T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
231
ISSN:3030-3613
BOSHLANGʻICH MAKTAB YOSHIDAGI OʻQUVCHILARDA IDROKNI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK USULLARI
Jurayev Sharofiddin Normurod o‘g‘li
Surxondaryo viloyati Denov
tumani 21-maktab psixologi
Annotatsiya:
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning barcha o‘qish faoliyati
qat'iy ravishda maqsadga muvofiqlashtirilgandir. Birinchidan, o‘quvchilar o‘qish,
yozish, va hisoblash malakasini egallashlari, arifmetika, ona-tili, tarix, geografiya va
tabiyatshunoslikdan geometriyaning elementar asoslaridan ancha katta hajmda bilimni
orttirishlari kerak. Ikkinchidan, bolaning bilim darajasi va bilish qiziqishlari kengayadi
hamda rivojlanadi. Uchinchidan bilim jarayonlarining taraqqiyoti, aqliy rivojlanishi
yuzaga keladi.
Kalit so‘zlar
: maktab, o‘quvchi, idrok, fazoviy idrok, idrok turlari,
iqtidor,ruhiy holat
KIRISH
Bolaning o‘sishi, uning psixikasi va ongining taraqqiyoti, jamiyat a'zosi sifatida
voyaga yetishi muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Kichik maktab yoshi davri 1-4
sinf o‘quvchilarining yosh oralig‘ini o‘z ichiga oladi. Bu davrda bola psixikasida
muayyan o‘zgarishlar sodir bo‘lishini kuzatish mumkin. Bolani birinchi bor maktab
ostonasiga qadam qo‘yishi bilan unda bir qator psixologik qiyinchiliklar yuzaga kela
boshlaydi. Kichik maktab davrida bolaning birinchi bor maktab ostonasiga qadam
qo‘yishi unda o‘quv faoliyatining boshlanishi hisoblanadi. Bu davrni bola uchun
qiziqarli, ta'sirchan o‘tkazish talab etiladi. O‘quv faoliyati bolaning bilish
jarayonlarining ixtiyoriy va barqaror xususiyatlarini, aql sifatlari va fikr yuritish
jarayonlarining rivojlanishida psixologik qiyinchiliklarning paydo bo‘lishiga sabab
bo‘ladi.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning barcha o‘qish faoliyati qat'iy ravishda
maqsadga muvofiqlashtirilgandir. Birinchidan, o‘quvchilar o‘qish, yozish, va hisoblash
malakasini egallashlari, arifmetika, ona-tili, tarix, geografiya va tabiyatshunoslikdan
geometriyaning elementar asoslaridan ancha katta hajmda bilimni orttirishlari kerak.
Ikkinchidan, bolaning bilim darajasi va bilish qiziqishlari kengayadi hamda rivojlanadi.
Uchinchidan bilim jarayonlarining taraqqiyoti, aqliy rivojlanishi yuzaga keladi. Faol
mustaqil ijodiy faoliyat uchun qobiliyat tarkib topadi va nihoyat o‘qishga bo‘lgan
yo‘nalish, o‘qishga nisbatan ma'suliyatli munosabat hissi tarkib topa boshlaydi.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning bilim jarayonlari va ularning
faoliyatida bir qator o‘zgarishlarni kuzatish mumkin: Jumladan, bola idrokining
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
232
ISSN:3030-3613
o‘tkirligi, sofligi bilan farq qiladi. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar diqqatining
asosiy xususiyati sifatida esa uning ixtiyoriy zaifligini keltirish mumkin. Shuningdek,
aynan shu yoshda diqqatni iroda kuchi bilan moslash va uni boshqarish imkoniyati
cheklangan bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda xotira jarayoni haqida so‘z
yuritadigan bo‘lsak, bu davrda so‘z mantiq xotirasining va ma'nosiga tushunib esda
olib qolishning roli va uning salmog‘i kuchayadi, tartibga solish imkoniyatlariga
bo‘ladi. Birinchi signal sistemasi faoliyatining nisbatan ustunligi tufayli kichik maktab
yoshidagi o‘quvchilarda so‘z mantiq xotirasi deb atalgan xotiraga qaraganda
ko‘rgazmali-obrazli xotira ko‘proq rivojlangan bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilar qoida va tushuntirishlarga qaraganda konkret ma'lumotlarni, voqeliklarni,
qiyofalarni narsalarni va faktlarni yaxshi tez esda olib qoladilar va xotiralarida
mustahkam saqlaydilar. Xayol bilish faoliyatida esa o‘quvchining xayoli uning o‘quv
faoliyatining ta'siri va talablari bilan tarkib topadi. SHuning bilan bir qatorda bevosita
taassurotlar (muzeylarga sayohat, kartinalarni ko‘rish, ekskursiyalarga borish, maktab
yer uchastkasida ishlash va boshqalar) ham xayolni rivojlantiradi.
Kichik maktabgacha yoshdagi bolalar tomonidan adabiyotni idrok etishning
o‘ziga xos xususiyati badiiy asarni tushunishning bolaning bevosita shaxsiy tajribasiga
chambarchas bog‘liqligidir. Bolalarning hayotiy g‘oyalari bilan mos keladigan adabiy
faktlar ular tomonidan oson va to‘g‘ri tushuniladi. Tajribaga zid bo‘lgan, unga to‘g‘ri
kelmaydigan faktlar ko‘pincha noto‘g‘ri tushuniladi. Belgilarning yonma-yon kelishi
beixtiyor baholashga olib keladi, bu bola uni qayta hikoya qilish to‘qimalariga kiritadi.
Adabiy asarlarni tinglab, bolalar, birinchi navbatda, eng oson idrok qilinadigan
aloqalarni o‘rnatadilar, bunda voqealar bir-birini aniq kuzatib boradi va keyingisi
avvalgisidan mantiqiy ravishda keladi. Syujetning bunday qurilishi maktabgacha
yoshdagi bolalarga o‘qiladigan va aytiladigan ko‘pgina ertaklarga xosdir ("Teremok",
"Iroda va echkilar", "Gingerbread", "Sholg‘om" va boshqalar).
Agar voqealarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqasi uzilib qolsa va syujet jarayonida
yashirin reja paydo bo‘lsa, bu idrokni sezilarli darajada murakkablashtiradi va ba'zan
asarni noto‘g‘ri tushunishga olib keladi. Masalan, bolalar juda oddiy “Masha va ayiq”
ertakining mazmunini har doim ham aniq tushuna olmaydi. O‘qituvchilar va
psixologlarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab bolalar qiz Mashenkaning
yashirin ma'nosini tushunmaydilar va shuning uchun ertak qahramonlarining ba'zi
voqealari va harakatlarini noto‘g‘ri tushunishadi. Uni qayta hikoya qilib, bolalar Masha
ayyorlikka murojaat qiladigan epizodlarni qoldirib, syujetni "to‘g‘rilaydilar". Qayta
hikoya qilish sxemasi ko‘pincha quyidagicha: Masha ayiqning oldiga boradi - pirog
pishiradi - piroglar solingan qutiga o‘tiradi - ayiq uni bobosi va buvisiga etkazib beradi.
Ko‘ramizki, bolalar o‘zlarining qayta hikoyalarida asosiy ziddiyatni istisno qiladilar va
butun hikoya asl nusxaga mutlaqo mos kelmaydigan xarakterga ega bo‘ladi. Bolalarda
syujetda bir nechta hikoyalar ("Tulki va bo‘ri", "Mushuk, xo‘roz va tulki", "Echki
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
233
ISSN:3030-3613
Dereza" va boshqalar) mavjud bo‘lgan ikki qismli kompozitsiyali ertaklarni idrok
etishda ma'lum bir qiyinchilik yuzaga keladi. ). Odatda bola ertakning faqat bitta
hikoyasini (qismini) ushlaydi va takrorlaydi. bu holda, tayanch ko‘pincha birinchi
qismga va epizodlarga ko‘proq mazmunan yoki bolalarga tanish bo‘ladi. Hozirgi
globallashuv jarayonlari va fan-texnika sohasidagi ilg‘or tadqiqotlar ijtimoiy soha
vakillarining zimmasiga shaxsning jamiyat talablari bilan uyg‘un rivojlanishi va faol
bilish motivatsiyasini qaror toptirish bilan bog‘liq zaruriy vazifalarni yuklaydi. Bunday
hollarda jamiyat ijtimoiy rivojining ilmiy asoslangan istiqbolli rejasini tuzib, uning
ustuvor yo‘nalishlarini belgilab olish hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy qayta qurilishi yangi hayotiy muammolarni
samarali va g‘ayrioddiy hal etish qobiliyatiga ega bo‘lgan ijodkor faol shaxsning
shakllanishini talab etmoqda. Shu bilan bog‘liq ravishda zamonaviy jamiyat oldida
turgan muhim vazifalardan biri o‘sib kelayotgan yosh avlodning ijodiy imkoniyatlarini
rivojlantirishdan iborat. Bu esa o‘z navbatida barcha bilish jarayonlarini psixologik
qonuniyatlarini hisobga olgan holda ta'lim sohasini takomillashtirishni talab etadi.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar tafakkuri ta'lim jarayonida juda katta
o‘zgarishlarga uchraydi. Mashhur psixolog L.S.Vigotskiy to‘g‘ri ko‘rsatib o‘tganidek,
idrok va xotira maktab ta'limi boshlanishi oldidan anchagina taraqqiyot yo‘lini bosib
o‘tgan bo‘ladi, kichik maktab yoshidagi davrda esa intellekt (aql) jadal taraqqiy
etadi.Tafakkurning rivojlanishi idrok va xotirani sifat jihatdan qayta o‘zgarishga, ularni
ixtiyoriy va boshqariladigan jarayonga aylanishga olib keladi. Vigotskiyning
ko‘rsatishicha, maktab yoshiga bola idrok va xotira funksiyasiga nisbatan kuchsiz
intellekt funksiyasi bilan qadam qo‘yadi. Biroq intellekt shunday rivojlanadiki, na
xotira va na idrok bunday rivojlanishni o‘z boshidan kechirmaydi.
Bola xususan 7 - 8 yoshlik davrida konkret narsa va hodisalarning ko‘rgazmali
xususiyatlari va sifatlariga asoslanib, odatda konkret kategoriyalar bilan fikr yuritadi.
Ayrim izohlar bilan mashhur shveytsariyalik psixolog J. Piajening 7-10 yoshdagi
o‘quvchilar asosan konkret operatsiyalar bosqichida turadilar. Ana shu bosqichda
bevosita, tajribadan olingan xususiyatlar sistemalashtirilishi mumkin, degan fikrlariga
qo‘shilish mumkin. Ammo, o‘ylaymizki, kichik maktab yoshi davrining oxiriga kelib,
to‘g‘ri tashkil qilingan ta'lim jarayonida o‘quvchilar keyingi bosqichga, ya'ni
umumlashtirish va abstraktsiyalashtirish qobiliyati taraqqiyotining ma'lum darajasi
bilan bog‘liq bo‘lgan formal operatsiyalar bosqichiga o‘tishga qobildirlar. IV
sinflarning yangi programmalari ana shunga mo‘ljallangan. IV sinf programmasida
o‘quvchilarning yangi material bilan tanishib, mustaqil mulohaza yuritishlari va xulosa
chiqarishlari, faktlarni solishtirib ko‘rishlari, taqqoslashlari va analiz qilishlari, juz'iy
hamda umumiyni topishlari, oddiy qonuniyatlarni belgilashlari ko‘zda tutilgan.
Rus psixologlarining tadqiqotlarida kichik maktab yoshdagi bolalarda qabul
qilishning ikki turi; analitik va sintetik turlari ajratilgan. Analitik turda diqqat e'tibor
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
234
ISSN:3030-3613
alohida mayda - chuydalarga qaratiladi. Sintetik turda umumiy yaxlit holda qabul
qilinadi. Ikkala turni birbiriga qarama - qarshi qo‘yish psixologiyada hozirgacha
saqlanib keldi. Ammo turli yo‘nalish vakillari buni shunday ta'riflaydilar. Differensial
psixologiya uchun perseptiv usullarni farqlash muhimdir, chunki bu barcha bolalarda
bir xil emas. Bu turdagi individual xususiyatlar bolada umrbod o‘zgarmas bo‘lib
qolmaydi, ular ontogenez jarayonida rivojlanadi, nafaqat rivojlanish jarayonida balki
pedagogik mashqlar, pedagogik ta'sirlar orqali o‘zgarib boradi. Kichik maktab
yoshdagi bolalarda mashg‘ulotlar jarayonida namoyon bo‘ladigan tafakkurga xos
bo‘lgan uslubni o‘rganish maqsadida A.A. Alekseeva va L.A. Gromovalar tomonidan
ishlab chiqilgan tafakkur uslubini aniqlash so‘rovnomasi o‘tkazilganda, bolalarning 8,7
% sintezatorlik, 8,7 % idealistlik, 8,7 % pragmatiklik, 56,5 % analitiklik, 17,4 % da
realistlik uslubining ustunligi aniqlandi. Bolalarning axborotlarni qabul qilishlari bilan
tafakkur uslublari o‘rtasidagi korelyatsion koeffitsenti Pirson formulasi orqali
o‘rganilganda, anlitiklik uslubi bilan bilish jarayonlarini rivojlanish ko‘rsatkichlari
o‘rtasida ijobiy aloqalar borligi aniqlangan.
Axborotlarni qayta ishlab chiqish tezligini an'anaviy taxistostopik usul va ko‘z
harakatini o‘lchash zamonaviy muolajasi yordamida aniqlash mumkin. Taxistaskopik
tajaribalarda insonlarda bir xil sharoit va bir xil vaqt ichida axborot qabul qilish va
qayta ishlash qobiliyati har xilligi kuzatilgan[3]. Axborotni qayta ishlash tezligi va
sifatini o‘rganishning ikkinchi metodik uslubi bu ob'ektlarni ko‘rib chiqish va
matnlarni o‘qish paytida amalga oshiriladigan ko‘z harakatlarni o‘lchash va belgilab
qo‘yishdir. Axborotlarni qabul qilish qayd etish paytida sodir bo‘ladi. SHuning uchun
fiksatsiyalar davomiyligini o‘lchash axborot qabul qilishga qancha vaqt kechishini
aniqlashga imkon beradi. Ma'lumki, jismni ko‘rgazmali tahlil qilish kuzatuvchining
bilimi, tajribasi va kuzatishlariga bog‘liq. Rus psixologlari tomonidan kuchli va
kuchsiz asab tizimiga ega bo‘lgan bolalarni o‘yin faoliyatida kuzatilganda nigohni
fiksatsiya qilish davomiyligi va qaror qabul qilishdagi vaqtda farq borligini
aniqlaganlar. Kuchsiz asab tizimiga ega bo‘lgan bolalar kuchlilariga qaraganda
nigohlarini tez va uzoq to‘xtatib turishgan, qarorni sekinroq qabul qilishgan,
raqiblarining figuralariga emas, o‘z figuralariga ko‘proq e'tibor berishgan. Kuchli asab
tizimiga ega bo‘lgan bolalar bir fiksatsiyada juda ko‘p axborot qabul qilishgan,
o‘yinning keyingi holatiga ahamiyat berishgan. Faol qidiruv axborotini amalga
oshirgan.
Narsalarni bolalar tomonidan tartibga solish guruhlash bo‘yicha kuzatilganda
ikki faza aniqlangan.
1.
Axborot qidirish fazasi - bunda materialni ko‘rib chiqish amalga oshiriladi
va uni turlash va toifali tartibga solish rejasi tuziladi.
2.
Tuzilgan rejalar asoslanadi va tekshiriladi. Ammo, differensial psixologik
nuqtai - nazaridan qaraydigan bo‘lsak, biror individual farqlar aniqlanadimi? degan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
235
ISSN:3030-3613
savolga javob berishimiz kerak. Albatta bunday farqlar mavjud. Impulsiv va refleksiv
bolalarning har xil xulqlari aniqlanganligini aytish mumkin. Bunda impul'siv bolalar
"O‘xshash jismlarni topish" kabi topshiriqlarga duch kelganda juda tez javob topadilar.
Ammo ko‘p xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Refleksiv bolalar esa xuddi shunday topshiriqqa
ancha ko‘p vaqt sarflaydilar.
Ammo xatolari kam bo‘ladi yoki umuman bo‘lmaydi.Bolalarda fazoviy
yo‘nalishni rivojlantirish.
Bolaning fazoviy funktsiyalarining zamonaviy shakllanishi, ularning kognitiv
faoliyat bilan chambarchas bog‘liqligi va maktabning o‘ziga xos ko‘nikma va
malakalarini rivojlanishi ilmiy -nazariy tadqiqotlarda bir necha bor muhokama
qilingan. Ma'lum bo‘lishicha, fazoviy funktsiyalarning etishmasligi matematika
bo‘yicha o‘quv materiallarini o‘zlashtirishda 47%, rus tilida materiallarni
o‘zlashtirishda 24% va yozish ko‘nikmalarini shakllantirishda qiyinchiliklarni, 16%
o‘qishni o‘rgatishdagi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Oddiy xatolar boshlang‘ich
maktab o‘quvchilarining fazoviy farqlanishi:
Matematikada - raqamlarning noto‘g‘ri yozilishi, misollarni daftarga yozishni
nosimmetrik tartibga sola olmaslik, o‘lchash paytida ko‘zdagi xatolar;
Maktubda - daftardagi harflar va satrlarni o‘zaro bog‘lay olmaslik, shu kabi
harflarning yuqori va pastki qismini aralashtirish, oyna xatolari;
Oddiy xatolarBoshlang‘ich maktab o‘quvchilarining fazoviy farqlanishi:
Matematikada - raqamlarning noto‘g‘ri yozilishi, misollarni daftarga yozishni
nosimmetrik tartibga sola olmaslik, o‘lchash paytida ko‘zdagi xatolar;
Maktubda - daftardagi harflar va satrlarni o‘zaro bog‘lay olmaslik, shu kabi
harflarning yuqori va pastki qismini aralashtirish, oyna xatolari;
O‘qishda-ravon o‘qishga o‘tishni, shakli o‘xshash harflarni farqlashni
qiyinlashtiradigan chiziqlar farqlanadigan bo‘shliqlar tor doirasi;
Chizishda - kuzatish paytida ko‘zdagi xatolar, rasmni varaqning bo‘sh joyiga
joylashtira olmaslik, rasmdagi nisbatni o‘zlashtirishda qiyinchiliklar;
Jismoniy tarbiya fanida - noto‘g‘ri harakat yo‘nalishi, harakatning bir
yo‘nalishidan boshqasiga o‘tishda qiyinchilik.
Xulosa shuki, axborot qabul qilish tezligidagi individual farqlar, o‘tkazilgan
farqlarning aniqligidagi, qaror qabul qilishda bola uchun kerak bo‘ladigan
axborotlarning sonidagi va ahamiyatidagi farqlar aniqlandi.
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni ta'kidlash kerakki maktabgacha yosh davridagi bogʻlarning
idrok xotira tafakkur va boshqa bilish jarayonlarini yanada rivojlantirish va ularni
kasbga yo‘naltirish haqida bir qator ishlar olib borilmoqda.O‘zbekiston Respublikasida
ta'lim tizimini yanada rivojlantirish va yoshlarni kasbga yo‘naltirish haqida bir qator
qonunlar va farmoyishlar qayd etilgan.Bundan tashqari yoshlarga ta'lim tizimida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
236
ISSN:3030-3613
ko‘pgina imkoniyatlar berilmoqda.Ular bundan oqilona foydalanishi va yurtga o‘z
hissalarini qo‘shishi lozim.Ular ham kelajak avlodga ta'lim tizimi haqida tushunchalar
berishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Nishanova Z. Qarshiyeva D. Atabayeva N. Qurbonova Z. "Psixodiagnostika va
eksperimental psixologiya" Toshkent, 2014;
2.
Xaydarov F.I. Xalilova N.I "Umumiy psixologiya" Toshkent, 2010
3.
Nishonova Z.Alimova G. "Bolalar psixologiyasiva uni o‘qitish metodikasi"
T:2006y
4.
Voxidov M. "Bolalar psixologiyasi" T: O`qituvchi. 1982 y.
5.
Davletshin M.G. "Umumiy psixologiya". T:TDPU, 2002.
6.
G‘oziyev E.G‘. "Ontogenez psixologiyasi". – T:Noshir. 2010.
7.
Internet maʼlumotlari
