Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Criteria for evaluating students' artificial intelligence
usage skills
Durdona BAKHTIYOROVA
1
Bukhara Innovative Education and Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article explores theoretical and practical aspects of
criteria for assessing students' skills in utilizing artificial
intelligence. It demonstrates how these assessment criteria can
determine students' capacity for independent, effective, and
ethically appropriate use of AI technologies. Additionally, the
article discusses reflective practices, metacognitive approaches,
peer evaluation, and analytical assessment systems employing
AI tools. Based on the findings, the article proposes developing
innovative approaches to evaluate AI competencies in modern
education.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
artificial intelligence,
assessment criteria,
student competence,
AI literacy,
reflection,
metacognitive approach,
educational technologies.
Talabalarning
sun’iy
intelektdan
foydalanish
ko‘nikmalarini baholash mezonlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sun’iy intellekt,
baholash mezonlari,
talaba kompetensiyasi,
AI savodxonligi,
refleksiya,
metakognitiv yondashuv,
ta’lim texnologiyalari.
Ushbu
maqolada
talabalarning
sun’iy
intellektdan
foydalanish ko‘nikmalarini baholash mezonlari nazariy va
amaliy jihatdan o‘rganildi. Mazkur baholash mezonlari orqali
talabalarning AI texnologiyalaridan mustaqil, samarali va
axloqiy me’yorlarga mos foydalanish salohiyati
aniqlanishi
mumkinligi
ko‘rsatib
berildi.
Shuningdek,
refleksiya,
metakognitiv yondashuvlar, o‘zaro baholash va AI vositalari
orqali tahliliy baholash tizimlari muhokama qilindi. Maqola
natijalari asosida zamonaviy ta’limda AI kompetensiyalarini
baholovchi innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqish taklif
qilinadi.
1
Assistant, Bukhara Innovative Education and Medical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
570
Критерии
оценки
навыков
использования
искусственного интеллекта студентами
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
искусственный интеллект,
критерии оценки,
компетенции студентов,
AI-
грамотность,
рефлексия,
метакогнитивный подход,
образовательные
технологии.
В данной статье теоретически и практически
исследуются критерии оценки навыков студентов в
использовании технологий искусственного интеллекта.
Показано, что применение данных критериев позволяет
определить
способность
студентов
эффективно,
самостоятельно и с соблюдением этических норм
применять ИИ в образовательной и профессиональной
деятельности. Рассматриваются современные системы
аналитической оценки, основанные на рефлексии,
метакогнитивных
подходах,
взаимной
оценке
и
использовании инструментов искусственного интеллекта.
На
основе
полученных
результатов
предлагается
разработка
инновационных
подходов
к
оценке
ИИ
-
компетенций в контексте современного образования.
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim tizimidagi o‘rni
tobora ortib bormoqda. Bu texnologiyalar nafaqat dars jarayonlarini avtomatlashtirish,
balki o‘quvchilar va talabalar uchun shaxsiylashtirilgan, moslashuvchan va samarali
ta’lim olish imkoniyatini yaratmoqda. Sun’iy intellekt vositalarining ta’limga joriy etilishi
talabalardan ham yangi kompetensiyalarni
–
texnologiyalarni anglash, ulardan oqilona
foydalanish, muammoli vaziyatlarda ularni tatbiq eta olish ko‘nikmalarini talab etmoqda
.
Shunday ekan, hozirgi vaqtda talabalarning sun’iy intellektdan foydalanish
ko‘nikmalarini aniqlash va baholash masalasi dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Chunki bugungi kunda sun’iy intellekt bilan ishlash faqat informatika yo‘nalishidagi
talabalar
uchun emas, balki til o‘rganuvchilar, iqtisodchilar, pedagoglar, jurnalistlar, hatto
san’at sohasi vakillari uchun ham muhim vositaga aylanmoqda. Masalan, ingliz tilini
o‘rganayotgan talaba matn yozishda Grammarly yoki ChatGPT'dan, dizayn yo‘nalishidagi
t
alaba esa Midjourney yoki DALL·E kabi AI
-dasturlardan foydalanmoqda. Ammo ularning
bu texnologiyalardan foydalanish darajasi, samaradorligi, maqsadga muvofiqligi turlicha
bo‘lishi mumkin. Shu boisdan, bu sohada aniq va ilmiy asoslangan baholash mezonlarini
ishlab chiqish ehtiyoji sezilmoqda.
Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish ko‘nikmalarini baholashda oddiy texnik
bilimlar emas, balki tizimli yondashuv zarur. Zero, ko‘nikma –
bu faqat biror vositani
ishlata olish emas, balki uni aniq kontekstda, maqsadga muvofiq, mustaqil fikrlash orqali
tanlab olish, foydali natijaga erishish va natijalarni tahlil qila olishdir. Bu jihatlar nazarda
tutilganda, talabaning sun’iy intellekt bilan ishlash malakasini baholashda bir nechta
muhim mezonlar yuzaga chiqadi: texnologiyani tanlash qobiliyati, undan mustaqil
foydalanish darajasi, tanlangan texnologiyaning maqsadga muvofiqligi, ijodkorlik bilan
yondashish, axloqiy me’yorlarga rioya qilish (plagiat masalasi, noto‘g‘ri ma’lumotlarni
tanqidiy tahlil qilish) va yakuni
y mahsulot sifatiga e’tibor. Shu bilan birga,
o‘quvchilarning raqamli savodxonligi darajasi, tanqidiy fikrlash qobiliyati, mas’uliyatli
yondashuvi ham ushbu baholash mezonlari doirasida muhim o‘rin tutadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
571
Talabalarning AI vositalariga munosabati va ulardan foydalanish motivatsiyasi
ham ko‘nikmalarning shakllanishida muhim omillardan biridir. Ayrim talabalar
AI vositalarini vaqtni tejash, oson yo‘l bilan vazifani bajarish deb bilishsa, boshqalar uni
o‘zini rivojlantirish, fikrini boyitish, yangi yondashuvlarni o‘rganish vositasi sifatida
ko‘radilar. Bu esa AI vositalaridan foydalanishda yuzaga keladigan etik masalalarni ham
ko‘rib chiqishni talab etadi. Masalan, talaba yozma topshiriqni sun’iy intellektga to‘liq
yozdirib, o‘z nomidan topshirsa –
bu bilim em
as, sun’iy mehnat mahsulini o‘zlashtirishga
urinish hisoblanadi. Bunday holatlar talabaning AI vositasini qanday niyatda, qanday
darajada va qanday uslubda ishlatayotganini baholashga alohida e’tibor qaratishni talab
qiladi. Bu esa baholash mezonlarining nafaqat texnik, balki metodik, didaktik va axloqiy
asoslarda ishlab chiqilishini taqozo etadi.
Zamonaviy ta’lim tizimida ko‘nikmalarni baholashning universal, modulli va
differensial yondashuvlarga asoslangan modellari ishlab chiqilmoqda. Xususan, sun’iy
in
tellekt vositalarini ishlatish ko‘nikmasi ham bosqichma
-bosqich rivojlanadi:
boshlang‘ich darajada talaba faqatgina mavjud platformadan foydalanishni biladi; o‘rta
darajada
–
foydali vazifalarni mustaqil bajarishda sun’iy intellektdan yordam oladi;
yuqori darajada esa talaba bu texnologiyalarning ichki imkoniyatlarini yaxshi biladi,
ularni kombinatsiyalab ishlata oladi, natijalarni tanqidiy baholaydi va ehtiyojga qarab
moslashtiradi. Shu sababli, baholashda ushbu darajaviy yondashuvlar asosida
ko‘rsatkichlar ishlab chiqilishi lozim. Baholash jarayoni esa faqat o‘qituvchi fikriga
asoslanmasdan, talabaning o‘z
-
o‘zini baholashi, o‘zaro baholash, sun’iy intellekt vositalari
orqali monitoring qilish kabi turli metodlarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi zarur.
Bundan ta
shqari, xalqaro ta’lim tizimlarida ham ushbu yo‘nalishda izlanishlar olib
borilmoqda. Xususan, AQSh, Janubiy Koreya, Singapur va Yevropa mamlakatlarida
talabalarning AI bilan ishlash ko‘nikmalarini aniqlash uchun turli standartlashtirilgan
metodikalar ishl
ab chiqilmoqda. Ushbu tajribalar O‘zbekiston ta’lim tizimida ham
AI vositalarini samarali joriy etish, talabalarning bu boradagi tayyorgarlik darajasini
aniqlash va keyingi rivojlanish bosqichlarini belgilashda foydali bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, mamlakatimizda raqamli transformatsiyaga oid milliy dasturlar, Prezident
qarorlarida sun’iy intellektni o‘qitishga integratsiyalash muhim yo‘nalish sifatida e’tirof
etilmoqda. Bu esa o‘z navbatida ilmiy jamoatchilik oldiga AI vositalaridan foydalanuvchi
talaba po
rtretini shakllantirish, mazkur ko‘nikmalarni baholash uchun aniq mezonlarni
ishlab chiqish vazifasini qo‘ymoqda.
Sun’iy intellekt texnologiyalari bilan ishlash bo‘yicha ko‘nikmalar talabaning
zamonaviy ta’lim olamidagi tayyorgarlik darajasini, raqobatbard
oshligini va innovatsion
fikrlash salohiyatini belgilovchi muhim omillardan biridir. Ushbu maqola aynan shu
ko‘nikmalarni qanday mezonlar asosida aniqlash va baholash mumkinligi, bu
mezonlarning qanday psixopedagogik, texnologik va axloqiy asoslari borligini yoritishga
qaratiladi. Shuningdek, talabalarning AI vositalaridan qanday samarali, ongli va maqsadli
foydalanayotganini
aniqlash
orqali,
bu
boradagi
ta’limiy
strategiyalarni
takomillashtirishga xizmat qiluvchi xulosalar keltiriladi.
Bugungi zamonaviy ta
’lim jarayoni raqamli transformatsiyaga tobora chuqurroq
kirib bormoqda. Rivojlanayotgan texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt (SI)
vositalarining kirib kelishi nafaqat o‘quv jarayonini avtomatlashtirishga, balki uning
metodik, psixologik, didaktik jih
atdan tubdan o‘zgarishiga olib kelmoqda. Ayniqsa,
talabalarning SI’dan foydalanish qobiliyatini aniqlash, baholash va ushbu ko‘nikmalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
572
asosida ta’lim sifatini oshirish ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb vazifalardan biriga
aylangan. Biroq bu jarayonda qanday mezonlar asosida baholash kerakligi, ularning
samaradorligi va universalligi haqida hali ham izchil yondashuvlar yetishmaydi. Shuning
uchun ushbu maqolaning asosiy maqsadi
–
talabalarning sun’iy intellektdan foydalanish
bo‘yicha shakllanayotgan ko‘nikmalarini baholash uchun zarur bo‘lgan mezonlarni
aniqlash, ularni ilmiy-metodik jihatdan asoslash, amaliy misollar orqali izohlash va
xorijiy tajriba bilan solishtirishdan iborat.
Avvalo, sun’iy intellekt vositalari turlicha: matnli AI (ChatGPT, Claude), g
rafik
AI (Midjourney, DALL·E), kod yozuvchi AI (GitHub Copilot), tahliliy AI (Google Bard,
Notion AI), til o‘rgatuvchi AI (Elsa Speak, Duolingo Max), ovoz tanish vositalari
(Speechify), akademik yordamchilar (Consensus, Research Rabbit) va boshqalar. Har bir
turdagi vosita o‘zining funksional imkoniyatlariga ega va ulardan foydalanish darajasi
ham turlicha. Shu sababli, talabalarning SI bilan ishlashdagi ko‘nikmalarini aniqlash
uchun ko‘p komponentli yondashuv talab etiladi.
Baholashning birinchi mezoni
–
texnologiyani tanlash va moslashtirish
ko‘nikmasidir. Ushbu ko‘nikma talabaning konkret topshiriq yoki o‘quv vazifasini
bajarishda aynan qaysi SI vositasi eng mos kelishini aniqlay olish qobiliyatini ifodalaydi.
Misol uchun, agar talaba ingliz tili darsida
insho yozishi kerak bo‘lsa, u Grammarly,
Quillbot yoki ChatGPT kabi vositalardan foydalangan bo‘lishi mumkin. Biroq har bir
vositaning imkoniyatlari turlicha: Grammarly grammatikani tekshiradi, ChatGPT esa
umumiy matn yarata oladi. Talabaning aynan topshiriqqa mos AI vositasini tanlashi
–
texnologik savodxonlik belgilaridan biridir.
Ikkinchi mezon
–
mustaqil ishlay olish va natijani tahlil qila olishdir. Bu mezon
talabaning sun’iy intellekt vositasi bergan natijani tanqidiy tahlil qila olishini o‘z ichiga
oladi. Masalan, ChatGPT tomonidan yaratilgan javob har doim ham aniq, ilmiy yoki
kontekstga mos bo‘lavermaydi. Talaba bu natijani xuddi qanday bo‘lsa shunday qabul
qiladimi yoki uni o‘zgartirib, tahrir qilib, o‘z fikri bilan boyitadimi? Mana shu jihat
talabaning chuqur tafakkurini, tanqidiy qarashini va akademik halollikni aks ettiradi.
Uchinchi mezon
–
axloqiy va akademik tamoyillarga rioya qilish. Bu ko‘nikma SI
vositalaridan foydalanganda plagiatga yo‘l qo‘ymaslik, boshqa mualliflarning fikrlarini
to‘g‘r
i iqtibos keltirish, axloqiy-
ijtimoiy me’yorlarga amal qilish kabi elementlarni o‘z
ichiga oladi. Aks holda, talaba AI’ni noto‘g‘ri yo‘nalishda ishlatib, ta’limiy jarayonning
mohiyatini yo‘qotadi. Misol uchun, agar talaba mustaqil ishni to‘liq ChatGPT
orq
ali yozdirsa, o‘quv maqsadiga erishmagan bo‘ladi. Shuning uchun baholashda
AI vositalaridan foydalanish etikasini alohida e’tiborga olish lozim.
To‘rtinchi mezon –
ijodiy yondashuv va muammoli vaziyatda samarali foydalanish.
Bu yerda talabaning kreativ yo
ndashuvi, turli vositalarni birlashtira olish ko‘nikmasi,
yangi g‘oyalarni ilgari sura olish qobiliyati baholanadi. Masalan, dizayn yo‘nalishida tahsil
olayotgan talaba sun’iy intellekt vositalari orqali bir vaqtning o‘zida logotip yaratishi,
unga izoh yoz
ishi va uni brending strategiyaga bog‘lay olishi kerak. Bunday kompleks
yondashuv
–
AI’dan yuqori darajadagi foydalanish ko‘nikmasining belgilaridan biridir.
Beshinchi mezon
–
axborotni izlash va to‘plashda sun’iy intellektdan foydalanish
samaradorligi. Ko
‘plab talabalar bugungi kunda Google orqali izlash o‘rniga ChatGPT yoki
boshqa AI qidiruv vositalaridan foydalanmoqda. Bu esa ulardan savolni to‘g‘ri qo‘yish,
kontekstni aniq ifodalash, natijani filtrlash, ishonchli ma’lumotni ajrata olish
ko‘nikmalarini t
alab etadi. Talabaning bu boradagi savodxonligini baholash, uning
raqamli madaniyat darajasini ham aks ettiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
573
Amaliyotda yuqoridagi mezonlar asosida baholash uchun turli metodlardan
foydalanish mumkin: portfolio tahlili, praktik topshiriqlar
orqali monitoring, o‘z
-
o‘zini
baholash, savol-javob shaklidagi mini-testlar, yakka suhbatlar, interaktiv loyihalar, peer
review va boshqalar. Masalan, ingliz tilini o‘rganayotgan talaba ChatGPT orqali yozgan
inshosini taqdim etib, qanday savollar bergani, javoblarni qanday tanlab olgani, ularni
qay tarzda tahrirlagani haqida yozma tahlil beradi. Bu orqali o‘qituvchi nafaqat yakuniy
mahsulotni, balki jarayonni ham baholay oladi.
Xalqaro tajribaga murojaat qiladigan bo‘lsak, AQShning aksar universitetlarida
AI savodxonligini aniqlash uchun maxsus baholash tizimlari joriy etilgan. Masalan,
Arizona State Universityda talabalar AI vositalaridan foydalanish qoidalarini
o‘zlashtirgandan so‘ng, ularning amaliy topshiriqlar asosida kompetensiyalari
baholanadi. Yevro
pada esa Erasmus+ loyihalari doirasida AI ko‘nikmalarining 3 bosqichli
modeli ishlab chiqilgan: AI Literacy, AI Use, AI Creation. Ushbu model asosida baholash
mezonlari moslashtirilgan. O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari ham bunday ilg‘or
yondashuvlarni milliy kontekstga moslashtirgan holda tatbiq etishi zarur.
Mavzuga oid muhim jihatlardan yana biri
–
soha xususiyatidan kelib chiqqan holda
baholash mezonlarini modifikatsiyalashdir. Ya’ni, filologiya yo‘nalishidagi talabaga
qo‘yiladigan AI ko‘nikmalari bilan dasturchi talabaga qo‘yiladigan ko‘nikmalar turlicha.
Filolog AI yordamida tahliliy, stilistik yoki tarjima vazifalarini bajaradi, dasturchi esa kod
yozadi, debugging qiladi, avtomatlashtirishni amalga oshiradi. Shu sababli, baholov
mezonlari umumiy bo
‘lishi mumkin bo‘lsa
-
da, ularning konkret ko‘rsatkichlari sohalar
kesimida aniqlashtirilishi lozim.
Yana bir muhim jihat
–
baholash natijalarining tahliliy aspekti. Talabaning AI bilan
ishlash ko‘nikmalarini baholabgina qolmasdan, natijalarni qanday rivojl
antirish
mumkinligini ko‘rsatib berish ham zarur. Bu esa ta’lim muassasasida AI bo‘yicha ichki
monitoring tizimini joriy etishni, murabbiylar va o‘qituvchilarni AI pedagogikasi bo‘yicha
tayyorlashni talab etadi. Shuningdek, AI vositalari yordamida talabalar profilini
shakllantirish, ularga mos keladigan o‘quv uslublarini tanlash, shaxsiylashtirilgan ta’limni
tashkil qilish imkonini beradi.
Bugungi kunda sun’iy intellektdan foydalanish ko‘nikmalarini baholash bo‘yicha
nafaqat nazariy mezonlar, balki ularni a
malda qo‘llashda ishlatiladigan
indikatorlar
tizimi
ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bu indikatorlar yordamida talabaning
AI bilan ishlashdagi har bir amaliy faoliyati aniq mezonlar orqali o‘lchanadi.
Masalan:
•
Yuqori daraja (advanced):
Talaba AI vositasini topshiriq turiga moslab mustaqil
tanlaydi, sozlaydi, ma’lumotni qayta ishlaydi va uning natijasini tanqidiy baholaydi.
•
O‘rta daraja (intermediate):
Talaba AI vositasidan samarali foydalana oladi,
ammo ayrim hollarda ustoz yo‘riqnomasiga muhtoj.
•
Boshlan
g‘ich daraja (beginner):
Talaba AI vositasidan foydalanadi, ammo bu
jarayon asosan ko‘rsatmalar asosida amalga oshiriladi va mustaqillik past bo‘ladi.
•
Foydalanmagan (non-user):
Talaba AI vositalaridan umuman foydalanmaydi
yoki foydalanishni bilmaydi.
Ushbu darajalar asosida tuzilgan
kompetensiya xaritasi
o‘quv jarayonini
differensiallashtirish va shaxsiylashtirishga xizmat qiladi. Masalan, boshlang‘ich
darajadagi talabalarga asosiy ko‘nikmalarni berish bo‘yicha mini
-kurslar tashkil etiladi,
yuqori darajadagilarga esa murakkab topshiriqlar yuklanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
574
Bundan tashqari, baholashda
ko‘p manbali baholash yondashuvi
(multi-source
assessment) juda samarali sanaladi. Bu usulda faqatgina ustoz emas, balki talabaning o‘zi,
guruhdoshlar va hatto sun’iy intellekt vositalarining o‘zi ham baholashda ishtirok etadi.
Masalan, talaba ChatGPT orqali yozgan insho ustida ishlaganda, platforma talabaning
grammatika, mantiqiy bog‘liqlik, kontekstga moslik kabi jihatlar bo‘yicha tahlil beradi.
Ushbu tahlillar ustoz tomonida
n baholashda qo‘shimcha dalil sifatida olinishi mumkin.
Bu esa baholashning obyektivligini oshiradi.
Yana bir muhim jihat
–
refleksiya asosidagi baholash
. Ya’ni, har bir topshiriqdan
so‘ng talaba o‘zi bajargan ish bo‘yicha tahliliy mulohaza yozadi: “Men us
hbu vazifani
bajarishda qanday AI vositadan foydalandim? Nimani o‘rgandim? Qanday xatoga yo‘l
qo‘ydim? Nima sababdan aynan ushbu yondashuvni tanladim?” Bu o‘z
-
o‘zini baholash
shakli talabaning fikrlash darajasini, o‘zgarishlarga ochiqligini, metakognitiv s
alohiyatini
aniqlashga xizmat qiladi.
Talabalarni SI’dan foydalanish bo‘yicha baholashda
metakognitiv yondashuvlar
(ya’ni, o‘z fikrlash jarayonini anglab yetish) ayniqsa muhim.
Bunda quyidagi savollar
asosida tahlil qilish mumkin:
•
Talaba muammoni qanday anglaydi?
•
Yechim topishda qanday AI vositani tanlaydi?
•
Natijani qanday tekshiradi va baholaydi?
•
O‘z faoliyatiga qay tarzda qayta tahlil kiritadi?
Bu kabi yondashuvlar asosida yaratilgan testlar, loyiha ishlari, mini-tadqiqotlar
orqali talabaning sun’iy intellektdan foydalanish salohiyatini yanada chuqurroq o‘rganish
mumkin bo‘ladi.
Shuningdek, baholash jarayonida
blooms taksonomiyasi
ni sun’iy intellekt
kontekstida qayta ishlash ham dolzarb. Masalan, bilish bosqichida
–
AI haqida nazariy
bilimlar (chatbot nima, nega kerak?), tushunish bosqichida
–
AI vositasining qanday
ishlashini izohlash, qo‘llash bosqichida –
amaliy topshiriqlarni bajarish, tahlil bosqichida
–
AI natijasini baholash, sintez bosqichida
–
AI yordamida yangi loyiha yaratish, baholash
bosqichida esa
–
AI natijalari ustida mustaqil fikr yuritish. Har bir bosqichda baholash
mezonlari aniqlanadi va differensial yondashuv shakllanadi.
Ushbu yondashuvlar natijasida ta’limda quyidagi
real amaliy o‘zgarishlar
kuzatilmoqda:
•
talabalar topshiriqlarni tezroq va sifatliroq bajarayotganligi;
•
sun’iy intellekt vositalari bilan ishlashda mustaqillik va motivatsiyaning oshganligi;
•
o‘quv dasturlarining zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashganligi;
•
akademik halollik muammolariga yangicha yondashuvlar.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, sun’iy intellekt vositalarini faqat
o‘quv jarayonida yordamchi sifatida ko‘rish emas, balki ta’limning tub elementi sifatida
qabul qilish zarur. Buning uchun esa ta’lim tizimi tomonidan quyidagi chor
a-tadbirlar
amalga oshirilishi maqsadga muvofiq:
1.
Har bir fan va yo‘nalish uchun AI ko‘nikmalarini o‘z ichiga olgan baholash
mezonlarini ishlab chiqish.
2.
Ustozlar va murabbiylar uchun AI savodxonligi bo‘yicha malaka oshirish
kurslarini yo‘lga qo‘yish.
3.
Baholov natijalari asosida talabalarni differensial rivojlantirish strategiyasini
ishlab chiqish.
4.
Sun’iy intellekt vositalari asosida tahliliy platformalar yaratish (masalan,
“AI Learning Portfolio” tizimi).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
575
Xulosa qilib aytganda, talabalarni sun’iy
intellekt vositalaridan foydalanish
ko‘nikmalari bo‘yicha baholash nafaqat ularning texnologik savodxonligini, balki ijodiy
fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, tanqidiy yondashuv, axloqiy me’yorlarga rioya qilish
kabi ko‘nikmalarni ham shakllantirishga xizmat qiladi. Ustoz va o‘quv muassasalari esa
ushbu jarayonda innovatsion yondashuvlar orqali ilg‘or baholash tizimlarini yaratib,
talabalarning raqamli dunyodagi kompetensiyalarini mustahkamlashda faol bo‘lishi
kerak. Hozirgi zamonaviy ta’lim jarayonida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalaridan
foydalanish nafaqat o‘quvchilar, balki talabalar uchun ham zaruriy ko‘nikmaga
aylanmoqda. Talabaning raqamli texnologiyalar bilan ishlash salohiyati, xususan,
SI vositalaridan foydalanish darajasi ularning akademik muvaffaqiyatlari, kasbiy
raqobatbardoshligi va shaxsiy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli,
talabalarni SI’dan foydalanish ko‘nikmalari bo‘yicha baholash mezonlarini ishlab chiqish,
ularni amaliyotga tatbiq etish va natijalar asosida diffe
rensial yondashuvlarni yo‘lga
qo‘yish bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir.
Maqolada talabalarning sun’iy intellektdan foydalanish ko‘nikmalarini baholash
mezonlari tahlil qilindi. Jumladan, SI vositalaridan mustaqil va samarali foydalanish
darajalari, metakognitiv tahlil, reflektiv yozuvlar hamda topshiriqqa mos texnologik
yondashuvlar asosida kompetensiyalar shakllantirish yoritildi. Ayniqsa, talabalarning
AI vositalaridan foydalangan holda muammo hal qilish, yechim topishda tanlov qilish,
tanqidiy
fikrlash va o‘z faoliyatini baholash salohiyati baholash mezonlarining asosi
sifatida ko‘rsatildi. Bundan tashqari, baholashning formatlari ham turlicha bo‘lishi
mumkinligi
–
testlar, loyiha ishlari, AI-
refleksiya yozuvlari, portfoliolar, o‘zaro baholash
va AI yordamida baholash variantlari keltirildi. Bu yondashuvlar nafaqat obyektiv va
chuqur baholash imkonini beradi, balki talabalarning o‘z
-
o‘zini anglash, rivojlantirish va
texnologik muhitga moslashuvini ham ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘Y
XATI:
1.
Selwyn, N. (2019). Should robots replace teachers? AI and the future of education.
Learning, Media and Technology
, 44(1), 1
–
15. https://doi.org/10.1080/17439884.2019.1570079
2.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education:
Promises and Implications for Teaching and Learning.
Center for Curriculum Redesign
.
3.
Zawacki-Richter, O., et al. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence
applications in higher education
–
where are the educators?
International Journal of Educational
Technology in Higher Education
, 16, 39. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
4.
Luckin, R., et al. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education.
Pearson Education
.
5.
Spector, J. M. (2020). Artificial intelligence and the future of education.
Educational
Technology Research and Development
, 68, 1
–
3. https://doi.org/10.1007/s11423-019-09703-4
6.
Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2020). Artificial Intelligence in Education: A Review.
IEEE Access
, 8, 75264
–
75278. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.2988510
7.
Chen, X., Xie, H., & Hwang, G. J. (2022). A systematic review of artificial
intelligence in education.
Computers and Education: Artificial Intelligence
, 3, 100052.
https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100052
8.
Alammary, A. (2022). Artificial intelligence in education: Opportunities and
challenges for teaching and learning.
Education and Information Technologies
, 27, 2401
–
2413. https://doi.org/10.1007/s10639-021-10636-w
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
576
9.
Roll, I., & Wylie, R. (2016). Evolution and Revolution in Artificial Intelligence in
Education.
International Journal of Artificial Intelligence in Education
, 26, 582
–
599.
10.
Ahmad, M., & Ibrahim, R. (2021). Evaluating Students' Performance Using
AI Tools in Higher Education.
International Journal of Emerging Technologies in Learning
,
16(4), 42
–
55. https://doi.org/10.3991/ijet.v16i04.18499
