Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Ethical aspects of interrogation and investigative actions
Dilrabo TOPILDIEVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
The article illuminates the ethical aspects of interrogative
investigative actions and examines scholars' viewpoints on this
matter. Additionally, it delves into three crucial aspects to
determine the ethical principles and moral essence of
interrogation, providing an extensive analysis of these aspects.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
interrogation,
ethics,
investigative action,
morality,
investigator,
lawyer,
tactics,
testimony,
psychology,
deception,
accused,
victim.
So‘roq tergov harakatining axloqiy aspektlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
so‘roq,
axloq,
tergov harakati,
etika,
tergovchi,
advokat,
taktika,
ko‘rsatma,
psixologiya,
yolg‘on,
ayblanuvchi,
jabrlanuvchi.
Maqolada so‘roq tergov harakatining axloqiy aspektlari
yoritilgan bo‘lib, unda ushbu masala yuzasidan olimlarning
fikrlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, so‘roqning axloqiy
tamoyillari va axloqiy mohiyatini aniqlash uchun uchta muhim
jihatga to‘xtalib o‘tilgan bo‘lib, ushbu jihatlar keng tahlil etilgan.
1
Senior Lecturer, Tashkent State University of Law. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: d.topildieva@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
463
Этические аспекты допроса
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
допрос,
нравственность,
следственное действие,
этика,
следователь,
адвокат,
тактика,
показания,
психология,
ложь,
обвиняемый,
потерпевший.
В статье освещаются этические аспекты следственного
действия «допрос», приводятся мнения учёных по данному
вопросу. Также подробно анализируются три ключевых
аспекта, позволяющих определить этические принципы и
сущность допроса.
So
‘
roqning axloqiy tamoyillari va axloqiy mohiyatini aniqlash uchun uchta muhim
jihatga to‘xtalib o‘tish kerak:
•
umumiy va kasbiy (tergov) etikasi o
‘
rtasidagi munosabat;
•
so
‘roq qilish etikasi tizimidagi ta’sirning tabiati (har qanday ko‘
rinishda);
•
oldindan so
‘
roq qilish jarayonida konfliktlarni tartibga solishning axloqiy
tamoyillari.
Umumiy va kasbiy (tergov) etikasi o
‘
rtasidagi munosabatlar so
‘
roqdan oldingi
axloqiy tamoyillarning birinchi mazmunli momenti hisoblanadi. “Kasbiy etika”
–
bu
axloqiy me’yorlarni idrok etishning kasbiy an’analarining o‘
ziga xos xususiyatlari
kontekstida qabul qilingan umumiy etika sohasidir. Shuni ta
’kidlash kerakki, kasbiy etika
situatsion xususiyatga ega, u faqat kasbiy funksiyalarni amalga oshirish sohasiga
tegishlidir. Kasb-hunardan tashqarida shaxs kasbiy etika talablariga rioya qilmaslikda
erkindir. Afsuski, bu umuman odamlarga xos emas, chunki odamlarda uzoq vaqt
davomida ikkita kuchsiz bir-biriga zid yoki antagonistik qoidalar tizimi bo
‘
lishi
g
‘
ayritabiiydir. O
‘z axloqiy tizimi va kasbiy etikani shakllantiradigan me’yorlarning
birlashishi kasbiy mahoratni rivojlantirishning o
‘
ziga xos bosqichi bo
‘
lib xizmat qiladi va
shu bilan birga shaxsning kasbiy deformatsiyasi boshlanishining birinchi signalidir.
Shunday qilib, kasbiy axloqning “tabiiyligi” ilmiy axloqiy mavzu bo‘
lishni to
‘
xtatadi, lekin
mutaxassisning evolyutsiyasi va regressiyasining tabiati va mexanizmini aniqlashning
dolzarb muammosiga aylanadi.
Kasbiy etika kasbiy faoliyatning ikkita sohasiga xosdir:
1.
Vakillarining ta’sir obyekti shaxs bo‘
lgan kasblar uchun. Psixologlar, ofitserlar,
advokatlar va tergovchilarning mazmuni kasbiy majburiyatlarni bajaruvchining boshqa
odamlar bilan o
‘
zaro munosabati bo
‘
lgan kasb vakillaridir.
2.
Umumiy axloq me’yorlariga tubdan mos kelmaydigan kasblar uchun. Klassik
–
jallod, siyosatchi va bankir kasblari.
Kasbiy etika ma’lum bir ijtimoiy guruh uchun xulq
-atvor qoidalari to
‘
plami sifatida
ularning faoliyati, korporativ manfaatlari va kasbiy madaniyatining xususiyatlari bilan
belgilanadi. Shunday qilib, biz “har bir kasbning o‘ziga xos axloqi bor” degan fikrga
qo
‘
shilamiz [1, 298 b.].
Kasbiy etikaning predmeti
–
bu professional hamjamiyat a’zosining korporativ
qoidalar bilan ifodalangan to
‘
g
‘
ri xulq-
atvori, agar huquqiy me’yorlar u uchun o‘
ziga xos
xulq-atvor qoidalarini belgilamagan bo
‘
lsa albatta.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
464
Kasbiy etikaning professionalning harakatlarini haqiqatda qo
‘
llab-quvvatlashga
qaratilgan elementlarini va o
‘
z ijtimoiy guruhining obro
‘
sini saqlashga qaratilgan bir xil
elementlarni ajratish oson emas. Birinchisi, mutaxassisni kasbning o
‘
ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqadigan axloqiy noaniqlikdan himoya qiladi. Ikkinchisi ko
‘
proq
deklarativ va reklama funksiyasiga ega bo
‘
lgan axloqiy ahamiyatga ega.
Kasbiy etikaning axloqiy me’yorlarining umumiy axloq me’yorlaridan chetlanish
darajasi qanday? Ko
‘
rinishidan, bu yerda o
‘
zgarishlar sezilarli darajada bo
‘
lishi mumkin.
Ma’lumki, psixolog o‘
z kasbiy faoliyatida bir qator axloqiy cheklovlarga ham amal
qilishi kerak. Shunday qilib, psixologik xarakterdagi ma’lumotlarni nazorat ostida saqlash
qoidasi mavjud. “Psixolog birinchi navbatda mijoz bilan mavzuni
tavsiflovchi
materiallarga ega bo
‘
lgan shaxslar ro
‘
yxatini, shuningdek ularni saqlash joyi va
shartlarini, foydalanish maqsadlarini va yo
‘q qilish shartlarini kelishib olishi kerak”.
Ammo agar tadqiqot davomida subyekt boshqalardan ma
’
lumotni yashirayotgani
aniqlansa, bu ma
’lumot oshkor qilinmasa, uchinchi shaxsga ma’naviy azob va psixologik
travma olib keladi, psixologning umumiy axloq nuqtai nazaridan jim bo
‘
lishini sheriklik
deb tushunish mumkin. Shunday qilib, notanishning axloqi tanishning axloqi uchun
qurbon qilinadi. Va bu, ehtimol, to
‘
g
‘
ri.
Omon qolish ehtimoli minimal bo
‘
lgan ofitser uchun chekinish zarur bo
‘
lgan
vaziyatda qo
‘
riqlanadigan otryadni ajratish axloqiy jihatdan asosli hisoblanadi. Umumiy
axloq nuqtai nazaridan, ofitserning boshqalarga qaraganda omon qolishga loyiq
bo
‘
lmagan odamlar guruhidan tanlanishi aniq axloqsizlikdir. Ofitser ko
‘
rib chiqilayotgan
shaxslarni aniqlashning obyektiv mezoniga ega emasligini va bundan tashqari,
cheklangan vaqt sharoitida harakat qilishini hisobga olsak, bo
‘
lajak chekinish
qurbonlarini tanlash juda subyektivdir. Muayyan odamlarni o
‘
limga mahkum etish va
bundan tashqari, tanlovning yuqori darajadagi subyektivligi umumiy axloq doirasidagi
o
‘
ta axloqiy bo
‘
lmagan qarordir. Harbiy etika doirasida bu nafaqat maqbul, balki eng
maqbul yechimdir. Guruh axloqi uchun shaxsning axloqi qurbon qilinadi. Va bu asosli.
Advokatning o‘z himoyasi ostidagi shaxsning aybini bila turib, tergov va sud majlisi
ishtirokchilarini chalg‘itishi, jabrlanuvchiga ruhiy ta’sir
ko‘rsatishi axloqiy norma
hisoblanadi. Darhaqiqat, advokatning juda ziddiyatli xatti-harakati ko
‘
pincha juda
maqbul deb e’lon qilinadi [2, 175 b.]. Jabrlanuvchining advokat haqidagi fikri qanday?
Jabrlanuvchi o
‘
z oldida aybdor tomonning yollangan (sotib olingan) vakilini ko
‘
radi,
u nafaqat umumiy axloqiy ma’noda adolatga erishishga xalaqit beradi, balki
jabrlanuvchining o
‘
zi ham aybdorligini (parcha yoki to
‘
liq) ko
‘
rsatishga harakat qiladi.
Jabrlanuvchi jinoyat sodir bo‘lganini, jinoyatchi uning oldida tu
rganini aniq biladi, sud
majlisini fars, deb hisoblaydi. Jabrlanuvchi yolg
‘
onchini himoya qilinayotganini ko
‘
radi va
kuzatilgan mazmunni hamma odamlar uchun umumiy axloqiy tizimga sig
‘
dira olmaydi.
Biroq, advokatning xatti-harakatlari axloqiy jihatdan to
‘
g
‘
ri keladi, chunki
advokatlarning kasbiy etikasi doirasida halollik va rostgo
‘
ylik tushunchalari ajralib
turadi. Advokatlarning kasbiy etikasiga ko
‘ra, “kasbiy sirni saqlash advokat faoliyatining
mutlaq ustuvorligi hisoblanadi”. Huquqiy etika nuqtai nazari
dan advokat, agar bu kasb
siriga rioya qilishga zid bo
‘
lmasa, rostgo
‘
y bo
‘
lishi kerak. Agar siz belkurakni belkurak
desangiz, advokatlik odob-axloqi nuqtai nazaridan, advokat yolg
‘
on gapirishi yoki
haqiqatni yashirishi kerak, bundan mijoz uchun ahamiyatsiz hollar bundan mustasno.
Jinoyatchi bo
‘
lmaganning axloqi jamiyat axloqi uchun qurbon qilinadi. Va bu obyektiv.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
465
Shunday qilib, bizda kasbiy etikaning umumiy etikadan ustunligining uchta shakli
mavjud bo
‘
lib, ular manfaatlar uchun umumiy axloq normalarini qurbon qilish
qobiliyatiga ega:
•
aniq shaxs;
•
shaxslar guruhlari;
•
jamiyat.
Ko
‘rinib turibdiki, kasbiy axloqiy me'yorlarning umumiy axloqiy me’yorlardan
chetga chiqishi birinchi holatda past, ikkinchisida sezilarli, uchinchisida esa deyarli
cheksizdir. Biz bunday og
‘
ishning adolatliligi haqida gapirmayapmiz, faqat uning
mavjudligi haqiqati haqida aytib o
‘
tmoqchimiz.
Tergov etikasiga xos axloqiy me’yorlar qaysi guruhga mansub? Avvallari
advokatlarning kasbiy etikasi haqida bejiz misol keltirmagan edik. Darhaqiqat, tergovchi
va advokat antagonistlardir, ularning bir-biriga qarshi turishga intilishlari ularning
oldida turgan vazifalarning qarama-qarshiligidan kelib chiqadi.
Advokat ayblov vazifasini ham, himoya vazifasini ham bajarishi kerakmi? Albatta
yo
‘
q. Adabiyotlar hatto advokatning jabrlanuvchining manfaatlarini himoya qilish
qonuniyligiga shubha qiladi, chunki bu advokatlik kasbi oldida turgan vazifalarga zid
keladi [3, 10 b.].
Tergovchi faoliyatining ayblov xususiyati jinoiy ish yuritishning tortishuvi
g
‘
oyasidan kelib chiqadi, unga ko
‘r
a himoya va ayblov qarama-qarshi tomonlar sifatida
harakat qiladi, afzalroq, taxminan teng huquq va majburiyatlarga ega. Agar sudda ayblov
funksiyasini bajaruvchi prokuror tergovchi to
‘
plagan dastlabki tergov materiallariga
tayansa, himoya funksiyasini amalga oshirish zaruriyatidan kelib chiqib, raqobat bo
‘
lishi
mumkin emas. Bu mantiqqa to
‘
g
‘
ri kelmaydi. Biz hatto tergov jarayonida tergovchi
gumon qilinuvchi va ayblanuvchini psixologik jihatdan o
‘
zining raqibi sifatida qabul
qilishi va antagonistni oqlaydigan holatlarning tizimli, to
‘
liq to
‘
plamiga umid qilish
mantiqiy emasligi haqida ham gapirmayapmiz. Bu g
‘
ayritabiiy. Ayblov tomoni na faktik,
na psixologik jihatdan himoyachi pozitsiyasini mustahkamlovchi dalillar to
‘
plashdan
manfaatdor emas. Aslida, tergov jarayonida aniq ayblov tarafdori bor.
Agar vektorlar yo
‘
nalishiga ko
‘
ra, tergovchi va advokat raqib sifatida harakat qilsa
va raqobatning taxminiy g
‘
oyasi ishtirokchilarning huquqlari tengligini nazarda tutsa,
tergovchining kasbiy etikasi normalarining og
‘
ish darajasidan, advokatlik etikasi esa
normalarining umumiy axloq normalaridan bir xil chetlanishidan farq qilmasligi kerak.
Shunga ko
‘ra, qonunga muvofiq, “kasbiy sirni saqlash advokat faoliyatining so‘
zsiz
ustuvorligi” normasi qonunga muvofiq bo‘lgan “tergovchining jinoyat sodir etish
holatlarini aniqlashga intilishi” normasiga mos kelishi kerak. Belgilangan g‘
oya
pragmatizm ruhiga mos keladi va bu yerda izchillik qonunga qaratilgan bo
‘
lib, u haddan
tashqari axloqiy potensialni sezilarli darajada cheklaydi, bu shu jumladan ilmiy
mentalitetga xosdir.
Biz tergov etikasining quyidagi xususiyatlarini so
‘
roq paytida amalga
oshirilganligini ko
‘
ramiz:
1) so
‘roq qilinayotgan shaxsga maqbul psixologik ta’sir ko‘
rsatishda;
2) ziddiyatli vaziyatning rivojlanishini kuzatishda.
Adolatga, rostgo
‘ylik va hamdardlikka intilish umumiy axloq me’yorlariga tegishli
bo’lib, tergovchining kasbiy faoliyatida tub o‘
zgarishlarga olib kela olmaydi. Aynan shuning
uchun ham, taktik
usul tergov jarayoni ishtirokchilarining sha’ni va qadr
-qimmatini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
466
kamsitmasligi kerakligi haqidagi qoida tergov etikasi emas, balki umumiy talablarga ishora
qiladi. Umumiy axloqiy me’yorlarni professional standartlar bilan almashtirishga
urinishlar juda u
zoq tarixga ega. Tergov “haqiqiy insoniylikni rivojlantirishi kerak [4, 79
b.]” deb ta’kidlab, bu pozitsiya tarafdorlari jarayonning oqlovchi yo‘
nalishiga umid
qilmoqdalar. 20-asrning boshlarida rivojlangan mamlakatlardagi liberal huquqshunoslar
bunday axloqqa moyil bo
‘
lganligi ajablanarli emas.
Xuddi shu haddan tashqari axloqiylik tergovchidan noprofessional sohada
butunlay axloqiy imidjni saqlab qolishni talab qiladi. Tergovchining ideal fuqaro qiyofasi,
shubhasiz, ijobiy, ammo bozor iqtisodiyoti sharoiti
dagi real shaxsdan ko‘ra utopik
faylasuf yoki inqilobiy davr qahramoniga ko‘proq mos keladi. Garchi o‘ziga xos ma’naviy
bayroq (yoki xodimni ishdan bo
‘
shatishning mumkin bo
‘
lgan sababi) sifatida davlat
xizmatchilarini yuqori axloqiy talablarga javob berishga majburlovchi normalar mavjud
bo
‘
lish huquqiga ega.
Alohida ta’kidlab o‘
tamizki, tergovchi faoliyatining noto
‘
g
‘
ri rasmiylashtirilgan
taktik komponenti, bizning fikrimizcha, tergovchining to
‘
liq huquqli kasbiy kodeksini
yaratishni imkonsiz qiladi, bu zarurat bir qator mualliflar tomonidan aytiladi [5, 98 b.].
Eslatib o'tamiz, kasbiy va umumiy axloq me’yorlari o‘
rtasidagi nomuvofiqlik kasbiy
deformatsiyaning boshlang
‘
ich nuqtasidir, shuning uchun advokat uchun ruxsat etilgan
umumiy axloqiy taqiqlarni buzadigan bir qator harakatlar tergovchi uchun joiz emas.
Bunday yo‘l qo‘yib bo‘lmasligi ham huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimi maqomini
saqlab qolish zaruratidan, ham o‘z ma’naviy
-axloqiy benuqsonligini saqlash zaruriyatidan
kelib chiqadi. Biroq, yolg
‘on gapirishni taqiqlash tergovchi uchun me’yoriy ravishda
mustahkamlangan bo
‘
lishi ehtimolini kuchaytiradi.
Shunday qilib, 1950-yilda Germaniya Federativ Respublikasi Jinoyat-protsessual
kodeksiga § 136
-
a bandida “Qabul qilib bo‘
lmaydigan so
‘
r
oq usullari” kiritilgan bo‘
lib,
yomon muomala, jismoniy bosim va aldash kabi usullarni taqiqlaydi. Mutlaqo to
‘
g
‘
ri
ta’kidlanganidek, “so‘
roqning har qanday taktik usulida so
‘
roq qilinayotgan shaxsga
yolg
‘on ma’lumot to‘
g
‘
risidagi xabar bo
‘
lmasligi kerak. T
ergovchi, shuningdek, so‘roq
qilinayotgan shaxsni qandaydir imtiyozlar va yengiliklar va’da qilib, ma’lum faktni
tasdiqlashga ishontirishga haqli emas” [6, 115 b.]. Tergovchi to‘
g
‘
ridan-to
‘
g
‘
ri aldamasligi
kerak, chunki bu juda “xunuk” holat bo‘
libgina qolmay, uning shaxsiy deformatsiyasi ham
hisoblanadi. Suhbatni tergovchi faoliyatidagi umumiy axloqiy me’yorlarning xususiyatlari
to
‘
g
‘risida yakunlab, R.Dekartning: “Mantiqiy fikrlashni o‘
rganing, bu axloqning asosiy
tamoyilidir” so‘
zlarini esga olish kerak [7, 79 b.].
“Tergov nayranglari” deb ataladigan axloq masalasini hal qilish biroz qiyinroq.
Bu yerda nutq bevosita kasbiy etika masalalariga to
‘
xtaladi.
1964 yilda Kriminalistika taktikasining ba’zi muammolarini muhokama qilishda
I.D.
Perlov “tergov hiylasi” atamasiga e’tiroz bildirgan va so‘roq “ayyorlik bilan emas,
balki aqlli tarzda” o‘
tkazilishi kerakligini va ayblanuvchining yo
‘
nalishini yo
‘
qotish qabul
qilinishi mumkin emasligini ta’kidlagan.
Bunday usullarni qo
‘
llash tarafdorlari o
‘
z nuqtai nazarini quyidagicha
ta’kidlaydilar: “Ba’zida taktik usullar tergov hiylalari yoki psixologik tuzoqlar deb
ta’riflanadi. Ikkinchisi ko‘
pincha negadir yolg
‘
on deb talqin qilinadi, garchi bu noto
‘
g
‘
ri
bo
‘lsa ham. Ular so‘roq qilinuvchini aldashga emas, balki
uning vaziyatga bergan bahosini
hisoblashiga asoslanadi, bu esa so‘roq qilinuvchini mustaqil ravishda to‘g‘ri qaror qabul
qilish zarurligiga olib keladi” [8, 63 b.].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
467
“Tergov hiylasi” –
bu ishonchli ma’lumot bilan manevr qilish, so‘
roq paytida so
‘
roq
qilin
ayotgan shaxs tergovchining ishning holatlaridan xabardorlik darajasi, ma’lum dalillar
mavjudligi to
‘
g
‘
risida chalg
‘
itadigan vaziyatni yaratadi. Bunday taktik usul so
‘
roq
qilinayotgan shaxsga qanday ta’sir qilishi, birinchi navbatda, uning jinoyatga munosa
batiga
bog
‘
liq. Agar ishtirok aniq bo
‘lsa, ishonchli ma’lumotni tegishli deb baholab, u o‘
zi uchun
eng mos deb hisoblagan xatti-harakat yo
‘
nalishini erkin tanlaydi [9, 14 b.].
“Tergov hiylasi”ning qonuniyligi g‘
oyasiga qarshi bo
‘
lganlarning fikriga ko
‘
ra, bu
usullar tergov qilinayotgan shaxsni “chalkashtirish”, “uni hayratda qoldirish”, “chalkashlik
holatini keltirib chiqarish”, uning aqliy faoliyatiga “tartibsizlik” kiritishga qaratilgan
jarayonlardir” [10, 54 b.], mualliflarning fikriga ko‘
ra, qabul qilinishi mumkin emas.
Ikkala tomonning fikrlarini tahlil qilish shuni ko
‘
'rsatadiki, tashqi tomondan
munozaraning mohiyati terminologik xususiyatga ega va bu muammo R.S.Belkin
tomonidan “tergov hiylasi”, “psixologik tuzoqlar” atamalarini “taktik birikma” atamasi
bilan almashtirgan.
Munozaraning ichki mazmuni biroz murakkabroq. Buni G.M.Minkovskiy ta’kidlab,
gap so
‘
roqda emas, balki so
‘
roq qilinuvchining psixologiyasidan foydalanish bilan bog'liq
usullardan foydalanish mumkinmi degan savolga mohiyatan javob berishda ekanligini
ta’kidladi.
Keling, so
‘
roq qilishning axloqiy tamoyillarining ikkinchi substantiv momentiga
–
so
‘roq qilish etikasi tizimidagi ta’sirning kriminalistik xarakteriga o‘
tamiz.
“Ta’sir” ilmiy kategoriya sifatida kriminalistik adab
iyotlarda to
‘
g
‘
ri aks
ettirilmagan. Ehtimol, ba’zi mualliflar u bilan faqat raqibning irodasini bostirishga
qaratilgan harakatlarni, shubhali axloqiy xarakterdagi harakatlarni bog
‘
lashlari mumkin.
“Bunga qisman jinoiy protsess ishtirokchilariga hech qanday
ta’sir ko‘rsatishga yo‘l
qo‘yilmasligi haqidagi ko‘plab bayonotlar yordam bermoqda. Aftidan, nazariyotchilar
o
‘ylab topgan ba’zi muhrlarni vaqt ham o‘zgartira olmadi” [11, 163 b.]. Bir qator
olimlarning tergovchi ishiga ta’sir o‘
tkazishga yo
‘
l qo
‘
yib bo
‘
lmasligi to
‘
g
‘
risidagi
tadqiqotining noto
‘
g
‘
ridir.
Ta’sir tabiatining mazmunli ko‘
p o
‘lchovliligi ikki xildir. Ba’zi mualliflarning
fikricha, ta
’
sir
–
bu shaxsning munosabati va xatti-harakatlarini yoki faoliyat
ishtirokchilari o
‘
rtasidagi munosabatlar turini o
‘
zgartirishi mumkin bo
‘
lgan narsa [12,
101 b.]. Qoidaga ko
‘
ra, ushbu nuqtai nazarga ega bo
‘lgan mualliflar “ta’sir” va “taklif”
tushunchalarini chalkashtirib yuborishadi. Ushbu tushunchalar bir butun va bir qism
sifatida o
‘
zaro bog
‘liqdir (ta’sir tiz
imli ravishda ishontirish, taklif qilish, manipulyatsiya,
infektsiya va taqlid qilishdan iborat). “Taklif qilish
–
bu boshqa shaxsning ruhiy sohasiga
g
‘
oyalar, his-tuyg
‘
ular, ehtiroslar va boshqa psixofizik holatlarni ozmi-ko
‘
pmi to
‘
g
‘
ridan-
to
‘
g
‘
ri singdirish, boshqacha qilib aytganda, iloji bo
‘
lsa, tanqid va hukm qilish uchun joy
qolmaydigan tarzda ta’sir qilish demakdir” [13, 9 b.]. Ta’sir
–
bu o
‘
zaro ta
’
sirning bir
ishtirokchisidan boshqasiga harakat va ma’lumotni maqsadli ravishda o‘
tkazish [14, 58
b.]. Ushbu ta’rifdan kelib chiqqan holda, tergov jarayonining har qanday subyekti
tomonidan har qanday ishtirokchiga og
‘
zaki aloqa va og
‘
zaki bo
‘lmagan ma’lumot
almashish jarayonida psixologik ta’sir ko‘rsatishi mumkin. “Ta’sir qilish” va “taklif”
o
‘
rtasid
agi farqning asosi shundaki, ta’sirlangan shaxs olingan ma’lumotni tanqidiy
baholashi mumkin.
Shunday qilib, potensial ongli ta’sir sharoitida biz tergovchining axloqsiz xatti
-
harakatlari haqida emas, balki so
‘
roq qilinayotgan shaxsning psixologik himoyasi yetarli
emasligi haqida mulohaza qilmoqdamiz. “Psixologik himoya
–
bu ongni ichki va tashqi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
468
mojarolar, tashvish va noqulaylik holatlari bilan bog
‘
liq noxush, travmatik tajribalardan
himoya qilishga qaratilgan shaxsni barqarorlashtirishning maxsus tizimi”.
Tergovchiga
o
‘
zining intellektual, hissiy va irodaviy salohiyati bilan to
‘
qnash kela olmaydigan, shuning
uchun uning kuchsizligi tufayli ba’zi qo‘
shimcha himoya choralariga muhtoj bo
‘
lgan
“bechora shaxs” tushunchasi ma’naviy jihatdan asossizdir.
Muloqotni
ng asosiy elementlaridan biri ta’sir etish ekanligini hisobga olib, tergov
harakatlarini guruhlash aynan tergovchining tergovning boshqa ishtirokchilariga ta’sir
ko‘rsatish imkoniyatidan kelib chiqib amalga oshiriladi. Jinoyatchiga ta’sir qilish deyarli
ba
rcha tergov harakatlarida kuzatiladi, lekin ba’zi tergov harakatlarida uning salohiyati
nihoyatda yuqori (so
‘
roq, yuzlashtirish); boshqalarda bu muhim (tintuv; garchi aniq
bo
‘
lmasa ham, olib qo
‘
yish); agar tergov harakatining dastlabki bosqichida bunday ta
’sir
kuzatilmagan bo
‘
lsa, tergov harakatini o
‘
tkazish juda qiyin (shaxsning psixologik
holatini optimallashtirish, tanib olish, ko
‘
rsatuvlarni hodisa joyida tekshirish, tergov
eksperimenti paytida uning tergov harakatini o
‘
tkazish sharoitlariga moslashishi
ko
‘rinishidagi ta’sirlar).
Shunday qilib, ta’sir markaziy taktik tushunchadir. Tergov qilinayotgan shaxsga
ta’sir qilishni inkor etish, umuman olganda, kriminalistika taktikasini inkor etishdir.
So
‘
nggi paytlarda kriminalistika taktikasining ayrim masalalariga bag
‘
ishlangan
ishlarda “ta’sir” atamasi tobora keng tarqalgan [15, 196 b.]. Gap shundaki, rolli xatti
-
harakatlar va hayotiy senariylar haqidagi ta'limotlarning rivojlanishi natijasi “ta’sir”ni
shaxslarning o
‘zaro ta’sirining ajralmas atributi sifati
da tushunish edi [16, 17 b.].
Ta’sir, xususan, aloqa va umuman shaxslar o‘
rtasidagi o
‘zaro ta’sirning ajralmas
elementidir. Ko
‘rinib turibdiki, tergov qilinayotgan shaxsga ta’sir qilish mazmuni va
darajasini huquqiy tartibga solishning
taqiqlovchi turi, bunday ta’sir ko‘
rsatilishi va
tartibga solinishi kerak bo
‘
lgan sohalarning juda ko
‘
pligi sababli nomaqbuldir. Obyektiv
ravishda, jinoyat-protsessual va jinoyat qonunchiligi bilan bevosita tartibga solinmagan
ta’sir ko'rsatish shakllariga
qaratilgan umumiy ruxsat etilgan turdan foydalanish
maqsadga muvofiqdir [17, 164 b.]. Darhaqiqat, Jinoyat-protsessual qoidalarga ko
‘
ra,
“yo’naltiruvchi savollar berish taqiqlanadi” deb ta’kidlangan. Aks holda, tergovchi so‘roq
qilish taktikasini tanlashda erkindir. Shunday qilib, tergovchining taktik tanlash erkinligi
me’yoriy jihatdan mustahkamlangan va “qonun bilan taqiqlanmagan hamma narsaga
ruxsat beriladi” bu esa umumiy huquqiy tamoyilga to‘
liq mos keladi.
Alohida-
alohida, noqonuniy psixologik ta’sir masalasini hal qilish kerak. “Zo‘
rlik
ishlatish har qanday jinoiy ishning elementar va muqarrar sharti bo
‘
lgan sharoitda va
jarayon ishtirokchilari undan foydalanishning haqiqiy imkoniyatini albatta his qilishlari
kerak” [18, 136 b.]. Qonuniy ta’sir va noqonuniy ta’sir o‘
rtasidagi farq faqat bitta
parametr asosida amalga oshirilishi mumkin
–
qonuniylik, ya’ni, protsessual huquqiy
munosabatlar subyektining shaxsiga ongli ravishda, tanqidiy, hech qanday zo
‘
ravonliksiz,
harakat-harakatsizlik shaklida ifodalang
an ta’sirning amaldagi qonunchilikka
muvofiqligi, bunda ikkinchisi egallab turgan faol pozitsiyani tanlash erkinligi bilan
amalga oshirilishi lozim deb hisoblaymiz [19, 27 b.].
Aytilganlarni umumlashtirish uchun shuni ta’kidlaymizki, umuman olganda tergov
etikasi tizimida, xususan, so
‘
roq qilish etikasida, agar so
‘
roq qilinayotgan shaxsning
reaktsiyasida o
‘zgaruvchanlikni va uni tanlash erkinligini nazarda tutsa, qonuniy ta’sir
axloqiy jihatdan joizdir. Chunki, bunda so
‘
roq qilinayotgan shaxs tutgan faol pozitsiyasi
saqlab qoladi. “Ushbu yondashuv bilan tergovchining axloqiy jihatdan majburiy maxsus
subyekt sifatida xatti-harakatlariga muvozanatli baho berishni asossiz tanqiddan ajratish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
469
mumkin bo
‘ladi, bu esa uni obyektiv ma’lumot olishga qaratilgan, ba’zid
a ziddiyatli
vaziyatda eng samarali taktik va kriminalistik vositalardan foydalanishni rad etishga
majbur qiladi” [20, 188 b.].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Энгельс Ф.
Людвиг Фейербах и конец классической немецкой философии
// Маркс К., Энгельс Ф. Собрание сочинений. М.: Политиздат, 1961. Т. 21.
c. 298-299.
2.
Князьков А.С.
Концептуальные положения тактического приема. Томск:
Изд
-
во Томского ун
-
та, 2012. С. 175.
3.
Воронов А.А.
Этические проблемы процессуального поведения адвоката
–
представителя потерпевшего в уголовном процессе // Воронежский адвокат.
2006. № 11. С. 10.
4.
Кони А.Ф.
Нравственные начала в уголовном процессе (Общие черты
судебной этики) // Избранные труды и речи. Тула: Автограф, 2000. С. 79.
5.
Антонов И.А.
Нравственно
-
правовые начала уголовно
-
процессуальной дея
-
тельности (теоретические идеи и правоприменительная практика): дис. ... д
-
ра
юрид. наук. СПб., 2005. С. 250;
Субботина И.Г.
Нравственные начала предвари
-
тельного расследования. М., 2002. С. 98
-100.
6.
Шейфер С.А.
Следственные действия. Основания, процессуальный порядок
и доказательственное значение. Самара: Самарский университет, 2004. С. 115.
7.
Слово
о науке. Книга вторая / сост. Е.С. Лихтенштейн. М.: Знание, 1981. С. 79.
8.
Болтнев В.Н., Лавров Ю.И.
О «психологических хитростях» в следственной
тактике // Следственная тактика. 1966. № 71. С. 63
-72.
9.
Розовский Б.Г.
Некоторые вопросы применения психологических приемов в
допросе обвиняемых // Криминалистика и судебная экспертиза. Киев, 1965. Вып. 2. С. 1
4
10.
Михальчук А.Е.
Тактические комбинации при производстве следственных
действий / под ред. В.В. Степанова. Саратов: Изд
-
во Саратов. ун
-
та, 1991. С. 54.
11.
Жуков
О.И.
Тактико
-
криминалистическая
основа
следственной
деятельности: дис. ... канд. юрид. наук. М.,2006. С. 163.
12.
Андреева Г.М.
Социальная психология. М.: Изд
-
во МГУ, 1980. С. 101.
13.
Бехтерев В.М.
Внушение и его роль в общественной жизни. СПб.: Издание
К. Л. Риккера, 1908.
C. 9.
14.
Психология
. Словарь. М.: Политиздат, 1990. С. 58.
15.
Адамова И.А.
К вопросу о проблеме допустимости психологического
воздействия на допрашиваемого // Российское правоведение на рубеже веков.
Томск, 2004. Ч. 4.
C. 194-196
16.
Кабаченко
Т.С.
Методы
психологического
воздействия.
М.:
Педагогическое общество России, 2000. С. 17
.
17.
Жуков
О.И.
Тактико
-
криминалистическая
основа
следственной
деятельности: дис. ... канд. юрид. наук. М., 2006. С. 164.
18.
Феньвеши Ч.
Насилие в уголовном процессе (субъекты вторичной
виктимизации) // Журнал российского права. 2003. № 2. С. 136
-142.
19.
Зорин
Р.Г
.
Криминалистическая
характеристика
тактического
(психического) воздействия в системе следственных действий // Юридическая
психология. 2008. № 8. С. 27
-28.
20.
Князьков А.С.
Концептуальные положения тактического приема. Томск:
Изд
-
во Томского гос. ун
-
та, 2012. С. 188.
