АЛЛОМАНИНГ МЕРОСИДА БОРЛИҚ ВА БИЛИШ МАСАЛАЛАРИНИНГ ҚЎЙИЛИШИ

SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN

MANAGEMENT AND ECONOMY

International scientific-online conference

73

АЛЛОМАНИНГ МЕРОСИДА БОРЛИҚ ВА БИЛИШ

МАСАЛАЛАРИНИНГ ҚЎЙИЛИШИ

У.Н.Мавлянов

Гулистон давлат университети

https://doi.org/10.5281/zenodo.15211786

Аннотация

. Мазкур мақолада Темурийлар даврининг кўзга кўринган

диний ва илмий арбоби, Хожа Аҳрорнинг издоши ва шогирди, Ҳусайн
Бойқаро давлатида хос воиз бўлиб хизмат қилган Фахруддин Али
Сафийниниг иилмий меросида борлиқ ҳамда билиш муаммоларининг
қўйилиши ва ечилишига доир қарашлари таҳлил қилинган. Алломанинг
асарларида илгари сурилган борлиқ ва билиш концепцияси илмий ва
диний нуқтаи назардан ҳам позитив, ўзига хос бўлганлиги асосланган.

Калит сўзлар.

Аллома, Али Сафий, борлиқ, вужуд, ваҳдатил вужуд,

ваҳдатул мавжуд, ҳиссий билий, ақлий билиш, интуитив билиш.

Али Сафийнинг бизгача етиб келган асосий асарларини тадқиқ ва

таҳлил этиш натижасида бизга мутафаккирнинг метафизика, тасаввуф
назарияси ва адаб илмига оид фикр-мулоҳазалари, шунингдек, билиш
назариясига оид қарашларини яъни редукция қилиш имконини берди.

Али Сафий онтология – борлиқ масаласига тўхталганда ўзи самимий,

чин ихлосли сунний мусулмон сифатида Аллоҳ вужудининг ҳақлиги, фақат
угина боқий, охирги мақсад эканлигини, бу дунёдаги жами нарса, ҳодиса,
жараёнлар борлиғи ўткинчи борлиқ сифатида талқин этади: “...Вужуди Ҳақ
Субҳонаҳу ва Таолони назари бақо ва мақсудлик била мулоҳаза қилмоқ
керак...” [4, 43]. Шу билан бирга, пантеистик тасаввуф анъана–ақидасига
кўра Али Сафий ҳам Аллоҳ Ҳақ вужуди – борлиғини “Ваҳдат-ул-вужуд”,
“Ваҳдат-ул-мавжуд” ва “Ваҳдат-уш-шуҳуд” кўринишларини санаб,
таърифлаб ўтган.

Али Сафий келтиришича, Аллоҳ ҳақиқий борлиқ – субстанция бўлиб,

биз кўриб турган, биз унда мавжуд бўладиган олам (яъни “мумкин-ул-
вужуд”) ҳақиқий борлиқ эмас, балки, ҳақиқий борлиқ бўлган “Вожиб-ул-
вужуд”нинг, яъни олам, борлиқ субстанциясининг арази (араз, ориз) –
акциденциясидир холос. Борлиқ муаммосини тушуниш, таърифлаш ва
талқин этишда Али Сафий кўрсатишича, “суфиййа била ҳукамонинг
орасида ихтилоф турур” [4, 224]. Зеро, файласуф-ҳукамолар Форобий, Ибн
Мискавайҳ, Ибн Сино, Умар Ҳайём ва бошқа машшоиййунлар, яъни Шарқ
арастучиларига кўра “Вожиб ул-вужуд”, яъни Аллоҳ таоло борлиғи
(вужуди) билан “Мумкин-ул-вужуд” – бу дунё, олам борлиғи (вужуди)
ўртасида туб фарқ, ўтиб бўлмас чегара бор. Уларнинг биринчиси сабаб,

SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN

MANAGEMENT AND ECONOMY

International scientific-online conference

74

асос, иккинчиси эса оқибатдир. Биринчи сабаб ҳал қилувчи, белгиловчи,
яратувчи, ҳаракатга келтирувчи – фоъил бўлса, иккинчиси ўткинчи,
белгиланувчи, яратилувчи, ҳаракатга келтирилувчидир.

Шу билан бирга Али Сафийнинг борлиқни бу дунё ва у дунё, Қадий

(яъни Оллоҳ таъоло) билан ходисот (яъни, ўзгариб йўқ бўлувчи) дунёси,
оламлари муаммосини, олами жисмоний ва олами руҳоний, дунёвий
(илоҳий) нур ва аҳлуллоҳ вакилларида тажаллий, зоҳир бўладиган
нурнинг мавжудлиги, нури бениҳоянинг бу олам, аҳлуллоҳга файзи,
судури, аҳлуллоҳ вакили - пири-муршид вужуди, Ҳол тўғрисидаги ўта
мураккаб ва ҳатто ҳозирда парапсихология, руҳий таҳлил ривожланган
замон учун ҳам қизиқарли бўлган иррационал концепциялар тўғрисида
маълумотлар беради.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Али Сафий ўз салафлари диний-

ирфоний, фалсафий қарашларини ворисий ривожлантирган. Бироқ, унинг
назарий-методологик позицияси расмий “Аҳли сунна вал-жамоа”
ақидалари, концепцияси доирасида объектив-идеализм, креацион
дунёқараш мавқеини тўла сақлаб қолган [3].

Али Сафийнинг олам ва унинг қонунларни билиш йўл, усул,

воситалари тўғрисидаги қарашлари ҳам позитив ислом, ўрта аср мусулмон
жамияти қадрият ва анъаналарига кўра ҳам диний-илоҳиётчилик, ҳам
диний-ирфоний, ҳам дунёвий илм-фан, фалсафа нуқтаи назаридан
тамомила ижобийдир.

Анъанага кўра Али Сафий билиш соҳалари, жараёнларини уч катта

йўналишда олиб қарайди: ақлий – ҳиссий ва ақлий билиш даражаси, йўл,
услублари; нақлий – яъни Қуръон сура-оятлари, ҳадислар, тафсир ва фиқҳ
илмлари орқали бериладиган билимлар; авлиёуллоҳ – “аҳли рижол” ёки
“аҳли кашф”га бериладиган – бевосита кўриш (назар), туйғу, завқ, жазаба
(жазба), муроқаба, пири-муршид етакчилиги, тарбияси, тасарруфи орқали
бериладиган билимлар – яъни иррационал билимлар мажмуаси.

Али Сафийнинг “Латойиф ут-тавоийф”, “Рашаҳот айн ул-ҳаёт” ва

бошқа асарларида гносеология, эпистемеология билан боғлиқ жуда зукко,
характерли мисоллар, мантиқий хулосалар, кузатиш ва ҳикматлар кўп
учрайди. Аммо уларда илмга шубҳа билан қараш (скептицизм), инсон ақли,
иродаси дунё ва унинг қонунларини билиши мумкинлигини инкор этувчи
агностицизмни деярли кўрмаймиз [2]. Унинг талқинида ноақлий,
ассоциатив ёки нақлий, жазбий-ирфоний билиш шаклида бўлса ҳам
инсоннинг ўзини, ҳам бу дунё ва унинг қонунларини, ҳам Аллоҳ таоло

SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN

MANAGEMENT AND ECONOMY

International scientific-online conference

75

сифат, қудрат, буйруқ аломатларини инсон ўз ақл-закоси, руҳи ёрдамида
била олиши мумкинлигига мутлақ, позитив ишонч, эътиқод позицияси
илгари суриб, ҳимоя қилинган. Али Сафийнинг ўзи ҳам рационал, дунёвий
илмларда, ҳам диний-илоҳиёт, тасаввуфий-ирфоний, иррационал
илмларда энг ўткир зако, ақл, билим ва салоҳиятга эга бўлиб, икки соҳада
ҳам ўзини намоён эта олган. Али Сафий ўзининг “Латойиф ут-тавойиф”
асарида дунёвий, зоҳирий (шариат илмларига кирмаган), яъни юнон
илмлари деб аталган мантиқ, фалсафа, бошқа табиатшунослик илмлари
талқинини шу қадар чуқур, ҳозиржавоблик, билимдонлик билан
келтирганлиги унинг мазкур илмлардан ҳам хабардор бўлганлигини
кўрсатади [14].

Айни пайтда, Али Сафий ғайри ақлий, яъни нақлий ва ирфоний билиш

даражасини конкрет илмий, формал-мантиқий билиш (шариат, фиқҳ
исбот усуллари)дан устун қўйган ўз даврининг фарзанди бўлганлиги учун
илмни жуда кенг – ақлий, нақлий, васл-назар (яъни иррационал) ва
ассоциатив тафаккур усул, восита, йўлларини қамраб олувчи илм
сифатида таърифлаган, уларни ўз даври учун анъанавий усул, номларда
атаб, талқин этганлигини ҳам кўришимиз мумкин. Масалан, Али Сафий,
мантиқ, калом, тафсир, таъвил, араб тили ва бошқа зоҳирий, расмий
илмлар (илми қол, зоҳирий, улуми расмий, “маорифи яқийн” ва ҳ.к.), шу
жумладан ғайри арабий илмлар, қадимги юнон табиатшунослиги,
фалсафий илмларни эгалламасдан туриб инсон бирон нарсага эриша
олмаслигини алоҳида таъкидлайди[4, 170-229]. Шунингдек, маъносиз
баҳс-мунозара, яъни ўша пайтдаги илм, фалсафа ва мантиқ илмларидаги
чексиз, кўпинча, маъносиз схоластик баҳс-мунозара аслида инсон ақли,
билиш қудрати устидан зулм, уни исроф қилиш эканлигини кўп бора
таъкидлаган.

Али Сафийга кўра, билишнинг ғайри ақлий, ақлий билиш

даражасидан

юқори

турувчи

иррационал

кўринишлари,

усул,

воситалардан “илми ладуний”, “илми ҳол”, “улуми нақлий”, “илми кашф”,
“улуми ботиний”, “авлиёлар илми”, “жазбаи улуҳият”, “ҳикмати илоҳий”,
“илми назар”, “ҳаққ-ул-яқин”, “илми ботин”, “қўлдан-қўлга бериладиган
илм”, “Аллоҳ таолонинг ўз илми”, “илми муроқаба”, “илми робита” каби
ўнлаб кўриниш, соҳа, йўл, имконият, воситаларини ҳар томонлама
келтириб ўтади. Уларни муайян тизим шаклига келтириш, таснифлаш,
ўзига хослигини кўрсатиш, усул ва воситаларини аниқлаш махсус
тадқиқотлар олиб боришни талаб қилади. Али Сафий, шунингдек,

SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN

MANAGEMENT AND ECONOMY

International scientific-online conference

76

“Рашаҳот...”да “илми яқин”, “илми қол”, яъни, зоҳирий, бу дунё илмлари,
расмий илмлар билан ботиний илмлар – илми ботин, илми ҳол, илми
ладуний, кашф, жазба илмларининг фарқи, уларнинг ўзига хосликлари,
афзаллик, устунликлари, қусур, камчиликларини ҳам кўрсатиб, асослаб
беришга интилган. Албатта, бу ҳам махсус тадқиқотни талаб қилади.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Али Сафий ўз салафлари диний-

ирфоний, фалсафий қарашларини ворисий ривожлантирган. Бироқ, унинг
назарий-методологик позицияси расмий “Аҳли сунна вал-жамоа”
ақидалари, концепцияси доирасида объектив-идеализм, креацион
дунёқараш позициясини тўла ва изчил сақлаб қолган. Айни пайтда Али
Сафий тасаввуфдаги Вужуд (борлиқ) муаммосининг ўзига хослигини, яъни
Худо – Аллоҳ таоло билан бу олам, одам борлиғининг муносабатини
тушунтиришда “Ваҳдат ул-вужуд”, “Ваҳдат ул-мавжуд” ва “Ваҳдат уш-
шуҳуд” назария, концепциялари вужудга келтирган “жисмоний бирлик”
сифатида эмас, балки моҳиятий бирлик, илоҳий файз, судур алоқадорлиги,
яъни мантиқий-моҳиятий умумийлик сифатида Имом Ғаззолий, Ибн
Арабийлар концепцияларидан унумли, самарали фойдалана олган.

Адабиётлар:

1.

Фахруддин Али Сафий. Рашаҳоту айнил-ҳаёт (Обиҳаёт томчилари). Т.:

Абу Али ибн Сино. 2004. -536 б.
2.

Mavlyanov, U. N. (2021). FAHRUDDIN ALI SAFI'S TEACHING ABOUT

BEING. Bulletin of Gulistan State University, 2021(2), 61-67.
3.

Мавлянов, У. Н. (2020). ПРОБЛЕМЫ ОНТОЛОГИИ В НАСЛЕДИИ АЛИ

САФИ. Вестник Российского философского общества, (1-2), 200-209.
4.

Мавлянов Умид Насриддинович (2018). Жизнь и творчество Али

Сафи. Наука и образование сегодня, (1 (24)), 42-44.
5.

Mavlyanov, U. (2022). ABOUT “THE ART ACADEMY OF BAYSUNKUR”.

European International Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 2(06), 133-138.
6.

Mavlyanov, U. N. (2020). Problems of Ontology in the Heritage of Ali Safi.

International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 7(7),
540-545.
7.

Mavlyanov, U. N. (2023). Issues of Knowledge in the Legacy of Ali Safi.

Journal of Social Sciences and Humanities Research Fundamentals, 3(07), 41-43.
8.

Маргилоний, М. А. (1999). Тарихи Азизий. Тошкент: Маънавият.

9.

Сангирова, Д. Х. (2000). Тарихи Азизи. важный источник по истории

изучения царского колониального периода: автореф.... канд. ист. наук.
Ташкент, 1-2.

SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN

MANAGEMENT AND ECONOMY

International scientific-online conference

77

10.

Sangirova, D. (2019). Hajj and the ruling pilgrims. A look at the past, (18),

27.
11.

Абдушукурова, И. К., & Самадов, Б. К. (2016). О мерах по борьбе

против торговли людьми. Научный журнал, (6 (7)), 140-141.
12.

Абдушукурова, И. К. (2018). Роль и место семьи в формировании

патриотизма и гражданской позиции у молодежи. Вопросы науки и
образования, (8 (20)), 184-185.
13.

Абдушукурова, И. К. (2017). Воспитание студентов в аспекте

молодежной политики. Достижения науки и образования, (6 (19)), 77-78.
14.

Хамидова, Х., & Мирзаева, Н. (2022). Xx asr boshlarida mirzachol

vohasidagi agrar oʻzgarishlar (―Туркестанское селъское хозяйство jurnali
asosida). Современные инновационные исследования актуальные
проблемы и развитие тенденции: решения и перспективы, 1(1), 631-634.
15.

Мирзаева, Н. Д., & Расулова, М. А. К. (2016). К вопросу о религиозном

составе населения русских поселков в Голодной степи (начало XX века).
Проблемы современной науки и образования, (11 (53)), 44-45.
16.

Мирзаева, Н. Д., & Расулова, М. А. On the issue of religious composition of

the population of Russian settlements in the Hungry Steppe (the beginning of XX
century) Mirzaeva N., Rasulova M. 2 К вопросу о религиозном составе
населения русских поселков в Голодной степи (начало XX века).
17.

Kudratov, D. (2023). ABOUT THE SHRINE OF KHOJAMUSKENT FATHER IN

JIZZAH OASIS. American Journal Of Social Sciences And Humanity Research,
3(12), 73-78.
18.

Қудратов, Д. (2022). IX-XIV АСРНИНГ ЎРТАЛАРИ ШАҲАРЛАРИНИНГ

РИВОЖЛАНИШ ОМИЛЛАРИ. RESEARCH AND EDUCATION, 236.
19.

Qudratov, D. (2021). PECULIARITIES OF THE FIRST URBANIZATION

PROCESSES IN THE FERGANA VALLEY. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
HISTORY, 2(12), 13-16.
20.

Urazalievna, A. G., & Fotima, X. (2024). TURKISTON QO’RBOSHILAR

HARAKATI VA ULARNING FAOLIYATI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI
ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 5-10.
21.

Urazalievna, A. G., & Aziza, P. (2024). FARG’ONA VODIYSIDAGI

ISTIQLOLCHILIK HARAKATLARI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI. IJTIMOIY
FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 12-15.
22.

Абдулхай, Г. У. (2020). ТУРКИСТОН АССР: ҚАНДАЙ ДАВЛАТ БЎЛИШИ

КЕРАК ЭДИ. ВЗГЛЯД В ПРОШЛОЕ, 3(1).