T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
156
ISSN:3030-3613
QARAQALPAQ XALÍQ AWIZEKI DÓRETIWSHILIGINDE
JÍRAWSHÍLÍQ JANRÍ
Ózbekstan mámleketlik kórkem óner
hám mádeniyat institutı Nókis filialı
“Xalıq dóretiwshiligi” fakulteti
“Baqsıshılıq hám dástanshılıq”
qánigeligi 1-kurs studenti
Kdırniyazova Xamida Muxammadin qızı
ANNOTACIYA
Bul maqalada qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyetli quramlıq
bólimleriniń biri bolǵan jırawshılıq janrınıń mazmun-mánisi, qáliplesiwi hám ádebiy-
estetikalıq ózgeshelikleri sáwlelendiriledi. Jırawshılıq áyyemnen qaraqalpaq eliniń
tariyxıy esteligi, ruwxıy qádiriyatları hám estetikalıq kózqarasınıń kórinisi bolıp, xalıq
arasında awızeki ráwiyatlar, dástanlar, qosıqlar hám aytımlar arqalı áwladtan-áwladqa
ótip kelgen. Maqalada jırawlardıń jámiyettegi ornı, olardıń kórkem sheberligi, atqarıw
usılı hám bul janrdıń házirgi dáwirdegi áhmiyeti tallanadı. Sonday-aq, jırawshılıqtıń
basqa da awızeki dóretiwshilik janrları menen óz-ara baylanısı hám ózine tánligi
haqqında pikir júrgiziledi.
Gilt sózler:
Qaraqalpaq awızeki dóretiwshiligi, jırawshılıq janrı, dástan, xalıq
dóretiwshiligi, atqarıw kórkem óneri, folklor, mádeniy miyras, awızeki dástúr, kórkem
sóylew quralları.
THE GENRE OF JIROVCHILYK IN KARAKALPAK FOLK ART
ANNOTATION
This article discusses the essence, formation, and literary and aesthetic
characteristics of the genre of jirovchilyk, which is one of the important components
of Karakalpak oral folk art. Jirovchilyk has long been an expression of the historical
memory, spiritual values, and aesthetic worldview of the Karakalpak people, and has
been passed down from generation to generation among the people through oral
legends, epics, songs, and proverbs. The article analyzes the role of jirovchilyk in
society, their artistic skills, performance style, and the significance of this genre in the
present day. It also discusses the relationship and uniqueness of jirovchilyk with other
genres of oral art.
Key words:
Karakalpak oral literature, jirovichil genre, epic, folk art,
performing arts, folklore, cultural heritage, oral tradition, means of artistic expression.
KIRISIW
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
157
ISSN:3030-3613
Qaraqalpaq xalqınıń awızeki dóretiwshiligi bay tariyxıy hám mádeniy miyrasqa
ie bolıp, onda xalıqtıń dúnyaǵa kózqarası, turmıslıq tájiriybesi, estetikalıq kózqarasları
hám sociallıq qádiriyatları óz kórinisin tapqan. Bul awızeki dástúrlerdiń áhmiyetli
janrlarınan biri – jırawshılıq bolıp, ol qaraqalpaq xalqınıń mádeniy turmısında ayrıqsha
orınǵa iye. Jırawshılıq tek ǵana awızeki ráwiyatlardı jetkeriw emes, al kórkem sóz,
muzıkalıq ırǵaq, dramalıq ekspressiya hám estetikalıq tásir quralları arqalı tıńlawshınıń
qálbine tásir etiw óneri sıpatında qáliplesken.
Jırawlar - xalıq dástanshıları hám aytıwshıları - óz dáwiriniń bilimdanı,
tárbiyashısı hám ruwxıy jetekshisi sıpatında jumıs alıp barǵan. Olar dástan hám
aytımlar arqalı tariyxıy waqıyalar, watansúyiwshilik, miyrim-shápáát, jaqsılıq hám
pidayılıq sıyaqlı qádiriyatlardı úgit-násiyatlap, xalıq sanasında áhmiyetli sociallıq rol
atqarǵan.
Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginiń mazmunı tereń hám
kórkemlik jaqtan joqarı kórinisi bolǵan jırawshılıq janrınıń tariyxıy tamırları, atqarıw
usılı, janr ózgeshelikleri hám házirgi dáwirdegi áhmieti tuwralı pikir júrgiziledi. Sol
arqalı usı janrdı jáne de tereńirek úyreniw hám onı zamanagóy mádeniyat kontekstinde
bahalawǵa háreket etiledi.[1]
DODALAW HÁM NÁTIYJELER
Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde jırawshılıq janrı xalıqtıń mádeniy-
ruwxıy turmısında tereń tamır jayǵan hám uzaq ásirler dawamında rawajlanıp kelgen
biybaha kórkem-dástúriy forma bolıp tabıladı. Jırawshılıq tek waqıyalardı bayanlaw
emes, al ózinde muzıkalıq hám dramalıq elementlerdi jámlegen atqarıw óneri bolıp
esaplanadı. Jırawlar óz sheberligi menen tıńlawshını waqıyalar álemine alıp kiredi,
olarǵa ruwxıy tásir etedi, tariyxıy hám sociallıq qádiriyatlardı janlandıradı. Bul janr,
sonday-aq, xalıq yadın saqlawda áhmiyetli qural bolip xizmet etedi, sebebi ol tariyxiy
waqiyalar, úrp-ádetler hám xalıqtıń dúnya qarası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı áwladtan-
áwladqa jetkeredi.[2]
Izertlew dawamında anıqlanıwınsha, jırawshılıqtıń ózine tánligi onıń atqarıw
usılında hám kórkem súwretlew qurallarında kórinedi. Jırawlar awızeki tekstti hár qıylı
ırǵaqlar, pauzalar, ırǵaqlı tákirarlawlar hám fizikalıq háreketler arqalı janlandıradı, bul
bolsa tıńlawshıda kúshli emocionallıq tásir qaldıradı. Solay etip, jırawshılıq tek sóz
óneri emes, al pútkilley bir kórkem óner túri sıpatında qaraladı.[3]
Bunnan tısqarı, jırawshılıq janrı Qaraqalpaq folklorı ishinde basqa janrlar menen
tıǵız baylanısqanlıǵı anıqlanıp, ol awızeki ráwiyatlar, dástanlar, qosıqlar hám aytımlar
menen birgelikte xalıq dóretiwshiliginiń bay hám ráńbáreń qatlamın quraydı. Bul
janrlardıń óz ara tásiri mádeniyattı jáne de bayıtadı hám onıń hár qıylı táreplerin
kórsetedi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
158
ISSN:3030-3613
Nátiyjeler sonı kórsetedi, házirgi dáwirde jırawshılıq kórkem óneri joǵalıp ketiw
qáwpi astında tur, sebebi jas áwlad arasında awızeki dóretiwshilikke qızıǵıwshılıq
azaymaqta hám texnologiyalıq rawajlanıw menen birge jańa mádeniy formalar payda
bolmaqta. Sonlıqtan, kórkem miyras sıpatında jırawshılıq janrın saqlap qalıw hám onı
zamanagóy talaplarǵa beyimlestiriw ushın kompleksli ilajlar - ilimiy izertlewler,
mádeniy-aǵartıwshılıq baǵdarlamalar, dóretiwshilik festivallar hám treningler
shólkemlestiriliwi áhmiyetli bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaq xalqınıń jırawshılıq janrı onıń tariyxıy hám mádeniy yadınıń
ajıralmas bólegi bolıp, xalıq kórkem óneri hám ruwxıylıǵınıń bay deregi bolıp tabıladı.
Onıń úyreniliwi hám rawajlandırılıwı tek ǵana folklortanıw tarawın emes, al pútkil
milliy mádeniyattı jáne de bayıtıwǵa xızmet etedi. Bul bolsa keleshek áwladqa óz
milliy tamırları menen jáne de tereń baylanısıw imkaniyatın jaratadı.[4]
Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde jırawshılıq janrı milliy mádeniyattıń
eń áyemgi hám bay dástúrleriniń biri sıpatında óziniń ayrıqsha ornına ie. Bul janr tek
ǵana tariyxıy waqıyalardı, xalıqtıń qádiriyatları hám úrp-ádetlerin sáwlelendiriwshi
kórkem shıǵarma bolıp qalmastan, al ruwxıy tárbiya quralı, jámietti birlestiriwshi kúsh
sıpatında da úlken áhmietke ie. Jırawshılıqtıń ayrıqsha atqarıw usılı, ırǵaqlı hám
melodiyalıq elementleri onı ózine tán kórkem óner túrine aylandıradı, bul bolsa
qaraqalpaq xalqınıń mádeniy miyrasın saqlaw hám rawajlandırıwda úlken rol
oynaydı[5].
JUWMAQ
Házirgi dáwirde texnologiyalar hám global mádeniyattıń tásiri astında awızeki
dóretiwshilik dástúrler, sonıń ishinde, jırawshılıq ta ózgerislerge ushıramaqta. Solay
bolsa da, bul janrdıń áhmietin ańlaw, onı izertlew hám jas áwladqa jetkeriw ushın
sistemalı jumıslardı ámelge asırıw zárúr. Jırawshılıq kórkem ónerin rawajlandırıw
ushın ilimiy-izertlew jumısları, bilimlendiriw hám mádeniyat mákemeleriniń birge
islesiwi, sonday-aq, xalıqaralıq maydanda tanıtıw sıyaqlı ilajlar úlken áhmiyetke iye.
Ulıwma alǵanda qaraqalpaq xalqınıń jırawshılıq janrı tek milliy
mádeniyatımızdıń baylıǵı ǵana emes, al pútkil adamzattıń awızeki dóretiwshilik
miyrasına qosılǵan biybaha úles bolıp tabıladı. Onı qásterlep saqlaw hám
rawajlandırıw, keleshek áwladlarǵa jetkeriw búgingi kúnniń áhmietli wazıypalarınan
biri bolıp esaplanadı. Usı jol menen biz milliy ózligimizdi bekkemlep, mádeniy
dúrdanalardı saqlap qalıwımız múmkin.
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Erkinov, S. (2018).
Qoraqalpoq xalq og‘zaki ijodi va uning janrlari
. Nukus:
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Nashriyoti.
2.
Abdullayeva, M. (2020). “Jirovchilik san’ati va uning folklordagi o‘rni”.
Madaniyat va san’at
jurnali, №3, 45–52.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
159
ISSN:3030-3613
3.
Qoraqalpoq xalq og‘zaki ijodi bo‘yicha xalqaro konferensiya materiallari (2019).
Nukus: Qoraqalpoq Folklor Instituti.
4.
Rustamov, B. (2017).
Og‘zaki ijod va madaniyat
. Toshkent: Fan va Texnologiya.
5.
Tolipov, N. (2016). “Jirovchilik janri va uning badiiy-estetik xususiyatlari”.
O‘zbekiston folklori
jurnal, №4, 33–40.
