T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
128
ISSN:3030-3613
KASBIY KOʻNIKMALAR SHAKLLANISHINING MUHIM
IMKONIYATLARI
Gulamova Shaxnoza Zaynitdinovna
Toshkent shahar Yunusobod tumani
72-maktab psixologi
Annotatsiya:
Yoshlaning dunyoqarashi, xulq-atvori va komil inson sifatida
shakllanishida ta'sir etuvchi muhim ijtimoiy psixologik omillardan ijtimoiy muhit va bu
jamiyatda axborot kommunikatsion texnologiyalarga bo'lgan talab va ehtiyojning
kuchayishidir.
Kalit so’zlar:
o'zini anglash, ong, faoliyat, shaxsiyat, kasbiy faoliyat, maqsadni
belgilash, maqsadga intilish.
KIRISH
Kasbiy maslahat mutaxassislar- kasb-hunar maslahatchilari tomonidan amalga
oshiriladi. Qoida tariqasida, bu qiziqishlarni tushunishga, qobiliyatlarni ochib berishga
va moyillik, jismoniy, psixologik imkoniyatlar, inson ehtiyojlari va mehnat bozoridagi
vaziyatga qarab kasb tanlashga yordam beradigan psixologlar (ba’zan kadrlar bo‘yicha
mutaxassislar).
Kasbiy moslashuv.
Bu odamni ma’lum bir kasb, ish, yangi muhit, mehnat bozori voqeliklariga
moslashishga, ko‘nikishga qaratilgan. Agar moslashish muvaffaqiyatli bo‘lsa, demak,
kasb to‘g‘ri tanlangan va odamga ma’lum bir professional muhitda uyg‘un bo‘lish
qiyin emas.
1.
Kimga kasbga yo‘naltirish kerak.
2.
Kasbga yo‘naltirish deyarli hamma uchun zarurdir.
Kasbga yo‘naltirish qaysi yoshda amalga oshiriladi.
Kasbga yo‘naltirish yosh cheklovlariga ega emas. Bundan tashqari, uni
hayotning turli bosqichlarida o‘tkazish mumkin va ba‘zan kerak bo‘ladi, chunki
shaxsni shakllantirish aniq yosh chegaralari bilan cheklanmagan jarayon bo‘lib, inson
butun hayoti davomida rivojlanadi va o‘zgaradi.
Kasbga yo‘naltirish uchun taxminiy yosh bosqichlari:
5-6 yoshda, siz mos maktabni tanlashingiz va bolaning qayerda o‘qishini hal
qilishingiz kerak: fizika-matematika litseyida, lingvistik gimnaziyada, balet maktabida
yoki sport maktabida. Bu yoshda, albatta, yo‘nalishni tanlash chaqaloqning o‘ziga
bog‘liq emas, ota - onalar ko‘proq qaror qilishadi, ammo kasb-hunar bo‘yicha
maslahatchi bolaning qanday qobiliyatlari borligini aniqlaydi-bu uning qayerda o‘qish
oson va qiziqarli bo‘lishini taxmin qilishga yordam beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
129
ISSN:3030-3613
12-13 yosh. Bu yoshda o‘quvchining qobiliyatlari va qiziqishlari yanada aniqroq
namoyon bo‘ladi, ma’lum fanlarni o‘rganish turli kasblar bilan bog‘lana boshlaydi va
qo‘shimcha darslar uchun sinf profilini, bo‘limni, doirani tanlash uchun kasbga
yo‘naltirish kerak bo‘ladi.
16-17 yosh. O‘rta yoshda kasbga yo‘naltirish qayerga borishni tanlash uchun
zarurdir - universitet, kollej va o‘qish yo‘nalishi, ta’lim uchun mutaxassislik.
Kattalar uchun kasbga yo‘naltirish har qanday yoshda - universitet yoki kollejni
tugatgandan so‘ng ham, nafaqaga chiqqandan keyin ham kerak bo‘lishi mumkin.
Har bir yosh davri uchun kasbga yo‘naltirish usullari mavjud:
Maktabgacha yoshdagi bolalar o‘yin shaklida testlardan o‘tadilar.
Maktab o‘quvchilari ekskursiyalarga boradilar, master-klasslarda, biznes rol
o‘yinlarida, munozaralarda va davra suhbatlarida qatnashadilar, ular uchun
so‘rovnomalar va testlar o‘tkaziladi.
Kattalarni kasbga yo‘naltirishda psixolog bilan suhbatlar, testlar, so'rovnomalar
kasbiy motivatsiyani, amaliyotni aniqlash uchun ishlatiladi.
Albatta, kasbga yo‘naltirishning maqsadlari turli yosh guruhlarida farq qiladi,
ammo kasbga yo‘naltiruvchi psixolog ham psixolog, ham mehnat bozori, kasbiy
sohalardagi tendentsiyalar bo‘yicha mutaxassis bo‘lib, u ta’lim tizimini tushunadi va
yoshiga qarab rivojlanish yo‘nalishini aniqlashga yordam beradi.
Usullari:
Kasbga yo‘naltirishda uchta usul guruhi qo‘llaniladi:
Ma’lumot-axborot, ma’rifiy.
Psixodiagnostik.
Kasbiy o‘zini o‘zi belgilashni hissiy qo‘llab-quvvatlash, kasb tanlashda yordam
berish.
Ularning har biri o‘z faoliyati va kasbga yo‘naltirish usullari to‘plamiga ega.
Yoshlaning dunyoqarashi, xulq-atvori va komil inson sifatida shakllanishida
ta'sir etuvchi muhim ijtimoiy psixologik omillardan ijtimoiy muhit va bu jamiyatda
axborot kommunikatsion texnologiyalarga bo'lgan talab va ehtiyojning kuchayishidir.
Kun sayin jadal rivojlanib borayotgan axborot asrida zamonaviy texnika vositalaridan
foydalanmaslikning yoki ularga murojaat etmaslikning hech bir iloji yo'q. Chunki
dunyoqarashning shakllanishida, ma'naviy olamining yanada kengayishida ayniqsa
kompyuter texnologiyasi asosiy vosita rolini bajarmoqda. Bu bir tomondan quvonarli
holat. Bugungi kunda biz yoshlar mana shunday katta imkoniyatlardan xohlagancha
foydalanib, o'qish yoki ish davomida vaqtimizdan ancha unumli foydalanmoqdamiz.
Rеspublikamiz
aholisining
aksariyati
agar
xo‘jalik
sohasi
bilan
shug‘ullanayotganligi tufayli uning tarmoqlariga oid mutaxassislarni tayyorlash uchun
kasbning psixologik xususiyatlari, mehnat ko‘nikmalari va malakalari bilan bo‘lg‘usi
ixtisos egalarini qurollantirish muhim ijtimoiy vazifalardan biridir. Bo‘lg‘usi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
130
ISSN:3030-3613
mutaxassisni kasbiy tayyorlash, kasb-hunar talimi oldiga qo‘yiladigan talablarga
mutanosib insonlar qilib shakllantirish davlat ahamiyatiga molik muammo bo‘lib
hisoblanadi. O‘zbеkistonning issiq iqlim sharoitining biologik-tibbiy jihatlari
birmuncha o‘rganilganligiga qaramay, ularning mеxanizmlari, aksеlеratsiya hodisasi,
qishloq aholisining jismoniy rivojlanishi, mehnatkashlarning issiq sharoitga
moslashishlari, mehnatni tashkil qilishning oqilona yo‘llari, mehnat unumdorligini
oshirishning samarali usullari, ekologiyaning o‘zgarishiga o‘xshash muammolar
qariyb o‘rganilmagan1 . Ijtimoiy taraqqiyotni ro‘yobga chiqarish uchun mamlakatda
yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash va ularni jahon 28 standartlari darajasiga
ko‘tarmoq lozim, fan va tеxnikaning bugungi kun taraqqiyotiga javob bеrish uchun
kеng saviyali, bilimdon, o‘z kasbining fidoiy kishisini kamol toptirish orqali
davlatimizda bozor iqtisodiyotiga bardosh bеradigan raqobatbardosh mahsulotlar
yaratuvchi kasb egalarini shakllantirish joiz. Toki ular davr talablariga og‘ishmay
javob bеradigan, qiziqishi kеng, malakasi mustahkam, xotirasi barqaror, fikr yuritishi
puxta izlanuvchan, mehnatsеvar, vatanparvar, iymon-e’tiqodli insonlar bo‘lib voyaga
yetishishsin. Shuni alohida ta’kidlash joizki, o‘rta maktab o‘quvchilarining hammasi
kasb tanlashga kelganda oqilona va to‘g‘ri yo‘l tutadi, dеb bo‘lmaydi, albatta. Ulardan
ba’zilari tavakkalliga ish tutsalar, ayrimlari ota-ona kasbini tanlaydilar yoki ko‘zga
tashlanib turgan, yaqqol namunalarga taqlid qiladilar, goho sеvimli kishilari izidan
borishni mo‘ljallaydilar.
Ko‘pchilik o‘quvchilar ta’lim jarayonida fan asoslarini egallab, muayyan
tasavvur hosil qiladilar, o‘zlari yoqtirgan kasb-hunarlar haqida o‘ylaydilar. Maktab
o‘quvchilarining mayllari, havaslari, intilishlari, xohishlari, motivlari, ezgu niyatlari
xususan kasbkorga bo‘lgan qiziqishlari, motivlari, intilishlari tug‘ilishi psixologiya
fanining shaxs muammosi bilan uzviy bog‘liqdir. Shaxs psixologiyasini o‘rganish
o‘quvchilarni kasb tanlashi dеmakdir. O‘quvchilarning individual tipologik
xususiyatlari, yoshi va jinsini hisobga olgan holda ularning har birini oqilona kasbga
yo‘llash shaxs psixologiyasining muhim vazifalaridan biridir. Bozor iqtisodiyotiga
asoslangan jamiyat qurish to‘g‘risidagi hujjatlarda o‘quvchilarni mustaqil kasb
tanlashga (o‘z imkoniyatlarini o‘zi baholash orqali) o‘rgatish juda muhim va zarur
vazifa ekanligi ta’kidlanadi.
Shunga ko‘ra psixolog olimlar, metodistlar, tashxis markazi xodimlari kеng
jamoatchilik bilan birgalikda kasbga doir bilimlarni keng tashviqot qilishlari, kasb-kor
tanlashga oid yo‘l-yo‘riqlar va mеtodlar ishlab chiqishlari, kasb tanlash maslahatlari
rasmiy
shoxobchalari
kеngaytirilishi,
profеssiogramma,
profеssiografiya,
psixogrammalar ko‘lami orttirilishi lozim. Kеyingi yillarda o‘tkazilgan kuzatishlar
Respublikamizda yoshlarni kasbga yo‘llash sohasida talay kamchiliklar borligini
ko‘rsatdi. Buni biz viloyatlar kеsimida hamda Rеspublika bo‘yicha 9-sinf
bitiruvchilariga sohalar bo‘yicha tavsiyanomalar bеrishda ko‘rdik. Darhaqiqat,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
131
ISSN:3030-3613
maktabda o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish va psixologikpеdagogik tashxis
ishlarini amalga oshirishdagi dastlabki qadamlar boshlandi. O‘ylaymizki, ana shu
dastlabki qadam maktablarda kasb-hunarga yo‘naltirish ishlarini olib boruvchi
mutaxassis hamda o‘quvchilarning kasb-hunarga qiziqishi, moyilligi va layoqatini
aniqlash bilan shug‘ullanadigan maktab amaliyotchi psixologi shtatlarini tashkil
etishdan iborat bo‘lishi lozim. Chunki, bu mutaxassislarsiz maktabda mazkur ishlar
haqida gapirish ham mumkin emas. Maktabda olib borilayotgan kasb-hunarga
yo‘naltirish va psixologikpеdagogik tashxis ishlarining samarasi bеvosita shu ikki
mutaxassisning olib borayotgan ishlari ko‘lami, ularning saviyasi va malaka
ko‘rsatkichi hamda faoliyatining aniqligiga ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘lishi barchamizga
ayondir.
Shaxsning o'zini o'zi anglashi orzular, umidlar, shaxsiy maqsadlarga erishishda
namoyon bo'ladi. SI Kudinov "o'zini anglash" atamasi birinchi marta "Falsafa va
psixologiya" lug'atida kiritilganligini ta'kidlaydi. Zamonaviy tadqiqotlarda "o'zini o'zi
anglash" tushunchasi asosan "o'z potentsialini ro'yobga chiqarish" deb talqin qilinadi.
SI Kudinovning ta'kidlashicha, 1940 yilda Ukraina psixologi G.S.Kostyuk o'zini
rivojlantirish g'oyasini inobatga olib, "ongli maqsadga muvofiqlik" ni jarayonning
muhim belgisi sifatida qayd etgan. "Bunday maqsadga muvofiqlik bilan shaxs ma'lum
darajada o'z aqliy rivojlanishini yo'naltira boshlaydi." Shaxsning o'zini o'zi anglash
muammosi turli xil psixologik yo'nalishlarning asoslaridan foydalanib o'rganiladi. Shu
bilan birga, o'zini o'zi anglashning yagona kontseptsiyasini ajratib bo'lmaydi. Shuni
ta'kidlash kerakki, ko'plab nazariy tadqiqotlar mavjudligi nuqtai nazarlar nuqtai
nazaridan o'z-o'zini anglash nazariyasining rivojlanishiga olib kelmadi. Ushbu
tushunchaning yagona ta'rifini ishlab chiqish ham qiyin. Ma'noga yaqin bo'lgan
tushunchalar - ichki psixologik nazariyadagi hayot strategiyasi, E. Erikson
nazariyasida o'ziga xoslik, A.Maslov nazariyasida o'zini o'zi anglash kabi tushunchalar
orqali o'z-o'zini anglashni ko'rib chiqishga urinishlar qilinmoqda. Gumanistik
psixologiyada o'z-o'zini anglash inson hayotining ma'nosi sifatida ko'rib chiqiladi,
shaxsni shaxsning ko'lamiga qarab, o'zini anglash va shaxsning ijtimoiy hissasi
o'rtasidagi munosabatlar, yaqin odamlarga va butun insoniyatga nisbatan belgilanadi.
Metodologik muammo - bu o'z-o'zini anglashning kontseptual holatining noaniqligi.
O'zini anglash hodisasining aqliy holatning uch uslubi bilan o'zaro aloqasi
aniqlashtirishni talab qiladi - bu jarayon, holat (ehtiyoj) yoki shaxsning o'ziga xos
xususiyati sifatida ko'rib chiqilishi kerak. O'zini-o'zi baholash shakllanib borgan sayin,
ular atrofdagilarning fikridan va xatto faoliyatning aniq natijalaridan tobora mustaqil
bo'la boradi. Barqaror o'zini-o'zi baholash shakllanib bo'lishi bilan u o'zini-o'zi
mustahkamlash tamoyiliga ega bo'ladi. Bu o'zini-o'zi yuqori baholashga ham o'zini-o'zi
past baholashga ham taaluqlidir. Masalan, ota-ona yoki ulardan birining kamsituvchi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
132
ISSN:3030-3613
munosabati boshqalar ishtirokidagi faoliyat oldida, jumladan imtixon oldidan qattiy
qo'rquvni shakllantirishi mumkin.
XULOSA
: Inson biron bir sohani egallashidan oldin juda ham ko’p
ikkilanadilar. U kasbni olib keta olamanmi, bu kasbim bilan ro’zg’or tebrata olamanmi.
Ayniqsa o’smirlarda kasb tanlash biroz qiyin kichadi. Kasb qanday bo’lishidan qat’i
nazar,inson o’z kasbini yaxshi ko’rishi sidqidildan yondasha olishi zarur. Chunki,
inson o’z kasbini sevmasa, unga mas’uliyat bilan yondoshmasa juda ham ko’p
qiyinchiliklarga uchraydi. Balki, qarish jarayonini ham tezlashtiradi. O’z-o’zini
anglash orqali, his etishi bilan birgalikda kasb tanlashi zarurdir. Shundagina o’zi
hoxlagan, istagan joyda joyda o’z kasbini ham namoyon qilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna.
(2023). IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA"
QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK VOSITALARI. CENTRAL ASIAN
JOURNAL
OF
EDUCATION
AND
INNOVATION,
2(4),
27–29.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7869831
2.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Sodiqov Komil Nozirovich. (2023).
MAKTAB
O'QUVCHILARI
O'RTASIDA
IJTIMOIY
MUHITNI
SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGLARNING FAOLIYATI VA IJTIMOIY
PSIXOLOGIK OMILLAR. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION, 2(4), 21–23.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7869821
3.
Internet materiallari
