T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
103
ISSN:3030-3613
ADO-NET TEXNOLOGIYASI YORDAMIDA HISOBOTLAR VA
FORMALARNI SHAKLLANTIRISH
Quvvatali Rahimov
Farg`ona Davlat Universiteti, (PhD),
quvvatali.rahimov@gmail.com,
Tojimamatov Isroil Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Abdumannopova Dildora Akmaljonovna
Fargʻona davlat universiteti talabasi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola ADO.NET texnologiyasidan foydalangan holda
hisobotlar va formalarni shakllantirish jarayonini o’rganadi. ADO.NET - .NET
Frameworkning ma’lumotlar bazalari bilan ishlash uchun mo’ljallangan qismi bo’lib,
hisobotlar va formalarni yaratishda muhim rol o’ynaydi. Maqola ADO.NET
arxitekturasining asosiy komponentlarini, hisobotlarni yaratish usullarini (DataSet va
DataGridView, Reporting Services, boshqa hisobot yaratish vositalari) va formalarni
shakllantirishda ADO.NETning o’rnini (Data Binding, Parameterized Queries,
Transaction Management) ko’rib chiqadi. Maqolada ma’lumotlar bazasidan
ma’lumotlarni olish va DataGridViewga bog’lash bo’yicha amaliy kod misoli ham
keltirilgan.
Kalit so’zlar:
ADO.NET; Hisobotlar; Formalar; DataSet; DataGridView;
Reporting Services (SSRS); Data Binding; Parameterized Queries; Transaction
Management; SqlConnection; SqlDataAdapter; .NET Framework; Ma’lumotlar
bazasi; SQL.
Annotation:
This article explores the process of generating reports and forms
using the ADO.NET technology. ADO.NET, a component of the .NET Framework
designed for working with databases, plays a crucial role in creating reports and forms.
The article examines the key components of the ADO.NET architecture, methods for
creating reports (DataSet and DataGridView, Reporting Services, other report
generation tools), and the role of ADO.NET in form generation (Data Binding,
Parameterized Queries, Transaction Management). The article also includes a practical
code example of retrieving data from a database and binding it to a DataGridView.
Keywords:
ADO.NET; Reports; Forms; DataSet; DataGridView; Reporting
Services (SSRS); Data Binding; Parameterized Queries; Transaction Management;
SqlConnection; SqlDataAdapter; .NET Framework; Database; SQL.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
104
ISSN:3030-3613
Аннотация:
Эта статья исследует процесс создания отчетов и форм с
использованием технологии ADO.NET. ADO.NET, компонент .NET Framework,
предназначенный для работы с базами данных, играет ключевую роль в создании
отчетов и форм. В статье рассматриваются основные компоненты архитектуры
ADO.NET, методы создания отчетов (DataSet и DataGridView, Reporting Services,
другие инструменты для создания отчетов) и роль ADO.NET в формировании
форм (Data Binding, Parameterized Queries, Transaction Management). Статья
также включает в себя практический пример кода извлечения данных из базы
данных и привязки их к DataGridView.
Kлючевые слова:
ADO.NET; Отчеты; Формы; DataSet; DataGridView;
Reporting Services (SSRS); Data Binding (Привязка данных); Parameterized Queries
(Параметризованные
запросы);
Transaction
Management
(Управление
транзакциями); SqlConnection; SqlDataAdapter; .NET Framework; База данных;
SQL.
Kirish
Bugungi kunda dasturiy ta’minotda ma’lumotlar bazasi bilan ishlash dolzarb
masalalardan biridir. ADO.NET texnologiyasi – bu .NET platformasi asosida
ishlovchi, ma’lumotlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan kuchli vositadir. U orqali
dasturchilar turli ma’lumotlar manbalari bilan bog‘lanib, ularni o‘qish, tahrirlash va
yangilash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ayniqsa, hisobotlar (reports) va formalar
(forms) yaratishda ADO.NET muhim rol o‘ynaydi. ADO.NET (ActiveX Data Objects
for .NET) — bu .NET platformasida ma’lumotlar bilan ishlash uchun yaratilgan
kutubxona bo‘lib, quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topgan:
Connection – ma’lumotlar bazasiga ulanishni amalga oshiradi (masalan,
SqlConnection).Command – SQL buyruqlarini bajarish uchun ishlatiladi.DataReader
– ma’lumotlarni oqim shaklida o‘qish imkonini beradi.DataAdapter – ma’lumotlar
bazasi bilan DataSet o‘rtasida ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi.DataSet va DataTable –
xotirada ma’lumotlar bazasi nusxasini yaratadi, offline ishlash imkonini beradi.
ADO.NET - bu .NET Frameworkning ma’lumotlar bazalari bilan ishlash uchun
mo’ljallangan muhim qismi bo’lib, hisobotlar yaratishda bir nechta muhim rollarni
o’ynaydi:
Ma’lumotlarga ulanish: ADO.NET ma’lumotlar manbalariga (masalan, SQL
Server, Oracle, MySQL va boshqalar) ulanishni ta’minlaydi. SqlConnection obyekti
ulanishni o’rnatadi, bu esa hisobot yaratish uchun ma’lumotlarni olish imkoniyatini
beradi.Ma’lumotlarni olish: ADO.NET SQL so’rovlari yoki saqlangan protseduralar
yordamida ma’lumotlar bazasidan ma’lumotlarni olishni osonlashtiradi. SqlCommand
obyekti SQL so’rovini bajaradi, SqlDataReader obyekti esa natijalarni o’qiydi.
SqlDataAdapter
obyekti
ma’lumotlarni
DataSetga
o’tkazish
uchun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
105
ISSN:3030-3613
ishlatiladi.Ma’lumotlarni boshqarish: ADO.NET DataSet obyektida ma’lumotlarni
saqlash, tartiblash, filtrlash va guruhlash kabi operatsiyalarni bajarish imkonini beradi.
DataSet hisobot yaratish uchun zarur bo’lgan moslashuvchan ma’lumotlar manbai
vazifasini bajaradi.
Ma’lumotlarni taqdim etish: ADO.NET ma’lumotlarni vizual komponentlarga
(masalan, DataGridView, ChartControl va boshqalar) bog’lash orqali hisobotlarda
ko’rsatishni osonlashtiradi. Data Binding ma’lumotlarni jadval ko’rinishida yoki
grafikalar yordamida vizuallashtirish imkonini beradi.Hisobot yaratish vositalari bilan
integratsiya: ADO.NET Microsoft SQL Server Reporting Services (SSRS), Crystal
Reports, Telerik Reporting va DevExpress Reporting kabi hisobot yaratish vositalari
bilan integratsiyalashishi mumkin. ADO.NET ma’lumotlarni ushbu vositalarga taqdim
etish uchun ishlatiladi, bu esa murakkab va moslashuvchan hisobotlarni yaratish
imkoniyatini beradi.
Moslashuvchanlik: ADO.NET turli xil ma’lumotlar manbalari va hisobot
yaratish vositalari bilan ishlash imkoniyatini beradi.Tezlik: ADO.NET ma’lumotlarni
tezkor olish va qayta ishlash uchun optimallashtirilgan.Xavfsizlik: ADO.NET
parameterized
queries
orqali
SQL
injection
xavfini
kamaytiradi.Boshqaruv: ADO.NET ma’lumotlarni boshqarish va taqdim etish ustidan
to’liq nazoratni ta’minlaydi.H
isobotlar — bu foydalanuvchiga ma’lumotlarni aniq,
vizual tarzda taqdim etuvchi vositalardir.
Formalar (Forms) — foydalanuvchi interfeysining asosiy elementi bo‘lib,
foydalanuvchi ma’lumot kiritishi, qidirishi va yangilashi uchun xizmat qiladi.
ADO.NET yordamida quyidagi operatsiyalar bajarilishi mumkin:
1.
Ma’lumotni kiritish (INSERT)
2.
Ma’lumotni o‘zgartirish (UPDATE)
3.
Ma’lumotni o‘chirish (DELETE)
4.
Ma’lumotni ko‘rish (SELECT)
Misol – Foydalanuvchi qo‘shish formasi:
C#dagi kodi:
string query = "INSERT INTO Users (Name, Email) VALUES (@Name, @Email)";
SqlCommand cmd = new SqlCommand(query, conn);
cmd.Parameters.AddWithValue("@Name", txtName.Text);
cmd.Parameters.AddWithValue("@Email", txtEmail.Text);
cmd.ExecuteNonQuery();
Shuningdek, Windows Forms yoki WPF yordamida vizual interfeyslar yaratilib, ularni
ADO.NET bilan bog‘lash orqali real vaqtda ma’lumotlar ustida ishlash mumkin
bo‘ladi.
ADO.NET yordamida ma’lumotlar bazasidan olingan ma’lumotlarni formaning
elementlarida (masalan, matn maydonlari, ro’yxatlar, jadval ko’rinishidagi elementlar)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
106
ISSN:3030-3613
aks ettirish.Data Binding texnologiyasi yordamida ma’lumotlar obyektlarini (DataSet,
DataTable) formaning elementlari bilan bog’lash orqali ma’lumotlarni avtomatik
ravishda ko’rsatish.Forma elementlariga (masalan, matn maydonlari, ro’yxatlar)
foydalanuvchi tomonidan kiritilgan ma’lumotlarni olish.Kiritilgan ma’lumotlarni
ma’lumotlar bazasiga saqlash uchun ADO.NET buyruqlaridan (SqlCommand)
foydalanish.
Ma’lumotlar bazasidan olingan ma’lumotlarni formaning elementlarida
ko’rsatish va ularni tahrirlash imkoniyatini berish.Tahrirlangan ma’lumotlarni
ma’lumotlar bazasida yangilash uchun ADO.NET buyruqlaridan foydalanish.Formada
ko’rsatilgan ma’lumotlarni o’chirish imkoniyatini berish.Ma’lumotlar bazasidan
ma’lumotlarni o’chirish uchun ADO.NET buyruqlaridan foydalanish.Formada qidiruv
maydonini yaratish va foydalanuvchi kiritgan kalit so’zlar bo’yicha ma’lumotlar
bazasida qidiruvni amalga oshirish.Qidiruv natijalarini formaning elementlarida
ko’rsatish.ADO.NET yordamida Parameterized Querie
s
dan foydalanib, SQL injection
xavfini kamaytirish.
Formaga ma’lumot kiritilganda, ularning to’g’riligini tekshirish (masalan,
majburiy maydonlar, format tekshiruvi, qiymat diapazoni).Validatsiya qoidalariga mos
kelmagan ma’lumotlarni kiritishda xatolik haqida xabar berish.Bir nechta ma’lumotlar
bazasi operatsiyalarini bitta tranzaksiya sifatida bajarish (masalan, bir nechta jadvalga
ma’lumot yozish).Agar operatsiyalardan biri muvaffaqiyatsiz bo’lsa, butun
tranzaksiyani bekor qilish (rollback).Formada sodir bo’ladigan hodisalarni (masalan,
tugmani bosish, maydonlardagi o’zgarishlar) boshqarish.Hodisalarga javoban
ma’lumotlar bazasi operatsiyalarini bajarish.
Misol:
Tasavvur qiling, sizda “Mijozlar” nomli forma mavjud bo’lib, u “Ism”, “Familiya”,
“Email”, “Telefon” maydonlaridan iborat. ADO.NET yordamida siz quyidagi
operatsiyalarni bajarishingiz mumkin:
Ma’lumotlar bazasidan mavjud mijozlar haqidagi ma’lumotlarni olish va
formaning elementlarida ko’rsatish.Yangi mijoz haqidagi ma’lumotlarni formaga
kiritish va ma’lumotlar bazasiga saqlash.Mavjud mijoz haqidagi ma’lumotlarni
tahrirlash va ma’lumotlar bazasida yangilash.Mijozni ma’lumotlar bazasidan
o’chirish.Mijozning ismi yoki familiyasi bo’yicha qidiruvni amalga oshirish.Email va
telefon raqamining to’g’ri formatda kiritilganligini tekshirish.
Xulosa
ADO.NET ma’lumotlarga
asoslangan
ilovalarni
ishlab
chiqishda hisobotlar va formalarni yaratish
uchun
qulay,
samarali
va
keng
qo’llaniladigan texnologiyadir. U ma’lumotlar bazalari bilan ishlash uchun keng
imkoniyatlarni taqdim etadi va vizual komponentlar bilan integratsiyalashish orqali
ma’lumotlarni ko’rsatish va tahrirlashni osonlashtiradi. Zamonaviy hisobot yaratish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
107
ISSN:3030-3613
vositalari
bilan
birgalikda ADO.NET murakkab
va
moslashuvchan hisobotlarni yaratish imkoniyatini beradi. Ushbu texnologiyadan
unumli foydalanish dasturiy ta’minotni ishlab chiqish jarayonini sezilarli darajada
tezlashtirishi va soddalashtirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Джеймс Р. Грофф, Пол Н. Вайнберг, Эндрю Дж. Оппель(2015).
SQL Полное
руководство Третье издание.
2.
Elmasri, R., & Navathe, S. B. (2015).
Fundamentals of Database Systems (7th ed.).
Pearson Education.
3.
S. K. Ganiyev, M. M. Karimov, K. A. Tashev.
Axborot xavfsizligi.
4.
Silberschatz, A., Korth, H. F., & Sudarshan, S. (2020).
Database System Concepts
(7th ed.).
McGraw-Hill Education.
5.
Дмитрий Короткевич.
SQL Server.
Наладка и оптимизация для
профессионалов.
6.
Connolly T., Begg C.
Database Systems: A Practical Approach to Design,
Implementation, and Management.
– 6th ed. – Harlow: Pearson, 2014. – 1440 p.
7.
Tojimamatov, I., & Mirsiddiqova, M. (2025). BERILGANLAR BAZASIDA
HAYOTIY SIKL. Модели и методы в современной науке, 4(6), 66-70.
8.
Tojimamatov,
I.,
&
Siddiqova,
G.
(2025).
TRANZAKSIYALARNI
TAQSIMLANGAN TARZDA QAYTA ISHLASH MODELLARI. Современные
подходы и новые исследования в современной науке, 4(6), 30-35.
9.
Нурмаматович,
Т.
И.,
&
Рахила,
А.
(2025). НА
ОСНОВЕ
МАТЕМАТИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ ПОВЫШЕНИЕ УСТОЙЧИВОСТИ К
ПОЛОМКАМ
И
АВАРИЯМ. YANGI
O
‘ZBEKISTON,
YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI, 2(8), 197-204.
10.
Tojimamatov,
I.,
&
Ahmataliyeva,
S.
(2025).
BERILGANLARNI
MARKAZLASHGAN
TARZDA
BOSHQARISH
TAMOYILLARI. Академические исследования в современной науке, 4(21),
59-64.
11.
Tojimamatov, I., & Adxamova, C. (2025). AMALIY TIZIMLARDA
BERILGANLAR
BAZASINI
BOSHQARISH
TIZIMLARI
O
‘RNI. Академические исследования в современной науке, 4(21), 77-82.
12.
Tojimamatov, I., & Fazliddinov, X. (2025). BERILGANLAR BAZASI
ADMINISTRATORI
VA
UNING
XUSUSYATLAR. Академические
исследования в современной науке, 4(21), 90-95.
13.
Karimberdiyevich, O. M., Nurmamatovich, T. I., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024).
BIG DATA SOHASIDAGI XALQARO LOYIHALAR. IZLANUVCHI, 1(1), 39-
45.
14.
Karimberdiyevich, O. M., Abdulaziz o‘g‘li, Y. M., & Zarifjon o‘g‘li, X. N. (2024).
DATA MINING METODLARI VA BOSQICHLARI. YANGI O ‘ZBEKISTON,
YANGI TADQIQOTLAR JURNALI, 1(4), 303-311.
15.
Nurmamatovich, T. I. (2024). BERILGANLARNING TARMOQ MODELLARI:
ODDIY VA MURAKKAB TARMOQ TUZILISHLARI.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
108
ISSN:3030-3613
16.
Tojimamatov, I., Soliyeva, X., & Israilova, R. (2025). FAYL NOMLARINI
QISQARTIRISH
ALGORITMLARI. Академические
исследования
в
современной науке, 4(26), 45-52.
17.
Nurmamatovich, T. I. (2025). MONGODB DA BIG DATA BILAN ISHLASH
USULLARI. YANGI
O‘ZBEKISTON,
YANGI
TADQIQOTLAR
JURNALI, 2(8), 792-798.
18.
Nurmamatovich, T. I. (2025). MOBIL OPERATSION SISTEMALARNING
KELAJAGI. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5), 133-139.
19.
Nurmamatovich, T. I., & Umidjon o‘g, M. Z. S. (2025). BERILGANLAR
BAZASIDA HAYOTIY SIKL. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5),
169-178.
20.
Nurmamatovich, T. I., & Umidjon o‘g, M. Z. S. (2025). MASHINA KODLARI
BILAN ISHLASH. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5), 159-168.
21.
Nurmamatovich,
T.
I.
(2025).
BERILGANLAR
BAZASI
ADMINISTRATORI. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(5), 276-
282.
22.
Tojimamatov, I. (2025). ADO-NET TEXNOLOGIYASI YORDAMIDA
HISOBOTLAR VA FORMALARNI SHAKLLANTIRISH. Академические
исследования в современной науке, 4(25), 122-126.
23.
Nurmamatovich, T. I. (2025). STATISTIKA SOHASIDA AXBOROT
TIZIMLARI
VA
TEXNOLOGIYALARINI
SINTAKSIS
TAXLIL
QILISH. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(4), 157-166.
24.
Nurmamatovich, T. I. (2025). AXBOROTLARNI TAQDIM ETISH VA ULAR
BILAN ISHLASH. Лучшие интеллектуальные исследования, 44(4), 135-140.
25.
Tojimamatov, I., & Abduvaliyev, X. (2025). KO ‘P FOYDALANUVCHILI BBBT
ARXITEKTURASI. Инновационные исследования в науке, 4(5), 16-22.
26.
Tojimamatov, I., & Xolmurod o‘g, A. O. H. (2025, May). SQL SERVERDA
CHEKLASHLAR.
In CONFERENCE
OF
MODERN
SCIENCE
&
PEDAGOGY (Vol. 1, No. 1, pp. 409-413).
27.
Tojimamatov,
I.,
&
Abdulhafizov,
I.
(2025).
OBYEKTLAR
VA
ATRIBUTLAR. BRIDGING THE GAP: EDUCATION AND SCIENCE FOR A
SUSTAINABLE FUTURE, 1(1), 107-112.
28.
Tojimamatov, I. N., & Iminova, G. I. (2025). SEMANTIK OBEKT MODELI VA
KATTA MA'LUMOTLAR (BIG DATA). ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI
ВЕКЕ, (58-3).
