SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
243
KORXONANI RIVOJLANTIRISH BO’YICHA MAHSULOT ISHLAB
CHIQARISH STRATEGIYASINI AMALGA OSHIRISH
Begenova Dilaram Kesikbayevna
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik (Biznes
innovasiyalar va tadbirkorlik) mutaxassisligi tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11499006
Hozirgi raqobat kurashida yengib chiqish uchun avvalo korxona o’z
rivojlanish yo’lini tanlashi va shunga mos marketing strategiyasini ishlab
chiqishi zaruriy holga aylanmoqda. Korxona o’zining strategiyasi orqali bozorda
o’z o’rnini mustahkamlashi, iste’molchilarga tez va aniq yo’nalishlar orqali ta’sir
etadi.
Korxonani rivojlantirish bo’yicha marketing strategiyasi - o’z zaminida
korxonaning asosiy vazifalari, marketing sohasidagi vazifalari hamda tayinli
marketing strategiyalarini yaxlit ishlab chiqilgan rejalashtirish jarayoni
ekanligini anglatadi. Odatda, ushbu korxonalarning o’sish jarayoni strategik
rejalashtirish nomi bilan ham amaliyotda keng qo’llaniladi.
Marketing sohasining dastlabki rivojlanish davrida korxona o’sish
strategiyalarining faqatgina 3 turi asosiy hisoblangan edi. 1957 yil I.Ansoff
“Strategik diversifikasiya” haqida ilk bor fikr yuritib, korxonaning o’sish
strategiyalari ichida ushbu yo’nalishlar alohida ahamiyat kasb etishini
ta’kidlagan edi. (1-jadval).
1-jadval
Joriy va yangi mahsulot bozorini tanlash strategiyasi
1
Bozor/mahsulot
Joriy mahsulot
Yangi mahsulot
Joriy bozor
Bozorga
chuqurroq
kirib borish strategiyasi
Mahsulotni
takomillashtirish
strategiyasi
Yangi bozor
Bozorni rivojlantirish
strategiyasi
Diversifikasiya
strategiyasi
Korxona marketing strategiyasinini amalga oshirish uchun qanday aniq
harakatlar kerakligini belgilash zarur.
Korxona rejalarni asoslash uchun tovarlar va xizmatlar marketingi bilan
bog’liq bo’lgan tizimli ma’lumotlarni tahlil qilish va ifoda etishlari kerak.
1
Ergashxodjaeva SH. Strategik marketing. Darslik. - Т.: FAYLASUF, 2021. -240 b.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
244
Shular asosida korxonalarni kelajakda bozordagi o’rnini bashoratlash
imkonini beradi. Bundan tashqari korxona faoliyatida 4 “R” modelining amal
qilishi marketing bo’yicha yuqori natijalarga erishish imkonini beradi.
Hozirgi davrda R.Loterborn tomonidan 4 “S” modeli taklif etilgan. Bu
quyidagi jadvalda o’z ifodasini topgan.
2-jadval
4 “R” va 4 “S” “marketing-miks” elementlari
2
Sotuvchi nuqtai nazaridan 4 “R”
Xaridor nuqtai nazaridan 4 “S”
product
mahsulot
customer needs
and wants
iste’molchining
ehtiyoji
va
muhtojligi
price
narx
cost to customer
mijozlarning
xarajatlari
place
o’rin-joy
convenience
qulaylik
promotion
siljitish
communicaton
kommunikasiyalar
Ushbu jadvaldan ko’rinib turibdiki, 4 “R” modeli sotuvchi nuqtai nazaridan
taklif etilgan bo’lsa, xaridor nuqtai nazaridan 4 “S” modeli taklif etilgan. Mazkur
modellar korxonaning bozordagi kuchayotgan raqobat sharoitida zamonaviy
tovarlar taklif etishda muhim dasturi amal hisoblanadi. Bu esa korxonada
marketingni tashkil etilishi bilan bog’lanadi.
Korxonada ham bir qancha yangi masalalarni yechish kerak. Korxonada
maqsadli bozorni tanlash, tovarlar assortimenti va xizmatlar kompleksi, narx
siyosati, korxonalarni rag’batlantirish va ularni joylashtirish haqidagi qarorlarni
qabul qilish zarur bo’ladi. Bunday hollarda xo’jalik va ijtimoiy sohalar faoliyatini
rivojlantirish o’z-o’zini moliyalashtirish asosida amalga oshiriladi.
So’nggi davrda marketing izlanishlarining jadallashuvi, firma imkoniyatlarini
bozor talablariga moslashtirish g’oyasining dolzarb ahamiyat kasb etishi tegishli
korxonaning o’sish yo’nalishlarini takomillashuviga olib keldi. Strategik
rejalashtirishni korxonaning yangi o’sish imkoniyatlarini tahlil qilish asosida
amalga oshirishga bo’lgan talab bir muncha kuchaydi. Chunki, so’nggi yillar
mobaynida yangi tarmoqlarning va biznes sohalarining vujudga kelishi,
korxonaning kelgusi o’sish imkoniyatlarini qiyoslashda, samarali yo’llari
belgilashda ham nazariy, ham amaliy jihatdan g’oyat dolzarb bo’la boshladi.
Shuningdek, korxonalarda tovarni siljitish masalariga mutaxassislarni jalb
qilish zaruriy ahamiyatga aylanib bormoqda.
2
Котлер Ф., Келлер К.Л. Маркетинг. Менежмент 14-с издание. СПБ.: 2014.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
245
Avvallari kompaniyada sotishni siljitishdagi rolini hyech kim o’ylamagan.
Hozirgi
davrda
kompaniyalar
integrasiyalashgan
marketing
kommunikasiyalaridan foydalanadi.
Integrasiyalashgan
marketing
kommunikasiyasi
–
kompaniyani
kommunikasiya kanallarini integrasiyalashuvi va o’z ishini muvofiqlashtiruvchi
konsepsiyadir. Quyidagi 2 - rasmda integrasiyalashgan marketing
kommunikasiyasi ifodalangan.
2-rasm. Integrasiyalashgan marketing kommunikasiyasi
3
Har qanday marketing obyektining strategik ahamiyati mavjuddir. Strategik
tahlil o’z mohiyati jihatidan amalga oshirilishi rejalashtirilgan va amaldagi joriy
strategiyani qayta baholashga, solishtirishga asoslanadi. Strategik tahlilning
zarurati shundan iboratki, amalga oshirilayotgan va kelajak uchun
rejalashtirilgan vazifalar bevosita firma faoliyatiga bog’liq bo’lmagan holatlarni,
o’zgarishlar va favqulodda sharoitlarni hisobga olmasdan, uning izchilligini va
samaradorligini ta’minlab bo’lmaydi.
3
Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж. Основы маркетинга. –М.: ООО “И.Д. Вильямс”, 2012.- 489
с.
Kompaniya,
uning tovari
haqida aniq
lo'nda xabar
reklama
shaxsiy
sotuv
PR
to'g'ridan-
to'g'ri
marketing
sotishni
rag'batlant
irish
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
246
Tashqi muhit:
-iqtisod;
-siyosat;
-social idora;
-xaridorlar;
-ta’minlovchilar;
va boshqalar.
Ichki muhit:
-moliya;
-texnologik;
-kadrlar;
-tashkiliy-tuzilish
va
boshq.
Korxonani maqsadi:
-
O’z-o’zini
ta’minlashni
rivojlantirish;
-
Ishchilarga haq to’lash;
-
Jamiyat
oldidagi
sotsial
majburiyati.
Marketingni maqsadi:
-
Iste’molchilarni talabini aniqlash;
-
Raqobatchilardan o’zish;
-
Bozorni bir qismini egallash;
-
Sotishni o’sishini ta’minlash.
Tahlil:
-
Bozor vaziyatini;
-
xaridorlarni;
-
raqobatchilarni;
-
tovarlarni;
-
ichki muhitni.
Axborot tizimi va
boshqaruv
Rejalash:
Yangi tovarlar va ularni sinash
Bozor tanlash
tovar i/ch boshq.
Bozorni oldindan ko’ra bilish
Marketing qarorlari:
Tovar, Tovar xarakati, sotish joyi, talabni
shakllantirish tizimi, sotishni rag’batlantirish, narx
siyosati va boshqalar.
Tahlil va nazorat:
(bozorni, xaridorlarni, raqobatchilarni,tovarni)
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
247
3-rasm. Korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish strategiyasini amalga
oshirish modeli chizmasi
4
Birinchidan, korxona “yaxlit tizim” sifatida qaralishi, raqobatchilar,
safdoshlar, ta’minotchilar, xaridorlar, bozorlar holati va raqobatdagi mavqyeiga
bog’liqligi hozirgi sharoitda yanada ortiq va keng tashqi ko’lamda strategik
tahlilni taqozo etdi.Belgilangan strategiyaga o’zgarishlar kiritishni, ya’ni davriy
va muttasil strategik tahlilni talab etadi.
Ikkinchidan, korxonaning ichki o’zgarishlarini samarali tashkil etish, ilmiy
yangilanish sari intilishning kuchayishi – har bir bosib o’tiladigan bosqichdan
so’ng yana strategik mavqyeini qayta baholashni,
Uchinchidan, korxonaning tadbirkorlik obyekti sifatida faoliyat yuritish,
iqtisodiy ko’rsatkichlar samaradorligini doimiy nazorat etib borish zarurati,
joriy reja tahlilini, qolaversa joriy strategiyani miqdoriy baholashni talab etadi.
Demak, strategik tahlil-tashqi muhit va raqobatchilik mavqyei, imkoniyatlar va
cheklanishlar, natijalar va holatlar ko’lamida qaralishini talab etadi.
Strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirish davriy, uzluksiz jarayondir,
shu sababdan har bir bosqichda amalga oshirilayotgan strategiyani belgilangan
maqsadlar yo’naltirilganligiga baho beriladi.
Shunday qilib, strategik marketingning roli korxonani manfaatli iqtisodiy
imkoniyatlarga yo’naltirish, ya’ni uning “nou-xau” va resurslariga mos keladigan,
uning o’sish va rentabellik salohiyatini ta’minlovchi imkoniyatlarga
yo’naltirishdan iborat. Strategik marketing jarayoni o’rta va uzoq muddatli
istiqbollarga egadir. Uning vazifasi korxonaning missiyasini aniqlash,
maqsadlarni belgilash, o’sish strategiyasini ishlab chiqish va tovar portfelining
muvozanatlangan tuzilmasini ta’minlashdan iboratdir. Strategik tahlil amaliy
jihatdan korxona faoliyatida dastlab:
-
marketing faoliyatiga bog’liq bo’lgan o’zgarishlari tahlilini;
-
innovasion faoliyatiga bog’liq bo’lgan o’zgarishlar tahlilini o’z ichiga
oladi va ushbu yo’nalishlar bo’yicha shakllanadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, korxonani rivojlantirish bo’yicha mahsulot
ishlab chiqarish strategiyasini amalga oshirish
faoliyat samaradorligini, ishlab
chiqarish miqdorining oshishiga qaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Ergashxodjaeva SH. Strategik marketing. Darslik. - Т.: FAYLASUF, 2021. -
240 b.
4
Muallif ishlanmasi..
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
248
2.
Котлер Ф., Келлер К.Л. Маркетинг. Менежмент 14-с издание. СПБ.:
2014.
3.
Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж. Основы маркетинга. –
М.: ООО “И.Д. Вильямс”, 2012.- 489 с.
4.
Muallif ishlanmasi.
