SANOAT VA AVTOMATLASHTIRISH SOHASIDA TRIGGERLARNING QO‘LLANILISHI VA AHAMIYATI.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

109

ISSN:3030-3613

SANOAT VA AVTOMATLASHTIRISH SOHASIDA TRIGGERLARNING

QO‘LLANILISHI VA AHAMIYATI.

Quvvatali Rahimov

Farg`ona Davlat Universiteti, (PhD),

quvvatali.rahimov@gmail.com,

Tojimamatov Isroil Nurmamatovich

Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi

israiltojimamatov@gmail.com

Abduraximova Shaxnozabonu Axmadjon qizi

Farg‘ona davlat universiteti 2-kurs talabasi

shahnozabonuabdurahimova@gmail.com

Anontatsiya:

Ushbu maqolada sanoat va avtomatlashtirish sohasida triggerlar

(qo‘zg‘atuvchi mexanizmlar)ning tutgan o‘rni va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi.
Triggerlarning ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirishdagi roli, ularning
texnologik boshqaruvdagi samaradorligi va xavfsizlik tizimlaridagi funksional
imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, triggerlar yordamida inson aralashuvini
kamaytirish, ishlab chiqarish sifatini oshirish va resurslardan oqilona foydalanish kabi
jihatlar ko‘rib chiqilgan.

Kalit so‘zlar:

Trigger, avtomatlashtirish, sanoat, ishlab chiqarish jarayoni,

sensor, texnologik boshqaruv, xavfsizlik tizimi, konveyer, PLC, avtomatik tizimlar.

Аннотация:

В данной статье рассматривается роль и практическое

значение триггеров (пусковых механизмов) в промышленности и системах
автоматизации. Освещается использование триггеров в управлении
технологическими процессами, их эффективность и функциональные
возможности в системах безопасности. Также анализируются аспекты снижения
участия человека в производственном процессе, повышения качества продукции
и рационального использования ресурсов с помощью триггеров.

Ключевые

слова:

Триггер,

автоматизация,

промышленность,

производственный процесс, датчик, технологическое управление, система
безопасности, конвейер, ПЛК, автоматические системы.

Annotation

:This article explores the role and practical significance of triggers

(activation mechanisms) in industrial and automation systems. It highlights the use of
triggers in managing technological processes, their efficiency, and functional
capabilities in safety systems. The paper also examines how triggers help reduce
human intervention in production, improve product quality, and enable the rational use
of resources.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

110

ISSN:3030-3613

Keywords

:Trigger, automation, industry, production process, sensor,

technological control, safety system, conveyor, PLC, automatic systems.

KIRISH.

Sanoat va avtomatlashtirishda triggerlar juda muhim ro‘l o‘ynaydi.

Ular ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish, boshqarish va avtomatlashtirishda
markaziy ahamiyatga ega.

Sanoat va avtomatlashtirishda triggerlar jarayonlarni boshqarish va sinxronlashtirishda
muhim rol o’ynaydigan asosiy elementlardir. Ular ma’lum bir shartning bajarilishiga
yoki hodisaning ro’y berishiga javoban signal beruvchi mexanizmlardir. Ushbu
signallar avtomatlashtirilgan tizimlar ichida harakatlarni, jarayonlarni yoki
operatsiyalarni boshlash, to’xtatish yoki o’zgartirish uchun ishlatiladi. Triggerlar
sanoatning turli sohalarida, jumladan ishlab chiqarish, oziq-ovqat, kimyo va energetika
sohalarida keng qo’llaniladi.

Sanoat jarayonlari ko’pincha ketma-ket bosqichlardan iborat bo’ladi. Triggerlar

har bir bosqichning yakunlanishini aniqlash va keyingi bosqichning boshlanishini
ta’minlash orqali jarayonlarning uzluksizligini ta’minlaydi. Triggerlar sensorlardan
olingan ma’lumotlarni tahlil qilib, belgilangan parametrlardan chetga chiqishlarni
aniqlaydi. Agar xatolik aniqlansa, trigger tizimni to’xtatib, zararni oldini
oladi. Triggerlar ma’lumotlarni yig’ish va qayta ishlash tizimlarida muhim rol
o’ynaydi. Sensorlardan ma’lumot kelganda, trigger ma’lumotlarni qayta ishlash
dasturini ishga tushirishi mumkin. Triggerlar avtomatlashtirilgan uskunalar, masalan,
robotlar va konveyerlarni boshqarish uchun ishlatiladi.Triggerlar ishlatilishiga qarab
turli xil bo’lishi mumkin,

Vaqtga asoslangan triggerlar-ma’lum vaqt oralig’ida yoki

belgilangan vaqtda ishlaydi,hodisaga asoslangan triggerlar_ma’lum bir hodisa ro’y
berganda ishlaydi,

qiymatga asoslangan triggerlar: Sensorlardan olingan ma’lumotlar

belgilangan qiymatga yetganda ishlaydi,kombinatsiyalangan triggerlar-bir nechta
shartlar bajarilganda ishlaydi.

Asosan,

buyurtmalar

jadvaliga

yangi yozuv qo’shilganda,

sana

ustuniga

avtomatik ravishda joriy sana va vaqtni kiritish:

CREATE

TRIGGER

buyurtmalar_sana_avtomatik

BEFORE

INSERT

ON

buyurtmalar

FOR

EACH

ROW

SET

NEW.sana = NOW();

Ishlab chiqarish jarayonini kuzatish uchun jadvallar yaratiladi va har bir bosqich

haqida ma’lumot saqlanadi.

Sanoatda trigger — bu avtomatlashtirilgan tizimda ma’lum bir shart bajarilganda

yoki hodisa yuz berganda ishga tushadigan signal yoki harakatdir. Ular

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

111

ISSN:3030-3613

avtomatlashtirish tizimlarining yuragi hisoblanadi, chunki ular yordamida ishlab
chiqarish jarayonlari aniq, tez va xavfsiz tarzda boshqariladi.
Sanoatda triggerlar asosan sensorlar, tugmalar yoki dasturiy buyruqlar orqali ishlaydi.
Misol uchun, biror mahsulot konveyer lentalarida harakatlanayotganda, u sensor
oldidan o‘tgach, bu holat trigger sifatida qabul qilinadi va keyingi jarayon, masalan,
qadoqlash avtomatik ravishda boshlanadi. Shunday qilib, inson aralashuvisiz
jarayonlar uzluksiz davom etadi.

Sanoatda triggerlarning asosiy vazifasi — tizimni kerakli vaqtda ishga tushirish

yoki to‘xtatishdir. Bu esa energiya tejalishi, vaqtni tejash va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga olib keladi. Masalan, issiqlik darajasi ma’lum chegaradan
oshganda trigger yordamida ventilyatsiya tizimi avtomatik ishga tushadi. Aks holda,
qo‘lda bu tizimni boshqarish ko‘proq vaqt va mehnat talab qiladi.

Triggerlar xavfsizlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, bosim

yoki harorat xavfli darajaga yetganda tizim o‘zini avtomatik o‘chiradi yoki signal
beradi. Bu ishchilarning hayoti va uskunalarning butligini himoya qilishga xizmat
qiladi.
Avtomatlashtirish

jarayonida

triggerlar

PLC

(dasturlanadigan

mantiqiy

boshqaruvchilar) va SCADA kabi tizimlar bilan birgalikda ishlaydi.

-- Mahsulotlar jadvali

CREATE TABLE

products (

id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,

name VARCHAR(100),

quantity INT,
added_at

TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP

);

-- Log jadvali
CREATE TABLE product_log (
log_id INT

AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,

product_id INT,
action

VARCHAR(50),

log_time TIMESTAMP

DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP

);

Bu misolda sanoatdagi mahsulotlar ro‘yxatini yuritish uchun ikki jadval

ishlatiladi. Birinchisi products jadvali bo‘lib, unda omborga qabul qilingan mahsulotlar
haqida ma’lumotlar saqlanadi — ya’ni mahsulot nomi, miqdori va qachon qo‘shilgani.
Ikkinchi jadval esa product_log deb nomlanadi va bu yerda har bir mahsulot bilan

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

112

ISSN:3030-3613

bog‘liq bo‘lgan harakatlar (loglar) yozib boriladi. Masalan, mahsulot qachon qo‘shildi,
o‘zgartirildimi yoki o‘chirildimi — bu kabi tarixiy ma’lumotlar shu yerda saqlanadi.

Zamonaviy sanoat ishlab chiqarish tizimlari tobora murakkablashib borayotgan

bir paytda, ularni aniq, ishonchli va xavfsiz boshqarish ehtiyoji har qachongidan ko‘ra
dolzarb bo‘lib bormoqda. Ana shu ehtiyojni qondirishda triggerlar, ya’ni
avtomatlashtirilgan ishga tushirish vositalari, muhim texnologik yechim sifatida
oldinga chiqmoqda. Triggerlar yordamida ishlab chiqarish jarayonlarining ko‘plab
bosqichlarini inson aralashuvisiz, avtomatik tarzda boshqarish mumkin bo‘lib, bu
nafaqat vaqt va mehnat tejalishini, balki jarayonlar barqarorligini ham ta’minlaydi.

Triggerlarning asosiy afzalligi shundaki, ular real vaqt rejimida tizim holatini

kuzatadi va belgilangan shartlar asosida avtomatik tarzda kerakli javobni beradi. Bu
sanoat korxonalarida tezkorlik, aniqlik va xavfsizlikni oshiradi. Masalan, konveyer
tizimlarida mahsulotlar harakatini kuzatish, ularni saralash yoki qadoqlash uchun
triggerlardan foydalanish ishlab chiqarish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Bundan tashqari, triggerlar xavfli vaziyatlarda tizimni avtomatik to‘xtatish yoki
ogohlantirish xabari yuborish orqali texnika xavfsizligini ta'minlashda ham katta
ahamiyatga ega.

Shuningdek, triggerlar yordamida jarayonlarni monitoring qilish, tarixiy

ma’lumotlarni saqlash va keyinchalik tahlil qilish imkoniyati ham yaratiladi. Bu esa
sanoat korxonalariga nafaqat hozirgi ish faoliyatini boshqarish, balki kelajakda
samaradorlikni oshirishga yo‘naltirilgan strategik qarorlar qabul qilish imkonini ham
beradi.

Adabiyotlar va resurslar ro‘yxati:

1.

Джеймс Р. Грофф, Пол Н. Вайнберг, Эндрю Дж. Оппель(2015).

SQL Полное

руководство Третье издание.

2.

Elmasri, R., & Navathe, S. B. (2015).

Fundamentals of Database Systems (7th ed.).

Pearson Education.

3.

S. K. Ganiyev, M. M. Karimov, K. A. Tashev.

Axborot xavfsizligi.

4.

Silberschatz, A., Korth, H. F., & Sudarshan, S. (2020).

Database System Concepts

(7th ed.).

McGraw-Hill Education.

5.

Дмитрий Короткевич.

SQL Server.

Наладка и оптимизация для

профессионалов.

6.

Connolly T., Begg C.

Database Systems: A Practical Approach to Design,

Implementation, and Management.

– 6th ed. – Harlow: Pearson, 2014. – 1440 p.

7.

Tojimamatov, I., & Mirsiddiqova, M. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA
HAYOTIY SIKL. Модели и методы в современной науке, 4(6), 66-70.

8.

Tojimamatov,

I.,

&

Siddiqova,

G.

(2025).

TRANZAKSIYALARNI

TAQSIMLANGAN TARZDA QAYTA ISHLASH MODELLARI. Современные
подходы и новые исследования в современной науке, 4(6), 30-35.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

113

ISSN:3030-3613

9.

Нурмаматович,

Т.

И.,

&

Рахила,

А.

(2025). НА

ОСНОВЕ

МАТЕМАТИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ ПОВЫШЕНИЕ УСТОЙЧИВОСТИ К
ПОЛОМКАМ

И

АВАРИЯМ. YANGI

O

‘ZBEKISTON,

YANGI

TADQIQOTLAR JURNALI, 2(8), 197-204.

10.

Tojimamatov,

I.,

&

Ahmataliyeva,

S.

(2025).

BERILGANLARNI

MARKAZLASHGAN

TARZDA

BOSHQARISH

TAMOYILLARI. Академические исследования в современной науке, 4(21),
59-64.

11.

Tojimamatov, I., & Adxamova, C. (2025). AMALIY TIZIMLARDA
BERILGANLAR

BAZASINI

BOSHQARISH

TIZIMLARI

O

‘RNI. Академические исследования в современной науке, 4(21), 77-82.

12.

Tojimamatov, I., & Fazliddinov, X. (2025). BERILGANLAR BAZASI
ADMINISTRATORI

VA

UNING

XUSUSYATLAR. Академические

исследования в современной науке, 4(21), 90-95.

13.

Karimberdiyevich, O. M., Nurmamatovich, T. I., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024).
BIG DATA SOHASIDAGI XALQARO LOYIHALAR. IZLANUVCHI, 1(1), 39-
45.

14.

Karimberdiyevich, O. M., Abdulaziz o‘g‘li, Y. M., & Zarifjon o‘g‘li, X. N. (2024).
DATA MINING METODLARI VA BOSQICHLARI. YANGI O ‘ZBEKISTON,
YANGI TADQIQOTLAR JURNALI, 1(4), 303-311.

15.

Nurmamatovich, T. I. (2024). BERILGANLARNING TARMOQ MODELLARI:
ODDIY VA MURAKKAB TARMOQ TUZILISHLARI.

16.

Tojimamatov, I., Soliyeva, X., & Israilova, R. (2025). FAYL NOMLARINI
QISQARTIRISH

ALGORITMLARI. Академические

исследования

в

современной науке, 4(26), 45-52.

17.

Nurmamatovich, T. I. (2025). MONGODB DA BIG DATA BILAN ISHLASH
USULLARI. YANGI

O‘ZBEKISTON,

YANGI

TADQIQOTLAR

JURNALI, 2(8), 792-798.

18.

Nurmamatovich, T. I. (2025). MOBIL OPERATSION SISTEMALARNING
KELAJAGI. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5), 133-139.

19.

Nurmamatovich, T. I., & Umidjon o‘g, M. Z. S. (2025). BERILGANLAR
BAZASIDA HAYOTIY SIKL. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5),
169-178.

20.

Nurmamatovich, T. I., & Umidjon o‘g, M. Z. S. (2025). MASHINA KODLARI
BILAN ISHLASH. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5), 159-168.

21.

Nurmamatovich,

T.

I.

(2025).

BERILGANLAR

BAZASI

ADMINISTRATORI. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5), 276-
282.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

114

ISSN:3030-3613

22.

Tojimamatov, I. (2025). ADO-NET TEXNOLOGIYASI YORDAMIDA
HISOBOTLAR VA FORMALARNI SHAKLLANTIRISH. Академические
исследования в современной науке, 4(25), 122-126.

23.

Nurmamatovich, T. I. (2025). STATISTIKA SOHASIDA AXBOROT
TIZIMLARI

VA

TEXNOLOGIYALARINI

SINTAKSIS

TAXLIL

QILISH. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(4), 157-166.

24.

Nurmamatovich, T. I. (2025). AXBOROTLARNI TAQDIM ETISH VA ULAR
BILAN ISHLASH. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(4), 135-140.

25.

Tojimamatov, I., & Abduvaliyev, X. (2025). KO ‘P FOYDALANUVCHILI BBBT
ARXITEKTURASI. Инновационные исследования в науке, 4(5), 16-22.

26.

Tojimamatov, I., & Xolmurod o‘g, A. O. H. (2025, May). SQL SERVERDA
CHEKLASHLAR.

In CONFERENCE

OF

MODERN

SCIENCE

&

PEDAGOGY (Vol. 1, No. 1, pp. 409-413).

27.

Tojimamatov,

I.,

&

Abdulhafizov,

I.

(2025).

OBYEKTLAR

VA

ATRIBUTLAR. BRIDGING THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A
SUSTAINABLE FUTURE, 1(1), 107-112.

28.

Tojimamatov, I. N., & Iminova, G. I. (2025). SEMANTIK OBEKT MODELI VA
KATTA MA'LUMOTLAR (BIG DATA). ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI
ВЕКЕ, (58-3).