T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
108
ISSN:3030-3613
PEDAGOGLARDA OʻZIGA NISBATAN IJOBIY BAHO BERISH
KOʻNIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK USULLARI
Baratova Maftuna Muhiddin qizi
Navoiy viloyati Xatirchi tumani MMTB
ga qarashli 46-maktab psixologi
Annotatsiya
: Hozirgi davrda pedagogikada inson dunyoqarashi masalalari
tubdan ko’rib chiqilmoqda, insonning ijtimoiy hayotdagi holati o‘zgarmoqda va o‘sib
kelayotgan avlod ta’lim-tarbiyasi qayta baholanmoqda, bu esa mazkur jarayonlar
sub’ektlarining o‘zaro munosabati ham o ‘zgarishiga olib kelmoqda.
Kalit so‘zlar:
pedagog, modernizatsiya,shaxs, kompetentsiya, kompetentlik,
baho,reflektiv, prognostik, korreksion, retrospektiv, terminal.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish sharoitida bo‘lajak pedagoglar
shaxsiga qiziqishning ortishi muhim ahamiyatga ega. Oliy ta’limning asosiy
vazifalaridan biri bo‘lajak pedagoglar o'z-o'zini rivojlantirishga tayyorlash -
pedagoglarning ta'lim jarayonida faol pozitsiyasini shakllantirish muammosini ayniqsa
ahamiyatli qiladi. Ikkinchisi o‘qituvchining o'zi va qobiliyatlari haqidagi tasavvurini
shakllantirishni, uning shaxsiyati va faoliyatining xususiyatlarini har tomonlama va
ob'ektiv baholash, o'qituvchi rolini o'ynash, boshqalar bilan munosabatlarni to'g'ri
qurish qobiliyatini talab qiladi, ya'ni ma'lum darajadagi o'z-o'zini hurmat qilishni talab
qiladi.
Hozirgi davrda pedagogikada inson dunyoqarashi masalalari tubdan ko’rib
chiqilmoqda, insonning ijtimoiy hayotdagi holati o‘zgarmoqda va o‘sib kelayotgan
avlod ta’lim-tarbiyasi qayta baholanmoqda, bu esa mazkur jarayonlar sub’ektlarining
o‘zaro munosabati ham o ‘zgarishiga olib kelmoqda. Pedagog va
tarbiyalanuvchilarning o‘zaro munosabatining insonparvarlik aspektlari bugungi
kunda I.Kantning har bir insonga o‘z maqsadlariga erishish va o‘zining boshqalar
uchun bir vositaga aylanishiga yo‘l qo‘ymaslikni ifodalovchi qat’iy majburlamaslik
formulasiga asoslanadi.Ushbu muammoli vaziyatdan chiqishning yagona yo‘li-oily
ta’limda yangicha, ya’ni kompetent yondashuvni joriy etishdir.
Kompetent yondashuv tinglovchidan bilim va ko‘nikmalarni alohida-alohida
emas, balki yaxlitlikda egallashni talab etadi. Kompetent yondashuv oliy ta’limni
modernizatsiyalash nuqtayi nazaridan yangi pedagogik voqelik hisoblanadi. Mazkur
yondashuv doirasida amaliy faoliyat tajribasi, kompetensiya va kompetentlikni
didaktik birliklar sifatida ko‘rib chiqish hamda ta’limning an’anaviy uch elementi
(triada) - “bilim - ko‘nikma - malaka”ni oltita birlik (sekstet) - “bilim - ko‘nikma -
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
109
ISSN:3030-3613
malaka - amaliy faoliyat tajribasi - kompetensiya- kompetentlik” tarzida tahlil qilish
talab etiladi. Dastlab “kompetensiya” tushunchasining mohiyatini aniqlashtirib olish
zarur.
Kompetensiya (lotincha so‘z bo‘lib, erishaman, to‘g‘ri kelaman ma’nolarini
bildiradi) - sub’yektning maqsadni qo‘yish hamda unga erishish uchun tashqi va ichki
zaxiralarni samarali amalga oshirishga tayyorgarligi, boshqacha qilib aytganda, bu
subyektning muayyan faoliyat obyekti bilan bog‘liq muammolarni muvaffaqiyatli hal
etishga doir shaxsiy qobiliyatidir. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, “kompetensiya”
tushunchasiga berilgan aksariyat ta’riflar kasbiy ta’lim, kasbiy faoliyat bilan
bog‘liqlikda bayon etilgan.
Kompetensiya - lotincha «Competentia» so‘z bo‘lib, o‘zbek tilidagi lug‘aviy
ma’nosi «inson yaxshi biladigan», «tajribaga ega bo‘lgan» kabi ma’nolarni bildiradi.
Kompetentlik - biron bir ishni samarali qila olish qobiliyati, ishni bajarishda
talablarni qondira olish qobiliyati, aniq ishchi funksiyalarni bajarishda talablarni
qondira olish qobiliyati
Kompetentlikning ham bir necha turlari bo‘lib, shulardan biri o‘z-o‘zini baholah
kompetentligi hisoblanadi. Dastlab shaxsning o‘z-o‘zini baholashga to‘xtalish zarur.
Shaxsning o‘zini-o‘zi baholashi shaxs kamolotining muhim ko‘rsatkichidir.
Odamning o‘ziga-o‘zi qanday munosabatda bo‘lishi unga atrofdagilarning qanday
munosabatda bo‘lishiga bog’liqdir. O‘zinio‘zi baholash shaxsning hal qiluvchi
xususiyati, uning o‘zagidir. O‘zini-o‘zi baholash jamoadagi faoliyati, mavqeini, uning
boshqa a’zolariga o‘zining munosabatini baholashni o‘z ichiga oladi. Shaxsning
faolligi, uning jamoa faoliyatida ishtiroki uning o‘zini-o‘zi tarbiyalashga intilishi,
o‘zini-o‘zi baholash darajasiga bog‘liqdir. O‘zi haqida keraksiz hech nimaga
yaramaydigan sub’ekt deb o‘ylaydigan odam taqdirini yaxshilash uchun istar-istamas
kuch-g‘ayrat sarflaydi. Aksincha, o‘zlarini yuqori baholaydigan odamlar ko‘pincha
juda qattiq ishlashga moyildirlar. Ular yaxshi ishlamaslikni o‘zlariga munosib emas
deb hisoblaydilar.
O‘zini-o‘zi baholash bu boshqa odamlarni baholashiga qaraganda ancha
murakkab xodisadir.
O‘zini-o‘zi baholash baholashga nisbatan ancha kechroq shakllanadi. Barcha
yosh guruhlarida odamlar o‘zlariga nisbatan boshqalarni xolisroq baholaydilar. O‘ziga
boshqalar nuqtai nazaridan fikr bildirish qobiliyati muloqotda va jamoa faoliyatida
rivojlanadi.
O‘zini-o‘zi baholash oshirilgan, pasaytirilgan va mos yoki xolisona bo‘lishi
mumkin. Bu ta’riflar shaxsning real imkoniyatlariga nisbatan oshirilgan.
Odamlar o‘zlari haqida ko‘pincha noto‘g‘ri tasavvurda bo‘ladilar, bu tasavvurni
qurishdan halos bo‘lish uchun ular o‘z tajribalarini va mavjud voqelikni buzib
ko‘rsatadilar. Bu xuddi o‘sha ziddiyat bo‘lib, u kayfiyatni ham, xulq-atvorni ham,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
110
ISSN:3030-3613
odam rivojlanishining o‘zini ham belgilab beradi. Bunda sub’ekt ham har doim o‘ziga-
o‘zi yuqori baho beravermaydi. O‘zlarining hech nimaga yaramasliklarini tan olgan va
shu asosda muvaffaqiyatli bo‘lishi bilan bog‘liq o‘z tajribalarini inkor etuvchi odamlar
bor.
Oʻz-oʻzini baholash — bu shaxs tomonidan oʻzini sub’ektiv baholash . Oʻz
harakatlari, fazilatlari, his- tuygʻulari baholay olish xususiyati.
Oʻz-oʻzini baholashning xususiyatlari:
Tartibga solish — shaxs tomonidan vazifalarni qabul qilish va shaxsiy
qarorlarni tanlash Himoyalash — shaxsning nisbiy barqarorligini va uning
mustaqilligini taʼminlash.
Rivojlanish- shaxsni rivojlanish va takomillashtirishga undaydi.
Reflektiv (yoki signal) — insonning oʻziga va uning harakatlariga boʻlgan
haqiqiy munosabatini aks ettiradi, shuningdek, sizning harakatlaringizning
adekvatligini baholashga imkon beradi.
Hissiy — insonga oʻz shaxsiyati, uning fazilatlari va xususiyatlaridan qoniqish
his qilish imkonini beradi.
Moslashuvchanlik — insonning jamiyat va uning atrofidagi dunyoga
moslashishiga yordam beradi.
Prognostik — faoliyatning boshida shaxsning faoliyatini tartibga soladi.
Korreksion — faoliyatni amalga oshirish jarayonida nazoratni taʼminlaydi.
Retrospektiv — insonga uni amalga oshirishning yakuniy bosqichida uning
xatti-harakati va faoliyatini baholash imkoniyatini beradi.
Ragʻbatlantirish - maʼqullash va ijobiy oʻzini oʻzi baholash reaktsiyalarini olish
uchun harakat qilishga undaydi (oʻzini qoniqtirish, oʻzini oʻzi qadrlash va gʻururni
rivojlantirish).
Terminal — agar uning xatti-harakatlari oʻz-oʻzini tanqid qilish va oʻzidan
norozilik paydo boʻlishiga hissa qoʻshsa, odamni toʻxtatadi (faoliyatini toʻxtatadi).
Bo‘lajak pedagogning qobiliyatini o‘z kuchi bilan yuzaga chiqishiga
yordamlashish zarur. O‘z – o‘zini baholash qiyin, lekin o‘qituvchini bunga yetarli
tayyorlash mumkin. Shu bois o‘qituvchi irodali bo‘lishi, o‘z burchini tushunishi, tahlil
va tarbiya olish uchun sabablar bo‘lishiga intilishi lozim. O‘qituvchilar o‘z – o‘zini
tarbiyalash bilan birga o‘z ustida ishlab boradi. O‘z ustida ishlash asosan ta’lim
olishdan boshlanadi. Bunda ularning nazariy tafakkurini shakllantirish to’garak va
fakultativ mashg’ulotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga o’qituvchining
badiiy asarlarni o‘qishi va tushunishi orqali mustaqil fikrlashga, mulohaza yuritishga
va munozaraga o‘rganib boradi. Unda asta - sekin tabiat va jamiyat haqida o‘zining
nuqtai nazari, e‘tiqodi, qarashi shakllanadi. Bu esa unda mustaqil o‘ylashi, to‘g’ri yo‘l
va xulosa chiqarishi, qatiy qaror qila olish fazilatlarini o‘stiradi. O‘qituvchilar o‘z
ustilarida ishlash jarayonida ularning qobiliyati, pedagogik mahorati rivojlanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
111
ISSN:3030-3613
XULOSA
Yuqorida keltirgan fikrlarimizning barchasi bo‘lajak pedagoglarni o‘z-o‘zini
baholash faoliyati bo‘yicha yozilgan. Xulosa qilib shuni aytish kerakki, o‘z- o‘zini
tarbiyalash, o‘z ustida ishlash faqatgina o‘qituvchi faoliyatida emas, balki butun bir
shaxs faoliyatida namoyon bo‘lishi kerak. Shaxs o‘z-o‘zini hurmat qilmasa, o‘z ustida
ishlamasa, u bir joyda qotib turgan toshga o‘xshab qoladi. Toshni esa kimdir vaqti
kelib, yo tepib, yo uloqtirib tashlaydi. Agar shaxs izlansa, o‘z qobiliyatlari ustida
ishlasa, o‘zidagi yaxshi fazilatlarni kamol toptirsa, uning obro‘si, mavqei ham shu
darajada yuksaladi, doimo el nazarida bo‘ladi. Uni hech kim uloqtirib yo chetga
chiqarib qo‘ya olmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 8 октябрдаги
«Ўзбекистон
Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача
ривожлантириш концепциясини тўғрисида»ги ПФ-5847сон Фармони. Қонун
хужжатлари тўплами миллий базаси https://lex.uz/.
2.
Muslimov N. va boshqalar. Kasb ta'limi o'qituvchilarining kasbiy kompetentligini
shakllantirish texnologiyasi. - T.: «Fan va texnologiyalar», 2013. -128 b.
3.
Мещерова Л.Ф. Педагогические условия формирования готовности к
профессиональному самоопределению будущего учителя в высшей школе:
Дис. ... канд. пед. наук. Томск, 2003.
4.
Abdullayeva,
N.
A.
(2022).
ILMIY
TADQIQOT
OLIB
BORISH
KOMPETENTLIGI–BO
„LAJAK
O
„QITUVCHI
SHAXSINI
SHAKLLANTIRISH OMILI SIFATIDA.
Academic research in educational
sciences
,
3
(1), 601-612.
