T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
137
ISSN:3030-3613
BOLALAR PSIXOLOGIYASINING ASOSIY TUSHUNCHALARI VA
ULARNI PSIXIKASINI SHAKLLANTIRUVCHI OMILLAR
Hamroyeva Nodira Usmonqulovna
Buxoro viloyat G'ijduvon tumani 39- umumiy
o’rta ta’lim maktabi amaliyotchi psixologi.
Annotatsiya:
Mazkur maqola bolalar psixologiyasining asosiy tushunchalari,
rivojlanish bosqichlari va bolalar psixikasini shakllantiruvchi omillarni o'rganishga
bag'ishlangan. Unda bolalar psixologiyasining nazariy asoslari, bolalarning
emotsional, intellektual va ijtimoiy rivojlanishining o'ziga xos xususiyatlari,
shuningdek, ota-onalar va pedagoglar tomonidan bolalar bilan samarali muloqot qilish
uchun kerakli psixologik yondoshuvlar muhokama qilinadi. Maqola, bolalar
psixologiyasiga oid zamonaviy tadqiqotlar, psixologik metodlar va amaliy tavsiyalarni
o'z ichiga olib, bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar uchun foydali manba bo'lib xizmat
qiladi.
Kalit so’zlar.
qobiliyat, ijtimoiy, xulq-atvor, operatsion, psixika, emotsional,,
aqliy faoliyat, tafakkur,kognitiv, sensomator,irsiyat.
KIRISH
Bolalar
psixologiyasining
asosiy
tushunchalari-bolalar
psixologiyasida
o‘rganiladigan asosiy tushunchalar qatoriga bolaning shaxsiyati, uning emotsional
holati, kognitiv rivojlanishi, ijtimoiy munosabatlari va xulq-atvori kiradi. Psixologiya
nuqtai nazaridan, bolalar shaxsiyati davomli jarayon sifatida shakllanadi va uning
o‘zgarishi bir necha omillar ta’sirida sodir bo‘ladi. Bu omillar orasida irsiyat, atrof-
muhit, tarbiya va ta’limning alohida ahamiyati bor.Bolaning kognitiv rivojlanishi,
ya’ni uning aqliy faoliyatining, xususan, tafakkur, xotira, diqqat, tasavvur va boshqa
psixologik jarayonlarning shakllanishi Jean Piaget tomonidan ishlab chiqilgan
rivojlanish nazariyasiga asoslanadi. Piagetga ko‘ra, bolalar o‘z rivojlanishida bir
nechta bosqichlardan o‘tadi: sensor-motor, preoperatsion, operatsion va formal
operatsiyalar bosqichlari.
Rivojlanish bosqichlari
1.
Birinchi bosqich: Tug‘ilishdan 2 yoshgacha
Bu davrda bola asosiy motor faoliyatlarni o‘rganadi, sezgi organlari orqali atrof-
muhitni o‘rganadi va shaxsiyatning birinchi belgilarini ko‘rsatadi. Ularni o‘zini va
atrofdagi dunyoni farqlash qobiliyati rivojlanadi.
2.
Ikkinchi bosqich: 2 yoshdan 7 yoshgacha
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
138
ISSN:3030-3613
Bu davrda bolaning tasavvuri va his-tuyg‘ulari rivojlanadi. Ular o‘z hissiyotlarini
va fikrlarini boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lishadi, ammo ularning fikr yuritish
jarayonlari mantiqiy va tartibga solingan bo‘lmaydi. Ular o‘z hayotining markazi
sifatida o‘zini ko‘rishadi.
3.
Uchinchi bosqich: 7 yoshdan 12 yoshgacha
Bu davrda bolalar mantiqiy fikrlashni o‘rganadilar, ammo ularning fikrlari
ko‘proq konkret va aniq holatlarni tasavvur etishga qaratilgan. Shuningdek, ular
ijtimoiy va shaxsiy munosabatlarni o‘rganadilar, do‘stlik, xolislik va jamoa tuyg‘ulari
rivojlanadi.
4.
To‘rtinchi bosqich: 12 yoshdan 18 yoshgacha
Bu davrda bolaning intellektual rivojlanishi yanada chuqurlashadi. Formal
operatsiyalar davri boshlanadi, ya’ni ular abstrakt fikrlashni, nazariy tushunchalarni va
ijtimoiy masalalarni mantiqiy tarzda o‘rganishni o‘zlashtiradilar.
Bolalar psixikasini shakllantiruvchi omillar
Bolaning psixikasi va shaxsiyati rivojlanishida bir qancha omillar o‘rniga tushadi.
Bular orasida irsiyat (genetik omillar), atrof-muhit (oilaviy, ijtimoiy muhit) va tarbiya
muhim ahamiyatga ega. Masalan, ota-onalarning bola tarbiyasidagi roli juda katta. Ota-
onalar bola uchun birinchi va eng muhim tarbiyachi bo‘lib, ularning emotsional va
psixologik
holati
bolaning
shaxsiyati
shakllanishiga
bevosita
ta’sir
ko‘rsatadi.Shuningdek, bolalar o‘z muhitidagi odamlar bilan, xususan, tengdoshlari
bilan munosabatda bo‘lish orqali ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradilar. Bu
ko‘nikmalar, o‘z navbatida, bolada mustahkam ijtimoiy shaxsiyatning paydo
bo‘lishiga yordam beradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, bolalar psixologiyasi bolalarning sog‘lom va to‘g‘ri
rivojlanishiga yordam beradigan psixologik qonuniyatlarni tushunishga xizmat qiladi.
Bu, o‘z navbatida, bolalarning o‘zini anglashiga, ijtimoiy muhitda muvaffaqiyatli
bo‘lishiga, o‘qish va o‘rganishda samarali natijalar olishiga yordam beradi.
Shuningdek, bolalar psixologiyasi bolalarning psixologik ehtiyojlarini aniqlash va
ularga samarali yordam ko‘rsatishning muhim vositasidir.vBolalar psixologiyasi – bu
bolalarning psixik rivojlanishini va shaxsiyatini o‘rganishga qaratilgan muhim ilmiy
soha bo‘lib, uning amaliy ahamiyati katta. Bolalar psixologiyasining nazariy asoslarini
tushunish, pedagoglar, psixologlar va ota-onalarga bolalar bilan samarali ishlashda
yordam beradi. Bola shaxsiyatining to‘g‘ri shakllanishi va uning psixologik
rivojlanishida ijobiy omillarni yaratish, jamiyatning kelajakda yanada sog‘lom va
ijtimoiy faol bo‘lgan avlodlarini tarbiyalashga yordam beradi
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
139
ISSN:3030-3613
1.
Урунтаева Г.А. Детская психология. - М.: «Академия», 2010. -C. 36.
2.
Поддьяков Н.Н. Мышление дошкольника. - М.: «Педагогика», 1977. Fозиев
Э. Тафаккур психологияси. - Т.: «Укитувчи», 1990.
3.
Каримова В.М., Суннатова Р. Мустакил фикрлаш. - Т.: «Шарк», 2000.
4.
Нишонова З.Т. Мустакил ижодий фикрлаш. - Т.: «Фан», 2004.
5.
Тихомиров О.К. Психология мышления. - М.: МГУ, 1984.
