Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Criminal procedural issues of implementing the institution
of testimonial immunity in evidence
Malikabonu ABDULLAEVA
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 15 October 2024
Available online
25 November 2024
This research focuses on the implementation of the institution
of testimonial immunity in the criminal procedure of Uzbekistan.
The article examines the concept, essence, and types of
testimonial immunity, along with identifying the range of
subjects who may be granted such immunity. Proposals for
integrating the institution of testimonial immunity into
Uzbekistan's legislation have been developed. The potential
positive and negative consequences of implementing this
institution have also been considered. Based on the research, the
necessity of incorporating testimonial immunity into the
criminal procedural legislation of Uzbekistan has been
substantiated, with specific proposals presented. The article
highlights the role of testimonial immunity in protecting human
rights, preserving family values, and safeguarding the interests
of professional secret holders. Additionally, it outlines
precautionary measures for implementing this institution and
suggests ways to prevent potential abuses. The research findings
are intended for specialists in criminal procedural law,
legislators, and the broader scientific community.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
testimonial immunity,
criminal procedure,
human rights,
professional secrecy,
evidence,
proof.
Исбот қилишда гувоҳлик иммунитети институтини
жорий этишнинг жиноят
-
процессуал масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
гувоҳлик иммунитети,
жиноят процесси,
Ушбу тадқиқот Ўзбекистон жиноят процессида гувоҳлик
иммунитети институтини жорий этиш масаласига
1
PhD,
Law
Enforcement
Academy
of
the
Republic
of
Uzbekistan
Tashkent,
Uzbekistan.
E-mail: malikabonu.abd@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
40
инсон ҳуқуқлари,
касбий сир,
далиллар,
исбот қилиш
.
бағишланган.
Мақолада
гувоҳлик
иммунитетининг
тушунчаси, моҳияти ва турлари таҳлил қилинган. Гувоҳлик
иммунитетига эга бўлиши мумкин бўлган субъектлар
доираси ўрганилган. Гувоҳлик иммунитети институтини
Ўзбекистон қонунчилигига киритиш бўйича таклифлар
ишлаб чиқилган. Шунингдек, ушбу институтни жорий
этишнинг мумкин бўлган ижобий ва салбий оқибатлари
кўриб
чиқилган.
Тадқиқот
натижасида
гувоҳлик
иммунитети институтини Ўзбекистон жиноят
-
процессуал
қонунчилигига киритиш зарурлиги асосланган ва бу борада
аниқ
таклифлар
берилган.
Мақолада
гувоҳлик
иммунитетининг инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, оила
қадриятларини сақлаш ва касбий сир эгаларининг
манфаатларини
таъминлашдаги
роли
алоҳида
таъкидланган. Шу билан бирга, ушбу институтни жорий
этишда эҳтиёткорлик билан ёндашиш, суиистеъмол
қилиниши ҳолатларининг олдини олиш чоралари ҳам
кўрсатиб
ўтилган.
Тадқиқот
натижалари
жиноят
-
процессуал ҳуқуқ соҳасидаги мутахассислар, қонун
чиқарувчи органлар вакиллари ва кенг илмий жамоатчилик
учун мўлжалланган.
Уголовно
-
процессуальные
вопросы
внедрения
института свидетельского иммунитета в доказывании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
свидетельский
иммунитет,
уголовный процесс,
права человека,
профессиональная тайна,
доказательства,
доказывание.
Данное исследование посвящено вопросам внедрения
института свидетельского иммунитета в уголовный
процесс Узбекистана. В статье проанализированы понятие,
сущность и разновидности свидетельского иммунитета, а
также определён круг субъектов, обладающих правом
на
него. Разработаны предложения по включению института
свидетельского
иммунитета
в
законодательство
Узбекистана,
а
также
рассмотрены
возможные
положительные и отрицательные последствия его
внедрения. В результате исследования обоснована
необходимость интеграции свидетельского иммунитета в
уголовно
-
процессуальное законодательство страны, и
предложены конкретные рекомендации в этой области.
Особое внимание уделено роли свидетельского иммунитета
в защите прав человека, сохранении семейных ценностей и
обеспечении интересов носителей профессиональной
тайны. Также указаны меры предосторожности при
внедрении института, а также способы предотвращения
возможных злоупотреблений. Результаты исследования
будут полезны специалистам в области уголовно
-
процессуального права, представителям законодательных
органов и широкой научной общественности.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
41
Жиноят процессида гувоҳлик иммунитети институти муҳим аҳамиятга эга бўлиб,
шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашга хизмат қилади. Ушбу институт
орқали айрим тоифадаги шахсларга гувоҳ сифатида кўрсатма беришдан бош тортиш
ҳуқуқи берилади. Бу эса ўз навбатида жиноят процессида инсон ҳуқуқларини ҳимоя
қилиш, оила қадриятларини сақлаш, касбий сир ва бошқа муҳим манфаатларни
таъминлашга имкон беради.
Ҳозирги
кунда Ўзбекистон қонунчилигида гувоҳлик иммунитети институти
тўғридан
-
тўғри назарда тутилмаган. Бироқ халқаро тажриба ва илмий адабиётлар
таҳлили шуни кўрсатадики, бу институтни жорий этиш жиноят процессида инсон
ҳуқуқларини янада самарали таъминлашга хизмат қилиши мумкин.
Гувоҳлик иммунитети институти бўйича турли олимлар ўз қарашларини
билдиришган. Жумладан, И.В. Смолькова гувоҳлик иммунитетини “айрим тоифадаги
шахсларни гувоҳ сифатида кўрсатма беришдан тўлиқ ёки қисман озод этувчи ҳуқуқий
нормалар мажмуи” сифатида таърифлайди [1].
В.Л. Будников эса гувоҳлик иммунитетини шахснинг ўзи ёки яқин
қариндошларига қарши кўрсатма беришдан бош тортиш ҳуқуқи деб ҳисоблайди [2, Б.
32].
Т.Н. Москалькова гувоҳлик иммунитетини айрим тоифадаги гувоҳлар ва
жабрланувчиларни қонунда назарда тутилган гувоҳлик бериш мажбуриятидан озод
қилувчи, шунингдек сўроқ қилинаётган ҳар қандай шахсни ўзига қарши гувоҳлик
беришдан озод қилувчи қоидалар йиғиндиси сифатида таърифлайди [3, Б. 125].
Юқорида келтирилган таърифларни таҳлил қилиш натижасида хулоса
қилишимиз мумкинки, бизнингча, гувоҳлик иммунитети институти қуйидаги
мақсадларга хизмат қилади:
–
инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлаш;
–
оила қадриятларини ҳимоя қилиш;
–
касбий сир ва мижозлар манфаатларини ҳимоя қилиш;
–
давлат манфаатларини ҳимоя қилиш.
Гувоҳлик иммунитети институтининг аҳамияти ҳақида ҳам олимлар турли
фикрларни билдиришган. Масалан, А.В. Петуховский гувоҳлик иммунитетини “жиноят
процессида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолати” деб баҳолайди [4, Б.
48-50].
Бироқ айрим олимлар гувоҳлик иммунитети институтига танқидий ҳам
ёндашадилар. Масалан, В.В. Вандышевнинг фикрича, гувоҳлик иммунитети
жиноятларни фош этишга тўсқинлик қилиши мумкин [5].
А.Б. Соловьев эса гувоҳлик иммунитети суиистеъмол қилиниши ва жиноят содир
этганликда айбланаётган шахсларни яшириш учун фойдаланилиши мумкин деб
ҳисоблайди [6].
Шу ўринда, гувоҳлик иммунитетининг турлари ҳақида сўз юритадиган бўлсак,
илмий адабиётларда гувоҳлик иммунитетининг турли таснифлари келтирилган. Энг
кенг тарқалган таснифга кўра, гувоҳлик иммунитетининг қуйидаги турлари мавжуд:
1. Мутлақ иммунитет –
шахс ҳеч қандай ҳолатда гувоҳлик беришга мажбур эмас
(масалан, муайян динга эътиқод қилувчилар орасида руҳонийлар ва диний
хизматчиларга татбиқ этилади).
2. Нисбий иммунитет –
шахс айрим ҳолларда гувоҳлик беришдан бош тортиши
мумкин (масалан, яқин қариндошларига нисбатан).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
42
3. Касбий иммунитет –
касбий фаолият билан боғлиқ маълумотлар бўйича
гувоҳлик беришдан озод этилиш (масалан, адвокат).
4. Дипломатик иммунитет –
халқаро ҳуқуқ нормаларига кўра дипломатик
ваколатхоналар ходимларига бериладиган иммунитет [7, Б. 72].
Бизнингча, бу таснифлаш гувоҳлик иммунитетининг турли жиҳатларини тўлиқ
қамраб олади ва уни амалиётда қўллаш учун қулай. Бироқ, Ўзбекистон шароитида бу
таснифни янада аниқлаштириш, масалан, касбий иммунитет доирасига кирувчи
касблар рўйхатини аниқ белгилаб
қўйиш мақсадга мувофиқ бўлар эди.
Халқаро тажриба ва илмий адабиётлар таҳлили асосида гувоҳлик иммунитетига
эга бўлиши мумкин бўлган субъектлар доирасини қуйидагича белгилаш мумкин:
–
яқин қариндошлар (эр
-
хотин, ота
-
она, фарзандлар, ака
-
ука, опа
-
сингиллар);
–
адвокат (ҳимоячи);
–
депутат ва сенатор;
–
судья;
–
прокурор;
–
журналист;
–
врач;
–
нотариус;
–
медиатор [8].
Ушбу рўйхатни таҳлил қилиш натижасида қуйидаги фикрларни билдириш жоиз
бўлади деб ҳисоблаймиз:
Биринчида, яқин қариндошлар доирасини аниқ белгилаб қўйиш лозим. Бунда
фақат қонуний никоҳдаги эр
-
хотинни эмас, балки фактик никоҳда яшовчи шахсларни
ҳам ҳисобга олиш керак.
Иккинчидан, адвокат ва ҳимоячининг гувоҳлик иммунитети уларнинг касбий
фаолияти билан боғлиқ барча маълумотларга нисбатан татбиқ этилиши лозим.
Учинчидан, депутат ва сенаторларнинг гувоҳлик иммунитети уларнинг ваколат
муддати давомида олган маълумотларига нисбатан қўлланилиши лозим.
Тўртинчидан, журналистнинг гувоҳлик иммунитети унинг ахборот манбаларини
ҳимоя қилиш ҳуқуқи билан боғлиқ бўлиши керак.
Бешинчидан, врач ва нотариусларнинг гувоҳлик иммунитети уларнинг касбий
сирини сақлаш мажбурияти билан уйғунлаштирилган ҳолда белгиланиши лозим.
Умуман олганда, гувоҳлик иммунитетига эга бўлган субъектлар доирасини
белгилашда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, касбий фаолият самарадорлигини
таъминлаш ва жамият манфаатларини мувозанатлаштириш зарур.
Юқоридаги таҳлиллар асосида, Ўзбекистон жиноят процессида гувоҳлик
иммунитети институтини жорий этиш учун қуйидаги таклифларни илгари сурамиз:
1. Ўзбекистон Республикаси Жиноят
-
процессуал кодексига “Гувоҳлик
иммунитети” деб номланган янги моддани киритиш. Унда гувоҳлик иммунитети
тушунчаси, унинг турлари ва субъектлари белгилаб қўйилиши лозим.
2. ЖПКнинг 116
-
моддасига қўшимча киритиб, гувоҳлик иммунитетига эга бўлган
шахслар рўйхатини кенгайтириш. Жумладан, унга журналист, врач ва нотариус каби
касб эгаларини киритиш.
3. ЖПКнинг 117
-
моддасига ўзгартириш киритиб, яқин қариндошлар доирасини
кенгайтириш. Унга эр
-
хотин билан бирга фактик никоҳда яшовчи шахсларни ҳам
киритиш мақсадга мувофиқ.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
43
4. ЖПКга гувоҳлик иммунитетидан воз кечиш тартибини белгиловчи янги модда
киритиш. Унда иммунитетдан воз кечиш ихтиёрий бўлиши, ёзма равишда
расмийлаштирилиши ва унинг оқибатлари тушунтирилиши лозимлиги белгилаб
қўйилиши керак.
5. ЖПКга гувоҳлик иммунитетига эга бўлган шахсларнинг кўрсатувларини
баҳолаш мезонларини белгиловчи норма киритиш. Унда бундай кўрсатувларни фақат
бошқа далиллар билан тасдиқланган ҳолдагина ҳисобга олиш мумкинлиги
кўрсатилиши лозим.
Умуман олганда, гувоҳлик иммунитети институтини Ўзбекистон қонунчилигига
киритиш муҳим аҳамиятга эга. Бу институт инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, оила
қадриятларини сақлаш ва касбий фаолият самарадорлигини оширишга хизмат қилади.
Гувоҳлик иммунитетига эга бўлган шахслар доирасини кенгайтириш зарур.
Бунда нафақат яқин қариндошлар, балки касбий сир эгалари ҳам ҳисобга олиниши
керак. Бироқ бу рўйхат жуда кенг бўлиб кетмаслиги, акс ҳолда у жиноятларни фош
этишга тўсқинлик қилиши мумкин
.
Гувоҳлик иммунитетидан воз кечиш тартибини аниқ белгилаш муҳим. Бу жараён
шахснинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва суиистеъмол қилинишининг олдини олиш
мақсадида пухта ўйланган бўлиши керак.
Гувоҳлик иммунитетига эга бўлган шахсларнинг кўрсатувларини баҳолаш
мезонлари адолатли суд муҳокамасини таъминлаш нуқтаи назаридан муҳим. Бу
кўрсатувлар бошқа далиллар билан тасдиқланиши лозим, акс ҳолда улар асоссиз
айблашга олиб келиши мумкин.
Шундай қилиб, гувоҳлик иммунитети институтини Ўзбекистон қонунчилигига
киритиш жиноят процессида инсон ҳуқуқларини янада самарали ҳимоя қилиш
имконини беради. Бироқ, бу жараёнда эҳтиёткорлик билан ёндашиш, ҳар томонлама
таҳлил қилиш ва мумкин бўлган салбий
оқибатларнинг олдиндан кўра билиш лозим.
Бизнингча, гувоҳлик иммунитети институтини жорий этиш бир қатор ижобий ва
салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Уларни қуйида кўриб чиқамиз.
Ижобий оқибатларга қуйидагилар киради:
–
инсон ҳуқуқлари ва эркинликларининг янада самарали ҳимоя қилиниши;
–
оилавий қадриятларнинг мустаҳкамланиши;
–
касбий сир ва ҳимо остидаги шахслар манфаатларининг ҳимоя қилиниши;
–
жиноят процессида далилларни тўплаш ва баҳолаш тизимининг
такомиллашуви.
Салбий оқибатлар эса қуйидагиларни ўз ичига олади:
–
айрим ҳолларда жиноятларни фош этиш қийинлашиши мумкин;
–
гувоҳлик иммунитетидан суиистеъмол қилиш ҳолатлари юзага келиши
мумкин;
–
жиноят процессида иштирок этувчи шахслар ўртасида тенгсизлик юзага
келиши мумкин.
Фикримизча, юқорида келтирилган ижобий оқибатлар салбий оқибатлардан
кўра анчагина устун келади. Бироқ, салбий оқибатларни минималлаштириш учун
қўшимча чора
-
тадбирлар кўриш зарур. Масалан, гувоҳлик иммунитетидан фойдаланиш
тартибини аниқ белгилаш, уни суиистеъмол қилганлик учун жавобгарликни
кучайтириш, гувоҳлик иммунитетига эга бўлган шахсларнинг кўрсатувларини
баҳолашнинг аниқ мезонларини ишлаб чиқиш лозим.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
44
Хулоса қилиб айтганда, гувоҳлик иммунитети институти жиноят процессида
муҳим аҳамият касб этиб, у орқали инсон ҳуқуқлари, оила қадриятлари, касбий сир ва
бошқа муҳим манфаатлар ҳимоя қилинади. Ушбу институтни Ўзбекистон
қонунчилигига киритиш жиноят процессида инсон ҳуқуқларини янада самарали
таъминлашга хизмат қилади.
Бироқ бу институтни жорий этишда эҳтиёткорлик билан ёндашиш, суиистеъмол
қилиниши ҳолатларининг олдини олиш чораларини кўриш лозим. Бунинг учун
қуйидаги тавсияларни билдирамиз:
биринчидан, гувоҳлик иммунитетига эга бўлган шахслар доирасини аниқ
белгилаш;
иккинчидан, гувоҳлик иммунитетидан фойдаланиш тартибини батафсил ишлаб
чиқиш;
учинчидан, гувоҳлик иммунитетига эга бўлган шахсларнинг кўрсатувларини
баҳолаш мезонларини аниқ белгилаш;
тўртинчидан, гувоҳлик иммунитетидан суиистеъмол қилганлик учун
жавобгарликни кучайтириш;
бешинчидан, гувоҳлик иммунитети тўғрисидаги ахборотни кенг тарқатиш ва
аҳоли ҳуқуқий онгини ошириш.
Шу боис, Ўзбекистон Республикаси Жиноят
-
процессуал кодексига гувоҳлик
иммунитети институтини киритиш мақсадга мувофиқ. Бу эса ўз навбатида
мамлакатимизда инсон ҳуқуқлари ҳимоясини янада кучайтиришга хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Смолькова И.В. Актуальные проблемы охраняемых федеральным законом тайн
в российском уголовном судопроизводстве: монография. М.: Юрлитинформ, 2014. 352 с.
2.
Будников В.Л. Иммунитет свидетеля в уголовном процессе: лекция. Волгоград:
Изд
-
во Волгоград. гос. ун
-
та, 1998. 32 с.
3.
Москалькова Т.Н. Этика уголовно
-
процессуального доказывания (стадия
предварительного расследования). М., 1996. 125 с.
4.
Петуховский
А.
Свидетельский
иммунитет:
проблемы
развития
процессуального института // Российская юстиция. 2003. № 9. С. 48
-50.
5.
Вандышев В.В. Уголовный процесс. Общая и Особенная части. М.: Контракт,
2010. 720 с.
6.
Соловьев А.Б. Доказывание в досудебных стадиях уголовного процесса. М.:
Юрлитинформ, 2002. 160 с.
7.
Литвинцева Н.Ю. Свидетельский иммунитет в российском уголовном
судопроизводстве: учеб. пособие. Иркутск: Изд
-
во БГУЭП, 2014. 72 с.
8.
Дикарев И.С. Свидетельский иммунитет в уголовном процессе // Журнал
российского права. 2012. № 3. С. 76
-81.
