T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
182
ISSN:3030-3613
YOSH AVLODNI XALQ OGʻZAKI IJODI JANRLARI VOSITASIDA
MAʼNAVIY DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISHNING OʻZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Isaqova Madinaxon
Qo‘qon davlat universiteti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalq ogʻzaki ijodi janrlarining yosh avlod
maʼnaviyatini yuksaltirishdagi roli va ahamiyati, ularning tarbiyaviy-taʼsirchan
xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, yoshlarning maʼnaviy dunyoqarashini
shakllantirishda xalq ogʻzaki ijodining imkoniyatlari haqida fikr yuritiladi.
Kalit soʻzlar:
xalq ogʻzaki ijodi, ertak, doston, maqol, topishmoq, yosh avlod,
maʼnaviyat, tarbiya, dunyoqarash.
KIRISH
Yosh avlodni barkamol etib tarbiyalash, ularning maʼnaviy va axloqiy
qarashlarini shakllantirish jamiyat taraqqiyotining muhim omilidir. Oʻzbek xalqining
boy ogʻzaki ijodiy merosi ana shu jarayonda asosiy vositalardan biri boʻlib xizmat
qiladi. Xalq ogʻzaki ijodi — bu ajdodlarimizning asrlar davomida to‘plagan bilim va
tajribalari, axloqiy me’yorlari, orzu-intilishlari, hayotga bo‘lgan qarashlarini o‘zida aks
ettirgan bebaho manbadir. Global madaniyatlar toʻqnashuvi kuchayib borayotgan
davrda yoshlarimiz qalbiga milliy qadriyatlarni singdirish nihoyatda muhim.
ASOSIY QISM
Xalq ogʻzaki ijodi – axloqiy qadriyatlar manbai
Xalq ogʻzaki ijodi — bu avloddan avlodga oʻtib kelayotgan ertak, doston, afsona,
maqol, topishmoq, latifa kabi janrlarni oʻz ichiga oladi. Bu janrlar orqali bolalar olamni
tanishadi, yaxshilik va yomonlikni ajrata boshlaydi. Jumladan, ertaklarda ezgulik
doimo yovuzlik ustidan gʻalaba qilishini koʻrgan bola qalbida ijobiy his-tuygʻular
shakllanadi. "Zumrad va Qimmat", "Boʻri bilan echki" kabi ertaklar orqali insoniylik,
mehr-oqibat, halollik kabi tushunchalar bolalarga singdiriladi. Dostonlarda esa
vatanparvarlik, jasorat, sadoqat kabi fazilatlar targʻib etiladi.
Maqollar va matallar – xalq donishmandligining namunasi
Maqollar xalq ogʻzaki ijodining eng qadimiy va chuqur mazmunli shakllaridan
biri boʻlib, ularda xalqning o‘tkir aql-zakovati, hayotiy tajribasi jamlangan. "Mehnat
qilgan odam toʻq boʻladi", "Yaxshilik qil, oshida boʻl", "Ilm bilan amal yo‘ldosh
bo‘lsa, odamlik kamol topar" kabi maqollar yoshlar ongida ezgu fazilatlarni
singdirishga xizmat qiladi. Tarbiya jarayonida maqollarni faol qo‘llash
o‘quvchilarning mulohaza qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
183
ISSN:3030-3613
Ertak va dostonlar orqali milliy qadriyatlar singdirish
Xalq ertaklari va dostonlari oʻzbek xalqining urf-odatlari, milliy qarashlari, oila
qadriyatlarini ifodalaydi. Ertak qahramonlari odatda oddiy, ammo aqlli, mard va halol
bo‘ladi. Ular har doim yaxshi ishlari evaziga mukofotlanadi. Bu esa bolalarda ijobiy
xulq-atvorni shakllantirishda muayyan rol o‘ynaydi. "Alpomish", "Ravshan",
"Goʻroʻgʻli" dostonlari orqali esa yoshlar or-nomus, doʻstlik, fidoyilik, ota-onaga
hurmat kabi qadriyatlar bilan tanishadilar.
Ogʻzaki ijod janrlarini taʼlim tizimida qoʻllash
Bugungi taʼlim jarayonida xalq ogʻzaki ijodidan foydalanish oʻquvchilarning
mantiqiy fikrlashi, axloqiy ongini rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. Boshlangʻich
taʼlim bosqichida ertaklarni dramatizatsiya qilish, rollarga boʻlib oʻqish, dostonlardan
parchalar yodlash kabi metodlar orqali bolalarning nutqini va tafakkurini rivojlantirish
mumkin. Maktabgacha taʼlim muassasalarida esa topishmoq va ertaklar orqali
tasavvur, xotira va muloqot ko‘nikmalari shakllantiriladi.
XULOSA
Xalq ogʻzaki ijodi yosh avlod tarbiyasida beqiyos ahamiyatga ega. Ularning
maʼnaviy-axloqiy qarashlarini mustahkamlash, estetik didini shakllantirish, til
boyligini oshirish, milliy qadriyatlar bilan tanishtirishda samarali vosita boʻlib xizmat
qiladi. Bugungi kunda bu bebaho merosni o‘rganish va undagi g‘oyalarni ta’lim-
tarbiyaga joriy etish muhim vazifalardan biridir. Shunday ekan, xalq ogʻzaki ijodi
namunalarini tizimli ravishda o‘quv dasturlariga kiritish, ularni yoshlar ongiga chuqur
singdirish orqali komil insonlar avlodini voyaga yetkazish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov I. A. Yuksak maʼnaviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Maʼnaviyat,
2008.
2.
Gʻanieva M. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi. — Toshkent: Oʻqituvchi, 1990.
3.
Yoʻldoshev A. Xalq ogʻzaki ijodi darslari metodikasi. — Toshkent: Fan, 2005.
4.
Razzokov D. Maʼnaviyat asoslari. — Toshkent: Sharq, 2017.
5.
Saidov A. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. — Toshkent: Iqbol,
2021.
