайтиб келади. Шунда подшоҳлар ва барча паррандалар унинг
ҳузурига келадилар, эронликлар: “Наврўз омад”, яъни “Янги кун келди”, –
дедилар.
Натижада шу кун “Наврўз” деб аталди. Сулаймонни шамол кўтариб кетади, шунда
бир қалдирғоч унга рўпара чиқиб, “уямда бир мунча тухум бор, уларни босиб кетма,
нарироқдан ўт”,
–
деди. Сулаймон наридан ўтди ва ерга тушгач, ҳалиги
қалдирғоч
тумшуғида сув олиб келиб, унга сепди ва чигиртканинг бир оёғини ҳадя қилди.
Наврўз куни сув сепиб, ҳадялар беришнинг сабаби шундан қолган.
Беруний “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида Наврўз
кунининг хосиятлари, алоҳида фазилатлари ҳақида ёзар экан
баъзи
олимларнинг
фикрича
байрамнинг
келиб
чиқиши
Таҳмурас даврида юзага чиққанлиги, бу азиз
кун Жамшид даврида ҳайитга айлантирилганлиги хусусида фикр юритади.
Берунийнинг ёзишича Наврўзни ҳайит қилиниши тўғрисида яна шундай
хабарлар ҳам бор. Унга кўра Жамшид ўзига арава ясаб олгач, ўша куни аравага
чиқди, жинлар ва шайтонлар уни ҳавога кўтариб, бир кунда Дунбованддан Бобилга
олиб бордилар. Одамлар бу ажойиб воқеани кўргач, ўша кунни ҳайит қилдилар ва
Жамшиднинг аравада учишига тақлид қилиб арғимчоқларда учганлар. Бу ҳақда
Беруний яна шундай хабар беради: “Жамшид шаҳарни айланиб юришни яхши кўрар
эди. У Озарбайжонда бўлишни истаб, тиллодан ясалган тахтга ўтирди ва одамлар
тахтни елкаларига кўтардилар. Жамшидга қуёш нури тушди, одамлар уни кўргач
улуғладилар ва шодланиб ўша кунни ҳайитга айлантирдилар”.
Беруний Наврўзда амал қилинадиган расм
-
русумлар ҳақида тўхталар экан,
кишиларнинг бир
-
бирига шакар хадя қилиш одати бўлганлигини қайд этади.
Бунинг сабаби Наврўз куни Жамшид мамлакатида шакарқамиш пайдо бўлган.
Жамшид серсув бир қамишдан шира томчилаётганини кўриб, уни тотиб кўрган ва
сувини чиқариб, ширасидан шакар ишлашни буюрган. Беш кун деганда шакар тайёр
бўлиб, табриклаш учун одамлар бир
-
бирларига ҳадя этганлар. Ушбу кунда отлиқ
аскарларга баҳор ва ёз кийимларини кийгизиш Хуросон подшоҳларига расм бўлиб
қолган. Фарвардин моҳ ойининг олтинчи куни катта Наврўз нишонланган.
Беруний асарда Иблис одамлар орасида барокатни кеткизавергани, одамлар
овқат ва ичимликдан
бош кўтаролмай
қолгани, (лекин ҳеч тўймагани), шамолни
эсишдан тўхтатгани, натижада дарахтлар қуриб, дунё ҳалок бўлишга яқинлашгани
хусусидаги халқ ичидаги хабарларни келтиради. Жумладан “Шунда Жамшид
Худонинг амри ва йўл кўрсатиши билан Иблис ва унинг ёрдамчилари турган жойни
мўлжаллаб, жанубий томонга борган ва то барокатсизликни кеткизгунича бир
қанча вақт ўша жойда қолган. Одамлар яна мўтадил ҳолатга, баракот ва
фаровончиликка қайтиб, балодан қутулганлар”. Беруний шундан кейин
Жамшиднинг дунёга қайтиб қуёш каби нур таратгани, барча кишилар иккита қуёш
тулу этганидан ажаблангани, ҳамма қуриган чўплар кўкаргани ва одамлар бу кунни:
“рўзи нав”, яъни “янги кун” деганлари, барча кишилар баракотга эришиш учун тос
ёки бошқа идишларга арпа экканлиги, шундан кейин подшоҳлар саройларининг
саҳни атрофига етти хил дондан етти тахта экиш расм бўлиб қолганлиги,
экинларнинг униб чиқишига қараб шу йил ғаллаларнинг тўла ёки пуч бўлиши
тахмин қилинган эканлиги хусусида сўз юритади
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
632
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида
Наврўз байрамининг вужудга келиши, байрам қандай нишонланиши, фазилатлари,
одатлари тўғрисидаги хабарлар ўзбек халқи маданий мероси сирасига кирувчи
байрамларнинг мазмун
-
моҳиятини англашда, халқ тафаккури тараққиётида тутган
ўрнини белгилашда, ўз даврида жамият ҳаётининг турли жиҳатларини ўрганишда
муҳим аҳамият касб этади.
ХУЛОСА
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида
Наврўз байрамига оид ёзувлар тарих, астрономия, маданият ва ижтимоий ҳаётнинг
мураккаб ўзаро боғланган жиҳатларини чуқур ўрганишга асосланган. Беруний
Наврўзнинг астрономик асосларини, унинг қадимги эронликлар ва бошқа халқлар
билан боғлиқ тарихи, маданий аҳамиятини аниқ ва муфассал ёритган. Ушбу
байрамни ўзининг илм
-
фан ва маданий контекстида кўрсатган Берунийнинг асари
нафақат Наврўз байрамининг қадимий ячейкаси ва умумий тарихий ривожи
ҳақидаги тўлиқ тасаввурга эга бўлиш имконини беради, балки байрамнинг
замонавий аҳамиятини тушунишда ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Тадқиқот натижалари, Наврўзнинг астрономик, маданий ва ижтимоий
ўлчовларини изланишдаги аҳамиятини, байрамнинг жамиятдаги ўрни, халқлар
ўртасидаги алоқалар ва анъаналарнинг ўзгаришини тушуниш имконини беради.
Берунийнинг Наврўзга оид ёзувларида байрамнинг тарихий эволюцияси,
ижтимоий маросимлар, дин ва фалсафага таъсири, шунингдек, замонавий даврдаги
аҳамиятига доир янги нуқтаи назар шаклланди.
Тадқиқотлар натижасида қуйидаги тавсиялар ишлаб чиқилди:
Наврўзнинг астрономик асосларини кенгайтириш ва қайта ишлаш.
Наврўз байрамининг астрономик тарафларини янада чуқурроқ ўрганиш зарур.
Берунийнинг астрономик таҳлиллари асосида, замонавий астрономия ва экология
билан боғлиқ янги тадқиқотлар олиб бориш керак. Шунингдек, Наврўзнинг
астрономик янгиланиши ва унинг табиий циклига таъсири ҳам муҳим таҳлил
мавзуси бўлиши мумкин.
Маданий ва ижтимоий маросимларнинг замонавий таърифи
.
Наврўзнинг
маданий маросимларини ва урф
-
одатларини замонавий талабларга мувофиқ қайта
кўриб чиқиш керак. Тадқиқотларда кўрсатилганидек, Наврўз байрамининг
ижтимоий
аҳамияти ва у билан боғлиқ урф
-
одатлар ҳар бир даврда ўзгарган. Шу
билан бирга, байрамнинг замонавий қиёфасини янада бойитиш, унинг ижтимоий
ҳамжиҳатлик ва миллий бирдамликни мустаҳкамлашдаги аҳамиятини
шакллантириш лозим.
Фалсафий ва диний таърифларни чуқурлаштириш
.
Наврўз байрамининг
дин ва фалсафа билан боғлиқ жиҳатларини кенгайтириш ва янги илмий
изланишлар олиб бориш зарур. Абу Райҳон Берунийнинг асарларида байрамнинг
диний таърифлари ва ахлоқий, маънавий ғояларга қаратилган хулосалар муҳим
аҳамиятга эга. Бунинг натижасида, Наврўзнинг дунёқараш ва фалсафий қиёфасини
тўлиқ тушуниш имконияти яратилади.
Шарқшунослик ва маданий алоқаларнинг мустаҳкамланиши
.
Наврўз
байрамининг тарихи ва унинг тарқалишини ўрганишда, шарқшунослик ва маданий
алоқаларни чуқур таҳлил қилиш талаб этилади. Турли халқлар ўртасидаги маданий
ва диний таъсирларни излаш, Наврўзнинг миллий ва халқаро аҳамиятини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
633
яхшилашга ёрдам беради. Бу, айниқса, замонавий дунёда Наврўзнинг глобал
аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда, унинг кўп қиррали мазмунлари ва қимматини
аниқлашга хизмат қилади.
Наврўзнинг замонавий аҳамиятини таърифлаш
.
Замонавий илмий
тадқиқотлар ва давлат сиёсатини ҳисобга олган ҳолда, Наврўз байрамининг
ижтимоий, иқтисодий ва маданий ривожга бўлган таъсирини ўрганиш ва ушбу
байрамнинг
янги қиёфасини аниқлаш зарур. Хусусан, Наврўз байрамининг
маънавий ва экологияга бўлган таъсирини, шунингдек, халқлар ўртасидаги диалог
ва ҳамкорликни рағбатлантиришдаги аҳамиятини ёритиш керак.
Абу Райҳон Берунийнинг “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асари
Наврўз байрамининг тарихий, астрономик, маданий ва ижтимоий аҳамиятига доир
чуқур тадқиқотлар олиб боришга асосий манба
бўлиб хизмат қилади. Асарнинг
илмий ва амалий аҳамияти замонавий илмий тадқиқотларга катта таъсир
кўрсатиши ва Наврўзнинг халқаро ахамиятини янада аниқлашга имкон беради
.
Ушбу тадқиқотлар Наврўзни нафақат тарихи, балки замонавий ижтимоий ва
маданий ҳаётдаги ўрни тўғрисидаги янги илмий назарлар ва методологияларни
ишлаб чиқишга ёрдам беради.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Беруни, А. Р. (1972).
Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар
(Т. Усмонова ва
Р. Саидов таржимаси). Тошкент: Шарқ.
2.
Беруни, А. Р. (1959).
Астрономия
(Таржима: М. Юнусова). Тошкент:
Академия.
3.
Саидов, Р. (2010).
Қадимги узбек халқларининг байрамлар тарихини ўрганиш
//
Фарҳанг ва Маданият
. Тошкент.
4.
Қўзиев, У. (2006).
Наврўз байрами: тарихий ва маданий хусусиятлар
//
Ўзбекистон
Миллий
энциклопедияси
.
Тошкент:
Ўзбекистон
Миллий
энциклопедияси.
5.
Қодиров, М. (2003).
Шарқ халқларидаги маданий анъаналар
//
Фалсафа ва
маданият
. Тошкент: Фан.
6.
Гулямова, Л. (2008).
Астрономия ва маданият: Наврўз байрамининг
астрономик таърифлари
//
Астрономия журнали
. Тошкент.
7.
Зарипов, Ш. (2012).
Қадимги форс ва араб цивилизацияларидаги Наврўз
//
Ўзбек тарихий илми.
Тошкент: Наврўз.
8.
Қудратов, Т. (2016).
Абу Райҳон Берунийнинг астрономик тадқиқотлари
//
Илм
-
фан ва технологиалар
. Тошкент: Академия.
9.
Абдуллаев, Ш. (2015).
Ислом цивилизациясида Наврўз байрамининг ўрни
//
Шарқшунослик
. Тошкент.
10.
Тўраев, У. (2009).
Қадимги Миёна асридаги байрамлар
//
Маданий мерос
.
Тошкент: Ёшлар.
11.
Мусоев, А. (2013).
Тарих ва маданиятда Наврўз
//
Ўзбекистон тарихи
(3-
жилд). Тошкент: Илм.
12.
Рахматуллаева, С. (2020).
Маданий мерос ва байрамлар
//
Ўзбек маданияти
ва урф
-
одатлари
. Тошкент: Матбуот.
