SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
68
БУЮК СИЙМОЛАР БЕШИГИ
Мавлянов У.Н.
Гулистон давлат университети
https://doi.org/10.5281/zenodo.15211748
Аннотация.
Мақолада темурийлар Ренессансининг алоҳида ютуғи
бўлган Ҳиротдаги Бойсунғур санъат академияси ва унда фаолият
кўрсатган олимлар тадқиқотларининг айрим жиҳатларига тўхталинган.
Хусусан, мазкур илмий академия фаолиятининг асосий тўртта йўналиши
ҳамда ушбу йўналишларнинг асосий вакиллари ҳақидаги маълумотлар
таҳлил этилган.
Калит сўзлар.
Ҳирот, Самарқанд, академия, Бойсунғур академияси,
Тўғон, Абдураззоқ Самарқандий, Фасиҳ Хавофий, Алишер Навоий, Бобур,
Хондамир, Мирзо Муҳаммад Ҳайдар Дуғлат, Ҳасанхожа Нисорий
Марказий Осиё жаҳон цивилизациясининг бешиги, илк илм ва зиё
масканларидан биридир. Темурийлар давлати сарҳадларида юзага келган
Самарқанддаги Улуғбек академияси ва Ҳиротдаги Бойсунғур санъат
академияси фаолият кўрсатди. Ўзбекистонда Мирзо Улуғбек академияси,
унинг жаҳон илм-фани, маданияти тараққиётидаги ўрни ва аҳамияти
кўпчиликка маълум ва машҳур [1, 4].
Биз қуйида Бойсунғур санъат академияси ва унда фаолият кўрсатган
олимлар тадқиқотларининг айрим жиҳатларига тўхталишга жазм этдик.
“Бойсунғур академияси” ҳозирги замон илмида илк бор, бизнингча,
А.З.В.Тўғоннинг 1925 йил 9 апрелда Берлиндан Тошкентга П.Солиевга
ёзган, мактубида тилга олинган. Шунингдек, кейинчалик унинг 1928-1940
йилларда Қоҳирада эски араб ёзувида босилиб чиққан “Туркистон ва яқин
мозийси”, 1942-1947 йилларда лотин ҳарфларида босилиб чиққан
“Бугунги турк эли – Туркистон ва яқин тарихи”, ҳамда 1946 йилда нашр
этилган “Умум Турк тарихинэ гириш” [2] ва бошқа асарларида ёритилган.
“Бойсунғур академияси” ҳақидаги манбавий маълумотларни биз
Абдураззоқ Самарқандийнинг “Матлаъи саъдайн ва мажмаъи баҳрайн”,
Фасиҳ Хавофийнинг “Мажмаъи Хавофий”, Алишер Навоийнинг “Муҳокамат
ул-луғатайн”, “Мезон ул-авзон”, “Мажолис ун-нафоис”, Бобурнинг
“Бобурнома”си, Хондамирнинг “Макорим ул-ахлоқ”, Мирзо Муҳаммад
Ҳайдар Дуғлатнинг “Тарихи Рашидий”, Ҳасанхожа Нисорийнинг
“Музаккири аҳбоб” каби манбалардан топамиз.
“Бойсунғур академияси”нинг шаклланиш, 1420-1428 йилларда юз
бериб, унинг гуллаб-яшнаш даври 1428-1434 йилларга (яъни Бойсунғур
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
69
Мирзо вафоти арафасида), ундан кейин Абу Саид Мирзо, Ҳусайн Бойқаро
ҳукмронлик йилларига тўғри келган эди.
Таҳлиллар шуни кўрсатадики, асли макони Соҳибқирон томонидан
қурилган буюк темурийлар салтанати бўлган юксак илмий-адабий,
маънавий-маърифий, диний-ахлоқий муҳит Бухоро, Самарқандда, Ҳирот,
Табриз, Исфаҳон, Шероз, Истанбул, Ҳиндистонда, ҳатто Шарқий
Туркистонда, Дашти Қипчоқда (Сарой) ёки Булғор хонликлари (Қозон,
Қрим) ҳудудларида умумий туркий илм-фан, маданият, диний-фалсафий
фикрнинг барқ уриб гуллаб-яшнашига имкон берган. Ҳирот “Бойсунғур
академияси”нинг таркиби, йўналиши, муаммолари ва вакиллари
Хондамир тавсифида [3] қуйидаги кўринишда бўлган:
1. Исломий илмлар, илоҳиёт, калом ва ҳикмат. Аҳмад Тафтазонийнинг
“Шарҳи фароиз”и, Атауллоҳ Ҳусайнийнинг “Равзат ул-аҳбоб фис сийратин
набий ва олвал асҳоб” асари, Фасиҳиддин Муҳаммад Низомий
Хавофийнинг “Ҳошияйи мавоқиф фи илм-ул-Калом”и, Имодиддин
Абхарийнинг “Шарҳи “Мишкот-ул-анвор”и, Абдураҳмон Жомийнинг
“Шавоҳид ун-нубувват” асари, Воиз Кошифийнинг “Тафсири Ҳусайний”
номли тафсири каби ўнлаб муаллифлар асарлари шу гурҳга мансуб.
2. Фиқҳ – шариат илмлари. Имом Нававийнинг “Шарҳи арбаъин”,
Низомий Хавофийнинг “Ҳошияйи мухтасар”и, Ғиёсиддин Муҳаммаднинг
“Ҳошияйи шарҳи Муъжизи Мавлоно Нафис” асари, Абул Қосим Абул
Лайсийнинг “Ҳошияйи Мутаввал” ва “Ҳошияйи Талвиҳ”лари, Ихтиёриддин
Ҳасан Турбатий “Иқтибосот” асари – шариат бўйича энг муҳим фатво,
ечимлар китоби мазкур гуруҳга кирган асарларнинг айримлари.
3. Шеър санъати, тасвирий санъат, бадииййат (эcтетика) назарияси\га
оида асарлар. Абдураҳмон Жомий – Рисола дар илми мусиқий. Амир
Абдуллоҳ Ҳусайний – “Рисола дар саноеъ ва бадеи шеърий”. Амир
Абдуллоҳ Ҳусайний – “Рисолайи қофия”. Аълоуддин Кирмоний –
Маснавиёт. Шамсиддин Муҳаммад Бадахший – “Рисолайи муаммо” каби
асарлар ташкил этган гуруҳ.
4. Табиий-илмий билимлар, тарих ва мақоматлар гуруҳи. Мавлоно
Хавофийнинг Шарҳи миататул амил асари – механикада қўлланиладиган
амаллар ҳақида рисола. Дарвеш Али Табиб. Тазкират ун-нуфус – инсон
нафслари, руҳи турлари, жони ҳақида руҳий-психологик рисола.
Камолиддин Абдул-Восеъа. Ҳолоти Ҳазрати Махдумий. Мирхонд. Равзат ус-
сафо фис-сиярул-анбиё вал-мулук вал-хулафо. Хондамир. Маосир ул-мулук.
Воиз Кошифий. Футувватномаий султоний.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
70
“Бойсунғур академияси” тўғрисидаги А.З.В.Тўғоннинг қуйидаги
умумлаштирувчи хулосаси мазкур академиянинг ўрнини тушунишга
ойдинлик киритади: “... XV асрда Темурнинг невараси Бойсунғур Мирзо,
Султон Ҳусайн Бойқаро ва унинг яқин қариндоши Алишер Навоийнинг
кутубхоналарида
гуллаб
яшнаган
рассомчилик
академияларида:
Ғиёсиддин Наққош, Халил Мирзо, Қосим Али, Беҳзод, Ҳожи Муҳаммад
Наққош, Маҳмуд Музаҳҳиб ва бошқалар томонидан ишланган расмларни
эслатиб ўтиш зарур. ....Тўпқопи, Эвқоф ва Юлдуз кутубхоналарида Алишер
ва Низомийнинг асарларининг суратли нусхаларини алоҳида қайд этиб
ўтамиз” [2].
Юқоридаги манба ва тадқиқотлар таҳлили бизни қуйидагича хулосага
келишимизга имкон беради:
-
Абдураззоқ Самарқандийнинг “Матлаъи саъдайн ва мажмаъи
баҳрайн” ва Ғиёсиддин Хондамирнинг “Макорим ул-ахлоқ” асарлари
Бойсунғур санъат акдемияси ҳақидаги муҳим манба вазифасини ўтайди;
-
Бойсунғур санъат академияси Марказий Осиё ҳудуди азалдан
буюк сиймолар бешиги, илм-зиё марказларидан бири эканлигини
асослайди;
Бойсунғур санъат академияси фаолиятини ўрганиш ва баҳолаш
бизнингча, ёшларимизда ватанпарварлик ва маънавий-маданий меросга
ҳурмат туйғуларини шакллантириш омили бўлиб хизмат қилади.
Адабиётлар:
1.
Mavlyanov, U. (2022). ABOUT “THE ART ACADEMY OF BAYSUNKUR”.
European International Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 2(06), 133-138.
2.
Mavlyanov, U. N. (2020). Problems of Ontology in the Heritage of Ali Safi.
International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 7(7),
540-545.
3.
Mavlyanov, U. N. (2023). Issues of Knowledge in the Legacy of Ali Safi.
Journal of Social Sciences and Humanities Research Fundamentals, 3(07), 41-43.
4.
Маргилоний, М. А. (1999). Тарихи Азизий. Тошкент: Маънавият.
5.
Сангирова, Д. Х. (2000). Тарихи Азизи. важный источник по истории
изучения царского колониального периода: автореф.... канд. ист. наук.
Ташкент, 1-2.
6.
Sangirova, D. (2019). Hajj and the ruling pilgrims. A look at the past, (18),
27.
7.
Абдушукурова, И. К., & Самадов, Б. К. (2016). О мерах по борьбе
против торговли людьми. Научный журнал, (6 (7)), 140-141.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
71
8.
Абдушукурова, И. К. (2018). Роль и место семьи в формировании
патриотизма и гражданской позиции у молодежи. Вопросы науки и
образования, (8 (20)), 184-185.
9.
Абдушукурова, И. К. (2017). Воспитание студентов в аспекте
молодежной политики. Достижения науки и образования, (6 (19)), 77-78.
10.
Хамидова, Х., & Мирзаева, Н. (2022). Xx asr boshlarida mirzachol
vohasidagi agrar oʻzgarishlar (―Туркестанское селъское хозяйство jurnali
asosida). Современные инновационные исследования актуальные
проблемы и развитие тенденции: решения и перспективы, 1(1), 631-634.
11.
Мирзаева, Н. Д., & Расулова, М. А. К. (2016). К вопросу о религиозном
составе населения русских поселков в Голодной степи (начало XX века).
Проблемы современной науки и образования, (11 (53)), 44-45.
12.
Мирзаева, Н. Д., & Расулова, М. А. On the issue of religious composition of
the population of Russian settlements in the Hungry Steppe (the beginning of XX
century) Mirzaeva N., Rasulova M. 2 К вопросу о религиозном составе
населения русских поселков в Голодной степи (начало XX века).
13.
Kudratov, D. (2023). ABOUT THE SHRINE OF KHOJAMUSKENT FATHER IN
JIZZAH OASIS. American Journal Of Social Sciences And Humanity Research,
3(12), 73-78.
14.
Қудратов, Д. (2022). IX-XIV АСРНИНГ ЎРТАЛАРИ ШАҲАРЛАРИНИНГ
РИВОЖЛАНИШ ОМИЛЛАРИ. RESEARCH AND EDUCATION, 236.
15.
Qudratov, D. (2021). PECULIARITIES OF THE FIRST URBANIZATION
PROCESSES IN THE FERGANA VALLEY. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
HISTORY, 2(12), 13-16.
16.
Urazalievna, A. G., & Fotima, X. (2024). TURKISTON QO’RBOSHILAR
HARAKATI VA ULARNING FAOLIYATI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI
ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 5-10.
17.
Urazalievna, A. G., & Aziza, P. (2024). FARG’ONA VODIYSIDAGI
ISTIQLOLCHILIK HARAKATLARI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI. IJTIMOIY
FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 12-15.
18.
Абдулхай, Г. У. (2020). ТУРКИСТОН АССР: ҚАНДАЙ ДАВЛАТ БЎЛИШИ
КЕРАК ЭДИ. ВЗГЛЯД В ПРОШЛОЕ, 3(1).
19.
Alibekov, U., & Rayimjonov, I. (2024). TURKIY XALQLARNING KELIB
CHIQISHI XIX ASR SHARQSHUNOSLARINING TALQINIDA. Elita. uz-Elektron
Ilmiy Jurnal, 2(1), 267-270.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
72
20.
Алибеков, У., & Умарова, А. (2021). Образ волка в тотемистических и
этномифологических воззрениях тюркских народов. Общество и
инновации, 2(5/S), 39-48.
21.
Алибеков, У. Ю. (2016). Земледельческие обычаи и обряды в
этноэкологической
культуре
народов
Узбекистана.
Проблемы
современной науки и образования, (11 (53)), 46-47.
22.
RAXIMOVICH, N. O., MUTALLIB, I., & MA’RUFOV SHERZOD, K. O. G. (2022).
HISTORICAL FACTORS THAT CONTRIBUTED TO THE DEVELOPMENT OF
SCIENCE AND CULTURE IN CENTRAL ASIA. International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences, 2(4), 160-165.
23.
Назаров, О., & Абдуматов, А. (2024). ҲАДИС ИЛМИ РИВОЖИДАГИ
ОЛТИН ДАВР. Ilm-fan va ta'lim, (3 (18)).
24.
Назаров, О., & Қосимова, Э. (2024). ҚЎҚОН ХОНЛИГИДА ТАЪЛИМ
ДАРГОҲЛАРИ ФАОЛИЯТИГА ОИД АЙРИМ МУЛОҲАЗАЛАР. Talqin va
tadqiqotlar, 2(3 (40)).
25.
Ma’rufov, S., & Abdullayev, A. (2024). O’RTA OSIYODA MUSIQA
SAN’ATINING VUJUDGA KELISHI VA RIVOJLANISH TARIXI. Talqin va tadqiqotlar,
1(1).
