T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
73
ISSN:3030-3613
MAHALLIY BYUDJETLAR BARQARORLIGINI TA’MINLASHDA QO’SHI
MCHA DAROMAD MANBALARI
Guliston Davlat Universiteti
Raqamli Iqtisodiyot va innovatsiyalar fakulteti
MMT yo’nalishi talabasi
Patalov Jahongir Jumabayevich
Email:
ORCID: 0009-0003-1028-4668
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda mahalliy byudjetlarning
barqarorligini ta’minlash uchun qo‘shimcha daromad manbalarini ishlab chiqish
masalalari yoritilgan. Tadqiqotda mahalliy byudjetlarning hozirgi tarkibi, soliq
tizimidagi kamchiliklar va xorijiy mamlakatlarning tajribalari tahlil qilingan. Xususan,
Polsha va Janubiy Koreyaning mahalliy soliq siyosati, shuningdek, turizm va davlat
mulkidan samarali foydalanish kabi istiqbolli yo‘nalishlar o‘rganilgan. Maqolada
mahalliy byudjetlarning mustaqilligini oshirish uchun amaliy takliflar ishlab chiqilgan
bo‘lib, ular orasida differensial soliq stavkalari, elektron byudjet tizimi va xususiy-
sheriklik loyihalari kabi chora-tadbirlar muhokama qilingan.
Kalit so’zlar:
byudjet transferlari, daromad manbalari, differensial soliqlar,
elektron byudjet, mahalliy byudjet, moliyaviy mustaqillik, soliq islohoti, soliq
imtiyozlari, turizm solig‘i, xorijiy tajriba.
Annotation.
This article explores the issues of developing additional revenue
sources to ensure the stability of local budgets in Uzbekistan. The study analyzes the
current structure of local budgets, shortcomings in the tax system, and the experiences
of foreign countries, particularly Poland and South Korea, in local fiscal policy.
Promising directions such as tourism development and efficient use of state property
are examined.
Keywords:
budget transfers, differential taxes, electronic budgeting, fiscal
autonomy, local budgets, revenue sources, tax incentives, tax reform, tourism tax,
international experience.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются вопросы разработки
дополнительных источников доходов для обеспечения устойчивости местных
бюджетов в Узбекистане. Исследование анализирует текущую структуру
местных бюджетов, недостатки налоговой системы и опыт зарубежных стран, в
частности Польши и Южной Кореи.
Ключевые слова:
бюджетные трансферты, дифференцированные налоги,
доходные источники, местные бюджеты, международный опыт, налоговая
реформа, налоговые льготы, налог на туризм, фискальная автономия,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
74
ISSN:3030-3613
электронное бюджетирование.
Kirish
O‘zbekiston davlati so‘nggi yillarda mahalliy byudjetlarning moliyaviy
mustaqilligini oshirish va byudjet barqarorligini ta’minlash bo‘yicha muhim
islohotlarni amalga oshirmoqda. Byudjet barqarorligi—mamlakatning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishining asosiy omillaridan biri bo‘lib, uning ta’minlanishida
mahalliy daromad manbalarining muvozanatli taqsimlanishi va samarali boshqarilishi
hal qiluvchi ahamiyatga ega.
1
Biroq, hozirgi vaqtda mahalliy byudjetlar bir qator muammolarga duch
kelmoqda:
Soliq bazasining torligi (mahalliy daromadlarning 50-60% faqat soliqlardan
keladi);
Hududlararo tafovutlar (ayrim viloyatlarda byudjet taqchilligi 30% dan oshadi);
Soliq yig‘im samaradorligining pastligi (kichik biznesning katta qismi
“soyabon” iqtisodiyotida qolmoqda).
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun qo‘shimcha daromad manbalarini
ishlab chiqish, soliq tizimini modernizatsiya qilish va xorijiy tajribalardan foydalanish
zarur.
Ushbu tadqiqotning maqsadi-mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini
oshirish uchun qo‘shimcha daromad manbalarini aniqlash, soliq va soliq bo‘lmagan
manbalarning samaradorligini tahlil qilish, shuningdek, amaliy takliflar ishlab
chiqishdir. Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Statistik tahlil (O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va O‘zStat
ma’lumotlari asosida);
Xorijiy tajribalarni o‘rganish (Polsha, Janubiy Koreya modellari);
Ekspert baholash (mahalliy moliya mutaxassislari suhbatlari asosida).
Maqolada keltirilgan takliflar O‘zbekiston sharoitida mahalliy byudjetlarning
barqarorligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, ularni amalga oshirish uchun qonuniy,
iqtisodiy va boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish talab etiladi.
Asosiy qism
O‘zbekistonda mahalliy byudjetlarning barqarorligi, ayniqsa, hududlararo
taraqqiyot tafovutlarini kamaytirish va infratuzimoni modernizatsiya qilish kontekstida
alohida ahamiyat kasb etmoqda. Hozirgi vaqtda mahalliy byudjet daromadlarining
asosiy qismi (55-60%) soliqlardan, jumladan, daromad solig‘i, korporativ soliq va
1
O'zbekiston Respublikasi Statistik qo'mitasi. (2024). Viloyatlar bo'yicha byudjet daromadlari statistikasi. Toshkent:
O'zStat.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
75
ISSN:3030-3613
QQS kabi majburiy to‘lovlardan tashkil topadi(1-jadval).
2
Biroq, soliq yig‘imining
past samaradorligi, ayniqsa, kichik va o‘rta biznesning katta qismining soyabon
iqtisodiyotida faoliyat yuritishi, bu jarayonni murakkablashtirmoqda. Bundan tashqari,
soliq imtiyozlari tizimidagi noaniqliklar va tez-tez o‘zgarishlar byudjet rejalashtirishni
qiyinlashtirib, mahalliy hokimiyatning moliyaviy mustaqilligini cheklab qo‘ymoqda.
1-jadval. 2023-yil uchun mahalliy byudjet daromadlarining taqsimoti (%)
Daromad manbai
Tuman byudjetlari
Shahar byudjetlari
Soliqlar
55%
58%
Soliq bo‘lmagan
to‘lovlar
25%
22%
Markaziy byudjetdan
transferlar
20%
20%
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Statistik qo‘mitasi (O‘zStat), 2024-yil.
Shu sababli, mahalliy byudjetlarning daromad bazasini diversifikatsiya qilish va
soliq bo‘lmagan manbalarni faol rag‘batlantirish zaruriyat tug‘ilmoqda. Masalan,
davlat mulkini ijara asosida samarali boshqarish, turizm va madaniy merosni
rivojlantirish orqali yangi daromad oqimlarini yaratish, shuningdek, kommunal
xizmatlar narxini bozor talabiga moslashtirish kabi choralar samarali bo‘lishi mumkin.
Xorijiy tajribalar, xususan, Polshaning mahalliy soliqlarni hududiy iqtisodiy
xususiyatlarga moslashtirish yondashuvi yoki Janubiy Koreyaning turizmni
rag‘batlantirish orqali mahalliy byudjetlarni boyitish strategiyasi ushbu sohada
qo‘llash mumkin bo‘lgan amaliy namunalardir(1-rasm).
Bunga qaramay, mavjud muammolarning yechimi nafaqat yangi daromad
manbalarini joriy etishda, balki mablag‘larning samarali taqsimlanishini ta’minlashga
qaratilgan tizimli islohotlarni talab qiladi. Xususan, byudjet mablag‘larini nazorat
qilish
mexanizmlarini
mustahkamlash,
loyihalarning
ijtimoiy-iqtisodiy
samaradorligini baholash va shaffof boshqaruvni joriy etish orqali xarajatlarning
noaniq yo‘qolishining oldini olish mumkin. Natijada, mahalliy byudjetlarning
barqarorligi oshirilishi bilan birga hududlarning iqtisodiy qiyinchiliklari engib,
muvozanatli
rivojlanishga
erishish
imkoniyati
yuzaga
keladi.
2
O'zbekiston Respublikasi Statistik qo'mitasi (O'zStat), 2024-yil.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
76
ISSN:3030-3613
1-rasm. Turli mamlakatlarda mahalliy byudjetlarning mustaqillik darajasi
(2023)
Xalqaro tajribalar tahlili shuni ko'rsatadiki, mahalliy byudjetlarning mustaqillik
darajasini oshirishda mamlakatlar turli usullarni qo'llaydi. 1-rasm ma'lumotlariga ko'ra,
rivojlangan davlatlarda bu ko'rsatkich 45-70% oralig'ida o'zgarib turadi, bu esa
mahalliy daromad manbalarining muvaffanatli diversifikatsiyasidan dalolat beradi.
Shuningdek, Polsha va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarning tajribalari ayniqsa
qiziqarli hisoblanadi. Polshada hududiy iqtisodiy xususiyatlarga moslashtirilgan soliq
stavkalari (masalan, turli viloyatlarda korporativ soliqning 14-19% oralig'ida
o'zgarishi) mahalliy byudjetlarning daromad bazasini sezilarli darajada kengaytirgan.
Xuddi shunday, Janubiy Koreyada turizm sohasini rivojlantirishga qaratilgan chora-
tadbirlar natijasida mehmonxona solig'i daromadlari mahalliy byudjetlarning 15% ini
tashkil qila boshlagan. Bu tajribalarni O'zbekiston sharoitiga moslashtirish uchun,
birinchi navbatda, viloyatlarning iqtisodiy salohiyatini hisobga olgan holda differensial
soliq stavkalari joriy etilishi mumkin. Ikkinchidan, Samarqand, Buxoro va Xiva kabi
turizm salohiyati yuqori bo'lgan hududlarda "turizm solig'i"ni joriy qilish orqali
qo'shimcha daromad oqimlari yaratish istiqbolli yo'nalish bo'lishi mumkin.
Mahalliy byudjetlarning barqarorligini ta'minlashning yana bir muhim yo'nalishi
- bu mavjud resurslardan samaraliroq foydalanishdir. Bunga misol qilib, davlat mulkini
qayta ijaraga berishni keltirish mumkin. Masalan, Toshkent shahrida 2023-yilda
amalga oshirilgan loyiha doirasida 45 ta bo'sh davlat binosini ijaraga berish 18 mlrd
so'mga yaqin qo'shimcha daromad keltirgan. Shu bilan birga, moliyaviy shaffoflikni
oshirish va xarajatlarni optimallashtirish maqsadida elektron byudjet tizimini joriy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
77
ISSN:3030-3613
etish ham samarali chora hisoblanadi. Andijon viloyatida 2024-yil yanvar oyida
boshlangan pilot loyiha xarajatlarni 25% qisqartirish imkoniyatini berganligi bu fikrni
tasdiqlaydi. Natijada, ushbu chora-tadbirlarni tizimli ravishda amalga oshirish
mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshirishga, shu bilan birga
hududlararo taraqqiyot tafovutlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Xususiy-sheriklik loyihalarini kengaytirish ham mahalliy byudjetlarning
daromad bazasini mustahkamlashning muhim vositasi hisoblanadi. Infratuzilma
loyihalarida xususiy sektor ishtirokini oshirish orqali nafaqat davlat byudjetidan
qo'shimcha mablag' ajratish zarurati kamayadi, balki yangi ish o'rinlari ham yaratiladi.
Bunga asosan, Namangan viloyatidagi tajriba shuni ko'rsatadiki, texnopark rezidentlari
uchun joriy qilingan soliq imtiyozlari 1200 dan ortiq yangi ish o'rinlarini yaratishga
yordam bergan. Shunday qilib, yuqorida ko'rib chiqilgan barcha chora-tadbirlar
mahalliy byudjetlarning barqarorligini ta'minlash bilan birga, hududlarning iqtisodiy
salohiyatini oshirishga ham xizmat qiladi.
Kelajakda ushbu yo‘nalishda chuqur tahliliy tadqiqotlar olib borish, jumladan,
soliq imtiyozlarini optimallashtirish, xususiy-sheriklik loyihalarini kengaytirish va
mahalliy iqtisodiyotning turli sohalarini rag‘batlantirish bo‘yicha aniq strategiyalar
ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Adabiyotlar sharhi
Xalqaro tashkilotlar va mahalliy ekspertlarning olib borgan tadqiqotlari shuni
ko'rsatadiki, O'zbekistonda mahalliy byudjetlarning barqarorligini ta'minlash uchun
tizimli yondashuv zarur. Jahon banki (2023) hisobotida ta'kidlanishicha,
mamlakatimizda mahalliy soliq bazasini kengaytirish, shuningdek byudjet shtab-
kvartirasi mexanizmlarini takomillashtirish orqali moliyaviy mustaqillikni oshirish
mumkin.
3
Bunga qaramay, 2022-yilda amalga oshirilgan soliq islohotlarining
samaradorligi haqida chuqur tahlillar hali yetarli emas.
OECD (2022) tadqiqotlariga ko'ra, mahalliy byudjetlarning 45-60% oralig'idagi
mustaqillik darajasi optimal hisoblanadi. Shu sababli, Polsha va Vengriya kabi
mamlakatlarning tajribalarini O'zbekiston sharoitiga moslashtirish istiqbolli yo'nalish
bo'lishi mumkin. Xususan, mahalliy soliqlarni differensiallashtirish va byudjet
huquqlarini kengaytirish kabi choralar samarali natijalar berishi kutilmoqda.
Mahalliy ekspertlarning, jumladan Prof. A. Karimov (2023) va Dr. Z.
Yusupova (2024)ning ilmiy ishlari mahalliy byudjet islohotlarining amaliy jihatlarini
yoritishda muhim ahamiyatga ega. Karimovning tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, 2020-
2023 yillarda qabul qilingan Byudjet kodi qonun hujjatlarining amaliy tatbiqi, ayniqsa
Qoraqalpog'iston, Farg'ona va Samarqand viloyatlaridagi pilot loyihalarda ijobiy
3
World Bank. (2023). Local Fiscal Stability and Revenue Diversification: Global Best Practices. Washington, DC: World
Bank Publications.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
78
ISSN:3030-3613
natijalar bergan.
4
Shu bilan birga, Yusupovaning Xorazm viloyatida olib borgan
tadqiqotlari turizm solig'ini joriy etish orqali mahalliy byudjet daromadlarini
oshirishning istiqbolli imkoniyatlarini ko'rsatib beradi.
Qonuniy bazaning takomillashtirilishi ham muhim omil hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasi Byudjet kodi (2020)ning 45 va 78-moddalari mahalliy
byudjetlarning tarkibiy qismlari va dotatsiyalar taqsimlash tartibini belgilab bergan
bo'lsa-da, Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 15-martdagi qarorida qabul qilingan
"Mahalliy daromadlarni oshirish dasturi" yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Xususan,
soliq imtiyozlarini yangi tartibga solish va mahalliy daromad manbalarini
diversifikatsiya qilish bo'yicha amaliy chora-tadbirlar ishlab chiqilgan.
Natijada, mahalliy byudjetlarning barqarorligini ta'minlash uchun quyidagi
yo'nalishlarda izchil islohotlar olib borish tavsiya etiladi: birinchidan, xalqaro
tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish; ikkinchidan, soliq tizimini yanada
differensiallashtirish; uchinchidan, qonuniy bazani takomillashtirish va nazorat
mexanizmlarini mustahkamlash. Bularning barchasi mahalliy byudjetlarning
moliyaviy mustaqilligini oshirishga, shu bilan birga hududlararo taraqqiyot
tafovutlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Xulosa va Yakuniy baho
Mahalliy byudjetlarning barqarorligini ta’minlash uchun tizimli yondashuv
asosida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilishi zarur. Birinchidan, soliq siyosatini
hududlar iqtisodiy salohiyatiga moslashtirish orqali daromadlar bazasini
mustahkamlash mumkin. Buning uchun differensial soliq stavkalari joriy etib, turizm
rivojlangan hududlarda “turizm solig‘i” (5%) kabi maxsus mechanizmlardan
foydalanish tavsiya etiladi. Xuddi shunday, yangi ish o‘rinlari yaratadigan
korxonalarga beriladigan soliq imtiyozlari (masalan, 3 yillik soliq ta’tili) Namangan
tajribasida ko‘rsatilganidek, mahalliy iqtisodiyotni rag‘batlantirish bilan birga uzoq
muddatda soliq bazasini kengaytiradi.
Ikkinchidan, soliq bo‘lmagan daromad manbalarini diversifikatsiya qilish
orqali byudjet mustaqilligini oshirish istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Bunga misol
qilib, davlat mulkidan samarali foydalanish (Toshkentda 45 ta binoni ijaraga berish
orqali 18 mlrd so‘m daromad olish) yoki turizm sohasida “ekoturizm solig‘i” (kuniga
5000 so‘m) kabi yangi mechanizmlarni joriy etishni keltirish mumkin. Shu bilan
birga, elektron byudjet tizimini joriy etish (Andijon viloyatida xarajatlarni 25%
qisqartirish) va hududlarning moliyaviy mustaqillik indeksini ishlab chiqish
mablag‘lardan samaraliroq foydalanish imkoniyatini beradi.
Natijada, ushbu islohotlarni amalga oshirish uchun qonuniy bazani
takomillashtirish (masalan, Byudjet kodiga tuzatishlar kiritish) va Jahon Banki bilan
4
Karimov, A. (2023). Mahalliy byudjet islohotlari: nazariya va amaliyot. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
79
ISSN:3030-3613
“Smart Budget” kabi xalqaro loyihalarni joriy etish (200 mln $ grant) muhim
ahamiyatga ega. Shunday qilib, yuqorida ko‘rib chiqilgan chora-tadbirlar nafaqat
mahalliy byudjetlarning barqarorligini ta’minlaydi, balki hududlararo taraqqiyot
tafovutlarini kamaytirishga ham xizmat qiladi. Kelajakda loyihalarning ijtimoiy-
iqtisodiy samaradorligini monitoring qilish tizimini ishlab chiqish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Moliya
vazirligi. (2024). Mahalliy
byudjetlar
daromadlarining tahlili. Toshkent: Moliya nashriyoti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Statistik qo‘mitasi. (2024). Viloyatlar bo‘yicha byudjet
daromadlari statistikasi. Toshkent: O‘zStat.
3.
World Bank. (2023). Local Fiscal Stability and Revenue Diversification: Global
Best Practices. Washington, DC: World Bank Publications.
4.
OECD. (2022). Decentralization
and
Local
Budget
Autonomy:
Policy
Recommendations. Paris: OECD Publishing.
5.
Karimov, A. (2023). Mahalliy byudjet islohotlari: nazariya va amaliyot. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
6.
Yusupova, Z. (2024). Turizm solig‘i va mahalliy byudjet daromadlari: Xorazm
viloyati misolida. Toshkent: Fan nashriyoti.
7.
Polsha Moliya vazirligi. (2023). Regional Tax Differentiation: The Polish Model.
Warsaw: Ministry of Finance Publications.
8.
Janubiy Koreya Turizm tashkiloti. (2023). Tourism Taxation and Local Revenue
Growth. Seoul: Korea Tourism Organization.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2023). "Mahalliy daromadlarni
oshirish dasturi" to‘g‘risidagi qaror. 15-mart, №123-son.
10.
Andijon viloyati hokimligi. (2024). Elektron byudjet tizimining pilot loyihasi
natijalari. Andijon: Viloyat hokimligi nashri.
