T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
240
ISSN:3030-3613
AGRESSIV XULQLI BOLALAR BILAN ISHLASH PSIXOLOGIYASI
Mashrapova Xilola Ulmasboyevna
Andijon viloyati Izboskan
tumani 44-maktab psixologi
Agressiv hulq- atvor
deganda shaxsning buzg'unchilikka intilishi bilan
harakterlanuvchi hususiyat bo’lib asosan subyektlararo munosabatlar sohasida
namoyon boladi. Agressiv og’ir havfli vaziyat paydo bo’lganida agressivlik himoya
bazida esa vaziyatni bartaraf etuvchi vazifani bajaradi.Agressiv hulq ayniqsa bolada
yoshga hos bo`lgan o`tish davrida kuzatiladi.Bu shundan dalolat beradiki, yosh davrlari
krizisi paytida bolaning yashashi qiyinlashadi, har qanday murakkab vaziyatda bola
qiyinchilikni his qiladi va shu sababli agressiv hulqning elementlarini kuzatish
mumkin. Bu normadagi bolaga ham agressiv huquqli bolaga ham birdek tegishli.
Affektiv buzilish bo`lganda agressiya odatiy hodisaga aylanadi, hatto hulq-atvorning
birdan bir shakli bo`lip qoladi. Biroq bunga qaramasdan, bola hulqida agressivlikning
bor bo`lishi ular bilan o`zaro munosabatda qiyinchilik tug`diradi. Agressiv
tendensiyalarni tasodifiy salbiy holat deb baholab bo`lmaydi.
Shuni esda tutish kerakki effektiv taraqqiyot jarayonida bola aktivligi qonuniy
ravishda oshishi mumkun.Odatda, kattalar yordamida o`tkazilgan psixokorreksiyaning
bu zaruriy bosqichida bola o`zini qurshagan reallik bilan nisbatan adeqvat turdagi
muloqotni o`zlashtirishi mumkin.
Bola agressiyasini karrektiya qilishni uning sababini aniqlashdan boshlash
lozim.
Agar agressiya emotsional mativatsion sferaning buzilish sababli bo`lmasa
korreksion faoliyatni uni yo`qatishga emas, balki salbiy oqibatlarga olib keluvchi
agressiv hulqni yumshatish va uning namoyon bo`lishiga yo`l qo`ymaslikka qaratish
lozim. Shu bilan birga kattalarni uning agressiv reaksiyasiga adekvat idrok qilishga
tayyorlash lozim. Boshqa holatda, ya`ni agressiya emotsional motivatsion sferaning
buzilishini namoyon bo`lishi bo`lsa, psixolog yoki tarbiyachi harakati bolaning
mustahkamlanmagan agressiv harakatiga yo`naltirilishi lozim.
Korreksion metodikaning qo`llanishi to`liqligicha agressiv hulqning sababiga
bog`liq bo`ladi. Korreksiya metodi konkret hodisa va konkret bolani hisobga olgan
holda tanlanadi. Bu quyida sharhlangan karreksiya metodlarini diqqat bilan ko`rib
chiqishni taqozo etadi.
1 Agressiyaga moyillikni e’tiborga olmay qo`yish, unga atrofdagilarning diqqat
qaratmasligi.
2 Agressiv harakatlarni o`yin mazmuniga kiritish va unga yangi emotsional
mazmun berish.Bu orqali bolaning atrofdagilarga zarar yetkazmagan holda agressiv
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
241
ISSN:3030-3613
moyilligini chiqarib yuborish (masalan, qaroqchi va qazaqlar o`yinida agressiv hulqli
bolaga qaroqchi ro`lini berish).
Agressiv hulqli bolaning ota- onasi bilan ishlash
Bu juda murakkab ishlardan biri hisoblanadi. Agressiv hulqli bolalarning ota
onalari tez- tez bolaga nisbatan yoqimsiz hissiyotni boshdan kechiradilar va bolaga
yordam berish uchun emas, balki bolani ’’yuvvoshlantirish’’ uchun psixologik
konsultatsiyaga murojat qiladilar. Ular bolaning tinchlantirilishini va bola ularni hafa
qiluvchi ishlarini tugatishini istaydilar.
Ko`p hollarda agressiv hulqli bolaning ota-onasi tushkunlikka tushgan va
hayotidan norozi odamlar bo`lishadi. Ko`pincha sobiq agressiv hulqli bolalar
o`zlarining psixologik qiyinchiliklarini o`z bolalariga o`tkazadilar. Shu sabali psixolog
birinchi navbatda bolaning ota -onasi bilan psixaterapevtik ish olib borishi lozim.
Psixolog quyidagilarga alohida et`ibor qaratishi lozim. Birinchidan, ota -onaning
qadr -qimmatiga negativ ta’sir etishdan qochish lozim (siz o`z bolangizning shaxsi
bo`lishi haqida hech nima bilmsaysiz, hozir men sizga tushuntirib beraman). Ota-
onaning shaxsiyatiga tegmagan holda vaziyatni aniqlab olishlozim.Ota-onalar bazan
o`zlari hayotida erisholmagan narsalariga farzandlari erishishini hohlaydilar va undan
talab qiladilar ( masalan, men taniqli rassom, vrach yoki biror boshqa kasb egasi bo`la
olmadim, bolam bo`lishi kerak). Ikkinchidan, ota- ona bolaga bo`lgan ustanovkasini
o`zgartirishi lozim. Ular agressiv hulqli bolani noshukur deb hisoblashadi. O`zlarining
jahli va ta’na malomatlariga javoban bolaning aybdorlik tuyg`usini his qilishini,
afsuslanishini, kechirim so`rashi va ularni tinchlantirishini kutadi. Bu yuz
bermaganidan ular achchiqlanadi va bolani "be’mani, buzilagan, yomon"xisoblashadi.
Ota-onani bolaga achinishga chaqirish lozim va ko`rsatib o`tish kerakki, har doim
agressif bola birinchi navbatda baxtsiz bola. Ot - onaga psixolog g`azabning namoyon
bo`lish mehanizmlarini va yana agressivlikni emotsional buzilish sifatida ko`rsatib
o`tishi lozim.
Uchinchidan, ota-onaga o`zlarining bolalik xotiralarining, o`sha davrdagi
agressiv qilmishlarining sabablarini eslatish kerak. Balki bu ko`pgina shaxsiy
komplekslarni ochishi mumkin. Bu holatda ularga psixik yordam ko`rsatish va
shaxsiyatini barqarorlashtirish kerak bo`ladi. Bolalar muammosi har doim oilaviy
muammolarni ko`taradi. Bolani o`rab turgan odamlar yordamisiz uning o`ziga alohida
yordam ko`rsatish deyarli mumkin emas. Bolaning o`zini alohida ajratib olib yordam
ko`rsatilganda ham bu yaxshi samara bermaydi, chunki oiladagi muammolar
agressiyaning yana qaytarilishiga sabab bo`lishi mumkin. To`rtinchidan, bola
tug`ilguncha va chaqaloqligining birinchi oylarida ota-onaning unga bo`lgan
munosabatini aniqlab olish lozim. Ba’zan bola onaning "majburiy" yoki "tasodifiy"
homiladorligi asosida dunyoga kelgan bo`lishi mumkin. Bu holatda ota-ona
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
242
ISSN:3030-3613
qattiy bir qarorga kelishi lozim. Agar bola ularning hohishisiz tug`ilgan bo`lsa ham
baribir ota-ona unga g`amho`rlik qilishga burchli.
“Tarbiya biz uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo
falokat masalasidir” А. Avloniy.
O`quvchilarning ruhiy holatlarini o`rganish .
Maqsad: Qaltis guruhga mansub o`smirlarning tengdoshlari orasidan to`g`ri
ajratib olish, ularning stress holatiga tushishlari oldini olish va realibitasiya etish,
shuningdek ular bilan olib borishi zarur bo`lgan individual tarbiyaviy va
psixokorreksion ishlarning to`g`ri yonalishini belgilab olish.
Ko`rsatma: psixolog bu mashg`ulotni o`smir bilan alohida yakka tartibda
amalga oshirishi maqul. Chunki ba’zi bir savollar tug`ilishi va ular atrofdagilardan
tortinib murojat eta olmasligi mumkun. (Aniq javob olish maqsadida psixolog
savollarni izoxlab turishi mumkun.
1 O`smir psixologik stress va zo`riqishlariga nisbatan chidamlimi?
2 O`ziga nisbatan ishonchsizlik va o`z -o`zini baholaganda past baho berish
holatlari tez-tez namoyon bo`ladimi?
3 Tengdoshlar bilan ko`chada muomala qilishda qiynalasanmi?
4 Maktabda o`zini tutish yoki muomala munosabatida havotirlanish, qo`rquv
hissini namoyon qiladimi?
5 Qanday yo`l bilan bo`lsada yangi his-tuyg`ulardan rohatlanishga intilishi tez-
tez namoyon bo`ladimi?
6 O`smirda do`stlari va tanishlarining fikriga tez qo`shiluvchanlik, birovlarning
hayot tarziga taqlid qiluvchanlik, tanqidiy va mustaqil fikr bildirishdan yiroqlik
kuzatiladimi?
7 Yuqumli va tug`ma kasalliklar, miya jarohati yoki potologiyasiga bog`liq
bo`lgan og`ishlar uning hulq-atvorida aks etganmi?
8 Nizoli vaziyatlardan chekkada yurish va tinchlik olamiga intilish harakter
hususiyatingda namoyon bo`ladimi?
9 Ota yoki onasining giyohvandlik yoki alkogolizm kasalligi nasliy harakterga
egami?
1,2,3 savollarning “ha” javoblari uchun 5 ball beriladi. 6,8 savollarning”ha”
javoblari uchun-10 ball beriladi. 5,7,9 savollarining “ha” javoblari uchun esa 15 ball
beriladi. “Yo`q” javobi uchun 0 ball qo`yiladi.
15 balldan kam to`plagan bo`lsa, o`smir qaltis guruhga kirmaydi, havf-hatardan
yiroq.
15 dan 30 ballgacha to`plagan bo`lsa, o`smir qaltis guruhga yaqin, uning
hulqatvori
va
yurib-turishi
nazorat etish katta e’tiborni talab etadi.
30 dan yuqori ball to`plagan bo`lsa, darhol tajribalipedagog, psixolog, vrach va voyaga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
243
ISSN:3030-3613
yetmagan huquqbuzarlik ishlari bilan shug`ullanuvchi militsiya hodimlariga murojat
etib, maslahatlashish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Tarbiyasi qiyin guruhga mansub bolalar bilan ishlash G. T. Yodgorova. Toshkent
2007 yil
2.
Kichik bolalardagi katta qo’rquvlar. Zebiniso Ahmedova.Toshkent 2018-yil.
3.
Ta’lim muassasalarida tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda amaliy psixologik
xizmatning o’rni. (O’quv uslubiy qo’llanma.) Abduqahhorova Gulnoza. Toshkent
2019-yil
