T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
164
ISSN:3030-3613
BOLALARDAGI AGRESSIYANI BARTARAF ETISHNING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Xaydarova Durdona G'ayratjonovna
Namangan viloyati Pop tumani
2-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Bolalarda tajovuz kam uchraydi, lekin kattalar ham shunga o‘xshash xatti-
harakatlarga duch kelishadi. Uning asosiy muammosi jamiyatda o‘rnatilgan
me’yorlarga keskin ziddir. Agressiv xatti-harakatlar boshqalarga psixologik noqulaylik
tug‘diradi, ko‘pincha jismoniy, ma’naviy va moddiy zarar keltiradi? Agressiya asosan
bolalikdan rivojlanib keladi.
Kalit so‘zlar:
yosh bolalar, agressiya, o‘smirlar jahldorlik, psixik muammolar,
buzgʼunchiliklar, kelajak, oila, bola, ruhiyat, depressiv xulq.
KIRISH
“Agressiya” so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, so‘zma-so‘z “hujum” degan
ma’noni anglatadi. Shaxsga doir individual taraqqiyot samarasini hamda shaxslararo
munosаbatlarni belgilovchi xulq-аtvor va xatti-harakatlarning eng muhim
xususiyatlaridan biri agressivlikdir. Bugungi kunda agressiya jamiyatning ajralmas
qismiga aylanib bormoqda.Bundan tashqari agressiya ulkan tortishish kuchi va
yuqumlilik xususiyaatiga ega hisoblanadi.Ko‘pchilik o‘zida agressivlik yoqligini
aytishadi ammo buni o‘z xarakatlarida isbotlab qo‘yishadi.Masalan juda tez
asabiylashish,kichik narsa xodisalar uchun ham janjal qilish,buzishga urunish va
bundan zavq olish vas hu kabilar. Bolalarda tajovuz kam uchraydi, lekin kattalar ham
shunga o‘xshash xatti-harakatlarga duch kelishadi. Uning asosiy muammosi jamiyatda
o‘rnatilgan me’yorlarga keskin ziddir. Agressiv xatti-harakatlar boshqalarga
psixologik noqulaylik tug‘diradi, ko‘pincha jismoniy, ma’naviy va moddiy zarar
keltiradi? Agressiya asosan bolalikdan rivojlanib keladi. Bola asabiy, jahldor, o‘z
aytganini qildiradigan, to‘g‘ri turgan narsa, o‘yinchoqlani buzadigan bo‘lishi
mumkin.Bunga sabab oilaviy muhit bolishi mumkin, yani oiladagi doimiy janjallar,
kelishmovchiliklar, ota onaning tinimsiz urushishlari va bolaga nisbatan yomon
munosabatda bo‘lishlari, tinimsiz bolaga baqirish, urish, xaddan tashqari ko‘p taqiqlar
qo‘yish, bolaga ham jismonan ham ruhan zarar yetkazish, Bolani o‘z xoliga qoymaslik.
Bu vaqtda ota ona uzidagi agressiyani bolasiga nisbatan korsatishadi va buning
oqibatida yosh bola ham agressiv bo‘lib qolishi mumkin. Agressiya ko‘pincha oddiy
bolalarning normal o‘sishi va rivojlanishining bir qismidir va u ko‘pincha yosh bolalar
va maktabgacha yoshdagi bolalarda uchraydi. Chaqaloqlar hali gapirishni va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
165
ISSN:3030-3613
o‘zlarining noroziliklarini yoki istaklarini qanday ifoda etishni bilishmaydi, shuning
uchun tajovuzkorlik ularni ifoda etishning yagona usuli hisoblanadi. Agar bolaning
tajovuzkor harakatlari ma’lum darajada “normal” bo‘lsa, hali ham tajovuzkorlik
hujumlariga javob berish va ularni to‘xtatishga harakat qilish kerak. 18 oylik bolada
tajovuzkor harakat 4 yoshli bolada bo‘lgani kabi ahamiyatga ega bo‘lmaydi.
Agressiyaning oldini olish choralari ham har xil bo‘ladi, lekin ular bolaga uning
harakatlari qabul qilinishi mumkin emasligini va uning his-tuyg‘ularini ifodalashning
boshqa usullari mavjudligini ko‘rsatish, shuningdek, ushbu tajovuzkorlik
hujumlarining takrorlanishining oldini olish uchun zarurdir. Agressiyani nazorat qilish
uchun bolalar ota-onalarning faol yordamiga muhtoj. Yosh bolalarda tajovuzkor
xattiharakatlar bilan bog‘liq holda ko‘rilgan samarali choralar ularning keyingi ijtimoiy
rivojlanishi va moslashishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Bolada arressiya vaqtida oldi
olinmasa u tobora yillar sayin kuchayib boradi va bu uning kelajagiga salbiy tasir
korsatishi mumkin. Ko‘pincha, ota-onalar 5-6 yoshli bolaning tajovuzkor
xattiharakatlarini payqashadi. Bu o‘zini turli yo‘llar bilan namoyon qilishi mumkin,
masalan, haddan tashqari teginish, kattalar va bolalar bilan janjallashish tendentsiyasi
va beparvolik. Bunday bolaning ota-onasining vazifasi uning tajovuzkorligining
sababini tushunishi va uni bartaraf etishga urinishi lozim.Boladagi agressiya kattalarga
nisbatan og‘ir kichadi cunki u ko‘pincha o‘zini tutib turmaydi, o‘zini qanday
boshqarishni bilmaydi yoki istamaydi. Ba’zi hollarda, tajovuzkor bola o‘z
histuyg‘ularini boshqarishga harakat qiladi, lekin hech narsa ishlamaydi. Narsalarni
buzishni yaxshi ko‘radi, narsalarni, masalan, o‘yinchoqlarni buzish yoki yo‘q qilishdan
zavqlanadi. Doimiy ravishda tengdoshlari va kattalar bilan tortishuvlarga kirishadi,
so‘kinadi. So‘rov va ko‘rsatmalarni bajarishdan bosh tortadi, qoidalarni biladi, lekin
ularga rioya qilishni xohlamaydi. U o‘z atrofidagi odamlarda salbiy reaktsiyani: g‘azab,
g‘azabni qo‘zg‘atishga qasddan urinib, g‘azablangan narsalarni qiladi. U xato va
kamchiliklarni tan olishni bilmaydi, oxirigacha u o‘zini oqlamaguncha yoki aybni
boshqalarga yuklamaydi. Kichkina bolaning g‘ayritabiiy xatti-harakatining ko‘p
sabablarini uning muhitida izlash kerak. Shaxsning rivojlanishida bolalar
o‘sibulg‘aygan muhit katta ahamiyatga ega. Bolalar o‘zlarining xulq-atvorini yaqin
odamlarning, ya’ni ota-onalar va qarindoshlarning xatti-harakatlariga asoslanib
shakllantiradilar.
Kichkina bolada tajovuzkorlik namoyon bo‘lganda, bu xattiharakatning sababi
diqqatni jalb qilish bo‘lishi mumkin. Agar ota-onalar bola bilan etarlicha vaqt
o‘tkazmasa, uning yutuqlari va muvaffaqiyatlariga befarq munosabatda bo‘lmasa, bu
ko‘pincha bolalarda chuqur norozilik va natijada tajovuzni keltirib chiqaradi. Bolaga
qanchalik kam e’tibor berilsa, u tajovuzkorlik belgilarini namoyon qila boshlaydi.
E’tibor etishmasligi va ta’lim etishmasligi o‘rtasida aniq bog‘liqlik mavjud. Ehtimol,
bolaga kattalar va tengdoshlar bilan o‘zini qanday tutish kerakligi tushuntirilmagandir?
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
166
ISSN:3030-3613
5-6 yoshli bola hali jamiyatda o‘zini qanday tutish kerakligini tushunmaydi, agar ota-
onasi unga yordam bermasa, u xatti-harakatlar modelini intuitiv ravishda tanlaydi va
har doim ham buni to‘g‘ri qilmaydi.Yani masalan bolaga etibor bolmagana bola
xarxasha qilib yoki baqirib ota ona etiborini o‘ziga qaratishga harakat qiladi va bu yol
ish beradi.Shundan song bola barcha etiborni o‘ziga tortish uchun ham
buzgunchilik,topolon qila boshlaydi.
Bolaning bu xulq atvori uning kelajagiga juda katta salbiy tasir qilishi
mumkin.Bola ulg‘aygan sari uning tajavuskor xulqi rivojlana boshlaydi va u tajavuskor
katta odamga aylanib qoladi yani bu degani boladagi agressiya uning kelajagiga salbiy
tasir korsatadi.U odam jahldor boshliq,jizzaki o‘g‘il,be’etibor er va mehrsiz ota yoki
ona bolib qolishi mumkin.Bazi xollarda esa bu agressiya yomon tarafga rivojlanib ketib
o‘ta tajavuskorona bolishi mumkin.Yani u odamda o‘g‘ri,buzg‘unchi,ko‘cha bezorisi
bolishi sababsiz kimnidir uradigan,unga tajavus qiladigan shaxsga aylanadi va bu
qilgan ishlaridan zavq ola bishlaydi.Bunday shaxslar vaqtida toxtalib,uning ruhiy xolati
bilan psixolog ishlamasa u insonning axvoli og‘irlashishi va bundan o‘ziga va
atrofdagilarga katta zarar yetkazishi mukin.
XULOSA
Har bir insonda agressiyaning kichik bir korinisi bo‘ladi, kimdadir bolalikdagi
travmalar, kimgadir o‘smirlikdagi nohush voqealar va kattalarda ham ortirma
xolatlarda boladi. Yosh bola va o‘smir yoshdagi bolalarning agressivligini kuchayib
ketishi ham yoki yuqolishi ham uning ota onasi va yaqinlariga bog‘liq. Agar boladagi
agressivlik vaqtida oldi olinmasa bu uning kelajagiga tasir qiladi va koplab salbiy
oqibatlarga olibkelishi mumkin. Boladagi agressiyani sezgan ota ona bolani agressiya
holatini yoʻqotish uchun harakat qilishi va bolani psixolog ko‘rigiga olib borishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1.
https://minikar.ru/uz/ezoterika/agressivnoe-povedenie-rebenka-5-let-
agressivnyirebenok-chto/ .minikar.uz
2.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI O‘RTA MAXSUS, KASB-HUNAR TA’LIMI MARKAZI
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYASI. «Faylasuflar»
nashriyoti Toshkent – 2017
3.
Internet materiallari
