Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Developing speed and agility qualities in elementary school
students through innovative technologies
Duryod EGAMOV
1
Physical Education and Sports Research Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article explores the development of physical qualities
through innovative technologies and their effectiveness. It also
describes the current state of extracurricular activities and
physical education classes.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp262-271
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
physical qualities,
sports,
physical development,
innovation,
technology,
LD TEST,
speed,
agility,
sports centers,
school,
students,
device.
Innovatsion texnologiyalar orqali boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini
rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
jismoniy sifatlar,
sport,
jismoniy rivojlanish,
innovatsion,
texnologiya,
LD TEST,
tezkorlik,
Ushbu
maqolada
jismoniy
sifatlarni
innovatsion
texnologiyalar orqali rivojlantirish va uning samaradorligi ochib
berilgan. Bugungi kunda sinfdan tashqari to‘garaklar va jismoniy
tarbiya darslari qay darajada ekanligi haqida bayon etilgan.
1
Doctoral student, Physical Education and Sports Research Institute. Tashkent Region, Chirchik City.
E-mail: egamovduryod4@gmail.com
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
263
chaqqonlik,
sport markazlari,
maktab,
o‘quvchilar,
qurilma.
Развитие качеств быстроты и ловкости у учащихся
начальных классов с помощью инновационных
технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
физические качества,
спорт,
физическое развитие,
инновации,
технологии,
LD TEST,
скорость,
ловкость,
спортивные центры,
школа,
учащиеся,
устройство.
В статье рассматриваются методы развития физических
качеств с использованием инновационных технологий и
оценивается их эффективность. Особое внимание уделено
современному состоянию внеклассных кружков и уроков
физического воспитания.
Respublikamiz umumtaʼlim maktablarida oʻquvchilarning jismoniy tayyorgarligini
oshirishga alohida eʼtibor qaratilgan boʻlib, uning maqsadi – oʻquvchilarning harakat
faolligini oshirish, ularni jismonan sogʻlom hamda har tomonlama uygʻun rivojlanishini
taʼminlashdir. Maktab ta’limi tizimi oʻz oldiga oʻquvchilarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashni
ta’minlash, bolaning jismonan sogʻlom va baquvvat shakllanishi: umumta’lim maktab
oʻquvchilari uchun sogʻlom ovqatlanish tamoyillarini ommalashtirish; umumta’lim
muassasalarida sport toʻgaraklarini tashkil qilish kabi vazifalarni qoʻyadi. Boshlangʻich sinf
oʻquvchilarining tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishda raqamli
texnologiyalardan foydalanish, oʻquvchilarning jismoniy va aqliy rivojlanishiga sezilarli
ta’sir koʻrsatib, ularning jismoniy tarbiya va sportga boʻlgan qiziqishini oshirish dolzarb
masala boʻlib qolmoqda.
Tadqiqotning maqsadi
innovatsion texnologiyalar orqali darsdan tashqari
jismoniy tarbiya mashgʻulotlarida boshlangʻich sinf oʻquvchilarining tezkorlik va
chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantiruvchi
mashgʻulotlar dasturini ishlab chiqish;
boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy tayyorgarligini mustahkamlash va
funksional imkoniyatlarini oshirishga yoʻnaltirilgan innovatsion texnologiya ishlab
chiqish;
boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy sifatlarini rivojlantirish uchun
antropometrik, morfofunksional va jismoniy tayyorgarlik koʻrsatkichlarini inobatga olgan
holda tezkorlik va chaqqonnlik sifatini rivojlantirishga qaratilgan mobil ilova ishlab
chiqish.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
264
Muammoning
oʻrganilganlik
darajasi.
Mavzuga
doir
ilmiy-metodik
adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatdiki, respublikamizning bir qator olimlari
T.S. Usmanxodjayev, F.G. Xo‘djayev, M.S. Axmatov, I.A. Koshbaxtiyev, O.V. Gancharova,
A.Sh. Abdullayev, Sh.X. Xankeldiyev, R.S. Salamov, L.Z. Xolmurodov, I.I. Saidov, M.M. Azizov
tomonidan sog‘lomlashtirish va jismoniy tarbiya muammolariga bag‘ishlangan ko‘plab
ilmiy-tadqiqot natijalari alohida e’tiborga sazovor. Umumtaʼlim maktablaridagi jismoniy
tarbiya boʻyicha amaliy mashgʻulotlarda gipotermik tanaffuslarni qoʻllash toʻgʻrisidagi
maʼlumotlar K.M. Mahkamjonov, Sh.O‘. Atamurodov, Sh.D. Abdullayev, Z.Sh. Yusupova va
boshqalarning ilmiy ishlarida keltirilgan.
Umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya va darsdan tashqari mashgʻulotlarni
soʻrovnomalar orqali tadqiq qilish, boshlangʻich sinf oʻquvchilarining umumiy salomatligi,
funksional holati va jismoniy tayyorgarlik darajasini oʻrganish natijalari,
“LD TEST” innovatsion qurilmasi va “Life dinamic” mobil ilovasi ishlash mexanizmi,
tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish uchun darsdan tashqari jismoniy tarbiya
mashgʻulotlarida harakatli oʻyinlar va “LD TEST” innovatsion qurilmasida bajariladigan
mashqlar majmuasi, “LD TEST” innovatsion qurilmasi orqali boshlangʻich sinf
oʻquvchilarining tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish mexanizmi, pedagogik
tajribada tekshirilayotgan 7-10 yoshli bolalarning jismoniy va funksional tayyorgarlik
koʻrsatkichlari dinamikasi, boshlangʻich sinf oʻquvchilari tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini
rivojlantirishga qaratilgan yillik tayyorgarlik mashgʻulotlarш tuzilmasining qoʻllash
mohiyati kabi masalalarga alohida e’tibor qaratilgan. Umumiy oʻrta ta’lim maktablari 1-4-
sinf oʻquvchilarining tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish maqsadida
maktabdan tashqari vaqtlarda olib boriladigan jismoniy tarbiya darslarida ishlab chiqilgan
zamonaviy texnўlogiyalarni yangicha pedagogik yondashuv asosida qoʻllash metodikasi
ishlab chiqilgan boʻlib, bunda LD TEST qurilmasi orqali olib boriladigan mashgʻulotlarni
oʻtkazishning yangicha mexanizmi amaliyotga tatbiq etildi.
Quyida keltirilgan toʻrt bosqichli mexanizm maktablarda darsdan tashqari jismoniy
tarbiya mashgʻulotlarida joriy qilish uchun samarali dastur sifatida berilgan. Bu toʻrt
bosqichli mexanizm tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishga qaratlilgan
vositalar majmuasi hisoblanadi. Mashgʻulotlar jarayonida qoʻllanadigan uslublar
mutaxassislar mazmunli foydalanish uchun qulay va tushunarli tarzda berib oʻtilgan.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarini darsdan tashqari mashgʻulotlar jarayonida tezkorlik
va chaqqonnlik sifatini rivojlantirish maqsadida biz tomonimizdan quyidagi maxsus
mashqlar majmuasi ishlab chiqildi. Unga muvofiq reaksiyani rivojlantiruvchi mashqlar oʻz
navbatida uchta guruhga: oddiy mashqlar, murakkab mashqlar, buyumlar va jihozlar bilan
bajariladigan mashqlarga ajratib olindi.
Mazkur ishlab chiqilgan maxsus mashqlar majmuasi boshlangʻich sinf
oʻquvchilarining tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu metodikadan to
֥
‘gʻri foydalanish orqali oʻquvchilarning individual imkoniyatlarini
inobatga olgan holda tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish imkoniyati oshiriladi.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining individual imkoniyatlarini inobatga olgan holda
tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish maqsadida biz quyidagi maxsus
metodikani ishlab chiqdik. Ushbu metodika uchta mashqlar majmuasidan, ya’ni individual
mashqlar, oʻyin mashqlari, estafetali bellashuv mashqlaridan tashkil topgan.
Oʻyin
mashqlarining
mazkur
mashqlari
dasturini
ishlab
chiqishda
shugʻullanuvchilarning yoshini inobatga oldik, chunki boshlangʻich sinf yoshida
oʻquvchilar oʻyinqaroq hamda turli xil musobaqa tarzidagi oʻyinlarga qiziquvchan boʻladi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
265
Estafetali bellashuv mashqlari ushbu mashqlar dasturini ishlab chiqishda
oʻquvchilarning bellashuvlarga boʻlgan qiziqishi hisobga olingan. Aynan boshlangʻich sinf
yoshidagi oʻquvchilar bellashuvlarda yuqori natijalarga erishish uchun oʻzining bor
imkoniyat va qobiliyatlarini ishga soladi, bu esa bizning oldimizga qoʻygan maqsadimizga
erishish uchun eng qulay vaziyat hisoblanadi, chunki tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini
rivojlantirishning eng muhim vazifalaridan biri bu shugʻullanuvchining oʻz
imkoniyatlaridan maksimal foydalanishdir.
Jismoniy tarbiya va sport sohasida AKTni qoʻllash hamda ulardan samarali
chiqarish, tibbiyot, sanoat va ta’limda oʻz oʻrnini mukammal egallab kelmoqda. Ayniqsa,
bugungi kunda oʻzaro axborot almashishning qulay vositasi, turmush tarzimizning
ajralmas qismiga aylanib ulgurgan mobil texnologiyalardan keng foydalanilmoqda.
Qoʻllanish sohasi –
ushbu mobil dasturi yordamida boshlangʻich sinf oʻquvchilarini
darsdan tashqari mashgʻulotlarida tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish hamda
jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishni zamonaviy texnologiyalar asosida olib borishga
moʻljallangan.
Toʻrtinchi sinfda yuqori ball olish uchun oʻquv jarayonini maqsadli ravishda olib
borish kerak, chunki toʻrtinchi sinf standartlari birinchi sinf standartlaridan 21% ga oshdi.
Mazkur mobil ilova aynan boshlangʻich sinf oʻquvchilariga ishlab chiqilgan boʻlib, u
quyidagi maqsad-vazifalardan iborat.
“Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy tayyorgarligini monitoring qiluvchi
mobil dastur”ning maqsad va vazifalari:
1. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining darsdan boʻsh vaqtlaridan unumli foydalanish
va jismoniy tarbiya va sportga boʻlgan qiziqishini oshirish;
2. Mazkur dastur asosida boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy tayyorgarligini
rivojlantirishdagi muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish boʻyicha takliflar berish;
3. Umumiy oʻrta ta’lim maktablarining boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy
tayyorgarlik darajasini oshiruvchi mobil dastur orqali qoʻllash, ularning mustaqil faoliyat olib
borishiga hamda jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish va rivojlantirishga xizmat qiladi;
4. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining tezkorlik, kuch, chaqqonlik, chidamlilik,
egiluvchanlik kabi jismoniy sifatlarni rivojlantirish;
5. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining sogʻligi va jismoniy tayyorgarlik darajasini
doimiy ravishda oshirish.
Mazkur yoshdagi o‘quvchilar uchun mobil aloqa vositalaridan foydalangan holda
mashg‘ulotlarga jalb etish yuqori natija berishi juda ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlarida
isbotlangan.
Mobil ilovalardan foydalanish nafaqat o‘quvchilarning bo‘sh vaqtlaridan unumli
foydalanishga, balki ularni axborot kommunikatsion texnologiyalaridan ham doimiy
ravishda boxabar bo‘lib borishlarini ta’minlaydi.
Boshlangʻich sinf tajriba va nazorat guruhlarining pedagogik tajriba boshida
jismoniy va funksional tayyorgarlik koʻrsatkichlarining qiyosiy statistik tahlili,
boshlangʻich sinf tajriba va nazorat guruhlarining pedagogik tajriba boshida va yakunida
jismoniy tayyorgarlik koʻrsatkichlari shakllanish dinamikasi, boshlangʻich sinf tajriba va
nazorat guruhlarining pedagogik tajriba boshida va yakunida funksional tayyorgarlik
koʻrsatkichlarining shakllanish dinamikasi, boshlangʻich sinf tajriba va nazorat
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
266
guruhlarining pedagogik tajriba yakunida jismoniy va funksional tayyorgarlik
koʻrsatkichlarining qiyosiy statistik tahlili natijalari batafsil bayon qilingan.
Bugungi kunda oʻquvchilarning jismoniy tayyorgarlik darajasini aniqlashning yangi
mexanizmini yaratish tizimli tarzda mashgʻulot yuklamalarini me’yorlash imkonini beradi.
Biz taklif qilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy tayyorgarlik darajasini
aniqlash tizimini ishlab chiqishda kompyuter texnologiyalaridan foydalanish bir qator
imkoniyatlar va qulayliklar yaratadi.
Biz tomonimizdan ishlab chiqilgan metodikaning samaradorligini aniqlash maqsadida
Toshkent viloyati, Chirchiq shahridagi 15- sonli umumta’lim maktablarida boshlangʻich sinf
oʻquvchilari (4-sinf oʻquvchilari, jami 10 yoshdagi 72 nafar oʻquvchi, ulardan 36 nafari oʻgʻil
bolalar va 36 nafari qiz bolalar) qatnashdilar. Tadqiqotning barcha qatnashchilari (n=144)
ikki guruhga: (“TJ”) tajriba va (“NG”) nazorat guruhlariga ajratildi. Ikki guruhda ham bolalar
soni bir xil (n= 72) boʻldi. Nazorat guruhi oʻquvchilari darsdan boʻsh vaqtlari hech qanday
oʻzgarishlarsiz an’anaviy tarzda davom etdi, tajriba guruhida esa biz tomonimizdan ishlab
chiqilgan va taklif qilingan metodika asosida oʻtkazildi.
Pedagogik tajriba boshida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi koʻrsatkichlari qiyosiy statistik tahlil qilindi
(1-jadvalga qarang).
1-jadval
Pedagogik tadqiqot boshida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
jismoniy tayyorgarlik koʻrsatkichlari statistik tahlili (n=144)
Sinov turlari
Jinsi
Nazorat guruhi
n=72
Tajriba guruhi
n=72
t
P
(
±σ)
V %
(
±σ)
V %
30 m. ga yugurish (s)
Oʻ
6,01±0,54
8,98
6,11±0,58
9,50
1,35
>0,05
Q
6,42±0,65
10,12
6,30±0,69
10,95
1,26
˃0,05
Arqonda sakrash (1 daq)
Oʻ
58,13±6,62
11,38
58,54±6,52
11,14
0,71
˃0,05
Q
78,41±8,19
10,44
77,62±8,01
10,31
0,83
˃0,05
3x10 m. mokisimon
yugurish (s)
Oʻ
11,12±1,37
12,32
11,21±1,46
13.02
0,60
˃0,05
Q
11,54±1,38
11,54
11,70±0,97
8,29
1,42
˃0,05
Turgan joyidan uzunlikka
sakrash (sm)
Oʻ
112,32±9,81
8,73
114,20±10,81
9,46
1,87
˃0,05
Q
109,34±11,32
10,35
106,94±10,71
10,01
1,85
˃0,05
Polga tayangan holatda
qoʻllarni bukib yozish
(marta)
Oʻ
15,08±1,68
11,14
15,37±1,61
10,47
0,94
˃0,05
Q
10,22±1,50
14,67
10,32±1,44
13,95
0,57
˃0,05
Jadvaldagi ma’lumotlardan koʻrinib turibdiki, jismoniy tayyorgarlikning beshta
koʻrsatkichlar boʻyicha biz ishonchli statistik farqlarni aniqlamadik. Tajriba va nazorat
guruhlariga bir xil tayyorgarlik darajasiga ega boʻlgan bolalar tanlab olingan, degan
xulosaga kelish uchun asos bor va bu pedagogik tajribani maqsadli amalga oshirish
imkonini beradi.
X
X
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
267
Pedagogik tajriba boshida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
jismoniy rivojlanishi va funksional tayyorgarlik koʻrsatkichlari qiyosiy statistik tahlil
qilindi (2-jadvalga qarang).
2-jadval
Pedagogik tadqiqot boshida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
funksional tayyorgarlik koʻrsatkichlarining statistik tahlili (n=144)
Koʻrsatkichlar
Jinsi
Nazorat guruhi
n=72
Tajriba guruhi
n=72
t
P
(
±σ)
V %
(
±σ)
V %
Tana uzunligi (boʻy) (sm)
Oʻ
138,42±12,91
9,32
136,24±12,27
9,10
1,44
˃0,05
Q
135,21±13,10
9,68
133,81±13,43
10,03
1,09
˃0,05
Tana ogʻirligi (kg)
Oʻ
36,40±4,42
12,14
37,13±4,75
12,79
1,67
˃0,05
Q
34,82±4,47
12,83
33,90±3,94
11,62
1,83
˃0,05
Koʻkrak
qafasi
aylanasi
(sm)
Tinch
holatda
Oʻ
57,21±6,20
10,83
58,74±6,40
10,89
1,68
˃0,05
Q
55,42±6,81
12,28
54,10±5,82
10,75
1,74
˃0,05
Nafas
olganda
Oʻ
61,72±7,13
11,55
63,13±7,15
11,32
1,68
˃0,05
Q
59,67±7,43
12,45
58,4±7,70
13,18
1,34
˃0,05
Nafas
chiqargand
a
Oʻ
54,32±8,21
15,11
56,10±8,46
15,12
1,84
˃0,05
Q
52,56±8,58
15,32
54,34±8,22
15,10
1,83
˃0,05
Oʻpkaning tiriklik sigʻimi (l)
Oʻ
1,64±0.10
6,09
1,61±0,11
6,87
1,71
˃0,05
Q
1,53±0.12
7,84
1,51±0,12
6,75
1,42
˃0,05
Rufe testi (s)
Oʻ
16,45±2,13
12,94
16,85±2,20
13,05
1,57
˃0,05
Q
15,42±2,21
14,33
14,23±2,06
14,47
1,58
˃0,05
Shtange sinovi (s)
Oʻ
25,20±3,25
12,89
24,61±3,14
12,76
1,61
˃0,05
Q
22,65±3,01
13,28
23,34±3,21
13,75
1,91
˃0,05
Genche sinovi (s)
Oʻ
20,32±2,73
13,43
19,82±2,80
14,12
1,19
˃0,05
Q
19,54±2,12
10,84
18,84±2,05
10,88
1,65
˃0,05
Pedagogik tajriba oxirida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi koʻrsatkichlari qiyosiy statistik tahlil qilindi
(5-jadvalga qarang). Jadvalda boshlangʻich sinf oʻgʻil bolalar guruhida beshta
koʻrsatkichlardan uchtasida, qiz bolalar guruhida esa ikkitasida yaxshilanishni
kuzatishimiz mumkin. Masalan, tajriba yakunida 30 metrga yugurish oʻgʻil bolalar nazorat
guruhida
5,86±0,41
soniyani
tashkil
qildi,
tajriba
guruhida
esa
5,56±0,52 soniyaga oʻzgardi, TG va NG oʻrtasidagi farq 0,30 soniyani tashkil еtdi. Statistik
farqlar ishonchli (t=3,87; P<0,001). pedagogik tajribaning qizlar oʻrtasida 30 metrga
yugurish nazorat guruhida 6,17±0,80 soniyani tashkil qildi, tajriba guruhida esa 5,73±0,72
soniyaga oʻzgardi, TG va NG oʻrtasidagi farq 0,44 soniyani tashkil еtdi. Guruhlar orasidagi
farqlar (t=3,45; P<0,001) ishonchli (3-jadvalga qarang).
X
X
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
268
3-jadval
Pedagogik tajriba oxirida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
jismoniy tayyorgarlik koʻrsatkichlarining qiyosiy statistik tahlili (n=144)
Arqonda sakrash boʻyicha nazorat guruhi oʻgʻil bolalar koʻrsatkichlari
61,21±7,54 marta, tajriba guruhida esa 64,73±7,20 martani tashkil etdi. Guruhlar
oʻrtasidagi farq 3,52 marta, statistik farqlar ishonchli (t=2,82; P<0,01). Qizlar oʻrtasida
arqonda sakrash boʻyicha nazorat guruhida 82,63±8,84 marta, tajriba guruhida esa
87,15±9,27 martani tashkil etdi. Guruhlar oʻrtasidagi farq 4,52 marta, statistik farqlar
ishonchli (t=2,96; P<0,01) tashkil etdi. Beshinchi koʻrsatkich turgan joyidan uzunlikka
sakrash mashqida nazorat guruhi oʻgʻil bolalarda 115,34±10,64 sm, tajriba guruhida esa
121,27±11,46 sm natijalar kuzatildi. NG va TG orasidagi farqlar koʻrsatkichi 5,93 smni
(t=3,18; P<0,01) tashkil etdi. Mazkur mashq boʻyicha qizlar nazorat guruhida
111,65±12,62 sm, tajriba guruhida esa 116,46±12,35 sm natijalar kuzatildi. NG va
TG orasidagi farqlar koʻrsatkichi 4,81 sm ni tashkil etdi, matematik hisoblash natijalari
statistik farqlar ishonchli (t=2,29; P<0,05). Polga tayangan holatda qoʻllarni bukib yozish
boʻyicha tajriba yakunida oʻgʻil bolalar nazorat guruhi 15,77±1,89 marta tajriba guruhi esa
16,52±1,80 martani tashkil etdi (t=2,42; P<0,05). Natijalar oʻrtadagi farqlar ishonchli
emasligidan dalolat beradi. Qizlar oʻrtasida polga tayangan holatda qoʻllarni bukib yozish
boʻyicha nazorat guruhi 10,72±1,71 marta tajriba guruhi esa 11,05±1,33 martani tashkil
etdi guruhlar orasidagi farq 0,33 martani tashkil etdi (t=1,28; P>0,05). Bu oʻrtadagi farqlar
ishonchli emasligidan dalolat beradi. Pedagogik tadqiqot soʻngida olingan natijalarga koʻra
jismoniy jihatdan ijobiy oʻsish holati kuzatildi, buni oʻquvchilarning jismoniy
rivojlanganligi va funksional tayyorgarlik darajasini ifodalovchi koʻrsatkichlar ham
tasdiqlamoqda. Tajriba yakuniga kelib boshlangʻich sinf oʻquvchilarining funksional
tayyorgarlik koʻrsatkichlari yaxshilanganligini koʻrishimiz mumkin (4-jadvalga qarang).
Sinov turlari
Jinsi
Nazorat guruhi
n=72
Tajriba guruhi
n=72
t
p
(
±σ)
V %
(
±σ)
V %
30 m. ga yugurish, (s)
Oʻ
5,86±0,41
7,99
5,56±0,52
9,35
3,87
<0,001
Q
6,17±0,80
13,29
5,73±0,72
12,56
3,45
<0,001
Arqonda sakrash (1 daq)
Oʻ
61,21±7,54
12,31
64,73±7,20
11,12
2,82
<0,01
Q
82,63±8,84
10,69
87,15±9,27
10,63
2,96
<0,01
Mokisimon yugurish
3x10 m. (s)
Oʻ
10,72±1,19
11,10
10,31±1,30
12,60
1,90
>0,05
Q
11,25±1,45
12,88
10,83±1,45
13,38
1,78
>0,05
Turgan joyidan uzunlikka
sakrash (sm)
Oʻ
115,34±10,64
9,22
121,27±11,46
9,44
3,18
<0,01
Q
111,65±12,62
11,30
116,46±12,35
10,60
2,29
<0,05
Polga tayangan holatda
qoʻllarni bukib yozish
(marta)
Oʻ
15,77±1,89
11,98
16,52±1,80
10,89
2,42
<0,05
Q
10,72±1,71
15,95
11,05±1,33
12,03
1,28
>0,05
X
X
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
269
4-jadval
Pedagogik tadqiqot oxirida tekshirilayotgan boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
funksional tayyorgarlik boʻyicha koʻrsatkichlarining statistik tahlili (n=144)
Koʻrsatkichlar
Jinsi
Nazorat guruhi
n=72
Tajriba guruhi
n=72
t
P
(
±σ)
V %
(
±σ)
V %
Tana uzunligi (boʻy) (sm)
Oʻ
141,63±13,15
9,28
143,11±13,20
9,22
1,68
>0,05
Q
139,45±13,42
9,62
141,56±14,32
10,11
1,94
>0,05
Tana ogʻirligi (kg)
Oʻ
38,57±4,50
11.66
40,84±4,27
10,45
2,92
<0,01
Q
36,33±4,75
13,07
37,12±4,26
11,47
1,06
>0,05
Koʻkrak
qafasi
aylanasi
(sm)
Tinch holatda
Oʻ
59,20±6,81
11,50
62,31±6,53
10,48
3,07
<0,01
Q
56,62±6,54
11,55
59,94±6,41
10,69
2,94
<0,01
Nafas olganda
Oʻ
64,16±7,53
11,73
67,81±7,60
11,20
2,85
<0,01
Q
62,14±7,81
12,56
64,68±6,94
10,72
2,16
<0,05
Nafas
chiqraganda
Oʻ
56,53 ±7,35
13,02
60,61±8,25
13,61
3,13
<0,01
Q
55,43±7,35
13,25
59,30±7,61
12,83
3,10
<0,01
Oʻpkaning tiriklik sigʻimi (l)
Oʻ
1,69±0,14
8,28
1,75±0,15
8,57
2,65
<0,01
Q
1,57±0,13
8,29
1,62±0,14
8,64
2,21
<0,05
Rufe testi (s)
Oʻ
15,92±2,41
15,13
15,43±2,51
15,26
1,21
>0,05
Q
14,80±2,13
14,39
13,72±1,85
13,48
3,27
<0,01
Shtange sinovi (s)
Oʻ
26,32±3,54
13,44
27,24±2,83
10,38
1,46
>0,05
Q
23,85±2,97
12,45
25,33±3,50
13,81
2,80
<0,01
Genche sinovi (s)
Oʻ
21,32±2,95
13,83
21,94±3,13
14,26
1,25
>0,05
Q
20,50±2,91
14,19
21,22±3,36
14,83
1,30
>0,05
Jadval tahliliga koʻra boshlangʻich sinf oʻgʻil bolalar guruhi antropometrik
koʻrsatkichlarining beshtasida, qiz bolalar guruhida oltita koʻrsatkichlarda ishonchli
farqlar kuzatildi. Unga koʻra turgan holatda tana uzunligi oʻgʻil balalar nazorat guruhida
141,63±13,15 sm, tajriba guruhida esa 143,11±13,20 sm ni tashkil etdi. Guruhlar orasidagi
farq 1,48 sm, statistik ishonchsiz (t=0,68; P>0,05). Ushbu koʻrsatkich qizlar nazorat
guruhida 139,45±13,42 sm, tajriba guruhida esa 141,56±14,32 sm ni tashkil etdi. Guruhlar
orasidagi farq 2,11 sm, statistik ishonchsiz (t=0,94; P>0,05).
Keyingi koʻrsatkich koʻkrak qafasi aylanasi boʻyicha oʻgʻil bolalar nazorat guruhi
tajriba yakunida tinch holatda 59,20±6,81 sm, nafas olganda 64,16±7,53 sm, nafas
chiqarganda 56,53±7,35 sm ni tashkil еtdi, Tajriba guruhida esa tinch holatda
62,31±6,53 sm, nafas olganda 67,81±7,60 sm, nafas chiqarganda 60,61±8,25 sm ni tashkil
qildi, statistik farqlar mos ravishda 3,11, 3,65 va 4,08 ni tashkil etdi. Statistik farqlar
ishonchli (P<0,01). Ushbu koʻrsatkich boʻyicha qiz bolalar nazorat guruhi tajriba yakunida
tinch holatda 56,62±6,54 sm, nafas olganda 62,14±7,81 sm, nafas chiqarganda 55,43±7,35
sm ni tashkil еtdi, tajriba guruhida esa tinch holatda 59,94±6,41 sm, nafas olganda
64,68±6,94 sm, nafas chiqarganda 59,30±7,61 sm ni tashkil qildi, statistik farqlar mos
ravishda 3,32, 2,54 va 3,87 sm ni tashkil etdi. Statistik farqlar ishonchli
(P<0,01) tashkil etdi.
X
X
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
270
Toʻrtinchi koʻrsatkich oʻpkaning tiriklik sigʻimi – nazorat guruhida 1,69±0,14 l. ga
teng, biz tomonimizdan ishlab chiqilgan metodikalar yordamida muntazam ravishda
skandinavcha yurish bilan shugʻullangan TG da esa 1,75±0,15 l ga teng boʻldi. Guruhlar
orasidagi farq 0,06 l. ni (t=2.65; P<0,01) ni tashkil etdi. Ushbu koʻrsatkich qiz bolalar
nazorat guruhida 1,57±0,13 l. ga teng, tajriba guruhida esa quyidagicha 1,62±0,15 l. natija
aniqlandi. Guruhlar orasidagi farq 0,05 l. ni tashkil etdi, statitistik farqlar ishonchsiz
(t=2.21; P<0,05) tashkil etdi.
Rufe testi koʻrsatkichlaridan shuni kuzatdikki, tajriba yakunida oʻgʻil bolalar nazorat
guruhida 15,92±2,41 soniya, tajriba guruhida esa 15,43±2,51 soniyaga teng boʻldi.
Guruhlar orasidagi farq 0,49 soniyani tashkil qildi (t=1,21; P˃0,05). Ushbu test boʻyicha qiz
bolalar
nazorat
guruhida
14,80±2,13
soniya,
tajriba
guruhida
esa
13,72±1,85 soniyaga teng boʻldi. Guruhlar orasidagi farq 1,07 soniyani tashkil qildi
(t=3,27; P<0,01).
Eng soʻngi Genche sinovi boʻyicha natijalar oʻgʻil bolalar nazorat guruhida
21,32±2,95 soniyani tashkil etgan boʻlsa tajriba guruhida 21,94±3,13 soniyadan iborat
boʻldi. Guruhlar orasidagi farq 0,62 soniyani tashkil etdi (t=1,25 va statistik ishonchsiz
P>0,05). Mazkur test boʻyicha qiz bolalar nazorat guruhida tajriba yakuniga kelib
20,50±2,91 soniyani tashkil etgan boʻlsa tajriba guruhida esa 21,22±3,36 soniyadan iborat
boʻldi. Guruhlar orasidagi farq 0,72 soniyani tashkil etdi (t=1,30; P>0,05).
Biz tomonimizdan ishlab chiqilgan metodikalar oʻgʻil bolalar hamda qizlar uchun
ijobiy natija keltirgan. Pedagogik tajriba avvalida oʻtkazilgan tekshiruvlarda tajriba va
nazorat guruhlari orasida ishonchli farqlar mavjud emasligini aniqlab bergan edi. Ammo
biz tomonimizdan oʻtkazilgan tajribadan soʻng tajriba guruhi oʻquvchilarining barcha
koʻrsatkichlari sezilarli darajada oʻsdi.
XULOSALAR
1. Ilmiy-metodik adabiyotlar va amaliy tajribaning tahlili shuni koʻrsatadiki,
mamlakatimiz va dunyo hamjamiyatida soʻnggi yillarda boshlangʻich sinf oʻquvchilarining
jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi darajasini oshirish boʻyicha ilmiy izlanishlar
olib borilgan, ammo darsdan tashqari vaqtlarda turli xil innovatsion metodlardan
foydalanish orqali, oʻquvchilarning jismoniy tayyorgarlik darajasini hisobga olgan holda,
darsdan tashqari mashgʻulotlarni tashkil etish va oʻtkazish muammolari еtarlicha
oʻrganilmaganligi ushbu masala oʻz yеchimini topishni taqozo etadi. Boshlangʻich sinf
oʻquvchilari jismoniy tarbiyasiga oid pedagogik tajribani tashkil qilish va oʻtkazishda,
soʻnggi yillarda umumta’lim maktablarida axborot texnologiyalarini faol joriy
qilinayotganligi aniqlandi. Biroq mamlakatimizda oʻquvchilarning jismoniy va funksional
rivojlanishi hamda jismoniy tayyorgarligi toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni aniqlash, yigʻish va
qayd etishning yagona elektron tizimi joriy qilinmaganligi, mashgʻulot samaradorligini
pasaytirib, monitoring amalga oshirish jarayonini qiyinlashtiradi. Oʻquvchilarning darsdan
tashqari mashgʻulotlarida tezkorlik va chaqqonlik sifatlarini rivojlantirish uchun biz
tomonimizdan taklif qilinayotgan bolalarning jismoniy sifatlarini baholashga hamda
funksional bazani yaratishga yoʻnaltirilgan toʻrt bosqichli metodikasidan foydalanish,
boshlangʻich sinf oʻquvchilarining jismoniy rivojlanish koʻrsatkichini 12,3 % ga, jismoniy
tayyorgarlik darajasini 11,9 % ga oshirishga imkon yaratdi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
271
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Artiqov.J.B “Jismoniy tarbiya darslarida o‘rta maktab yoshidagi o‘g‘il bolalarini
tabaqalashtirgan jismoniy tayyorgarligini asoslash” Mag.diss., Toshkent sh. – 2012 й., 29 б
2.
Эгамов Д.Совершенствование методов популяризации массового спорта
среди молодёжи //Общество и инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 9/S. – С. 28-32.
3.
EGAMOV, D. “BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI KUCH SIFATINI
RIVOJLANTIRISH VA SPORT TURLARIGA SARALASH”. OʻZBEKISTON DAVLAT JISMONIY
TARBIYA VA SPORT UNIVERSITETI, 2022.
