T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
210
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHILARNING RUHIY RIVOJLANISH BOSQICHLARINI
PSIXOLOGIK TADQIQOTLARDA OʻRGANILISHI
Urakova Nazira Lukmanovna
Samarqand viloyati Ishtixon tumani MMTBga
qarashli 2-sonli IDUMning amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ruhiy rivojlanish sustlashgan bolalarni qoniqarli oʻyiq olmaydi
yaʼni biroq bu xolat oʻz vaqtida aniqlansa, bolalarga tegishli yordam tashkil etilsa,
ular ommaviy maktab dasturilarini oʻzlashtira oladilar. Ruxan rivojlanish
kamchiliklarining bazi bir shakllarida, bolalarni vaqti vaqti bilan maxsus
psixonevrologik sanatoriyalarda davolanib turishlari tavsiya etiladi. Sanatoriyada
bola kollektiv ishiga asta-sekinlik bilan jalb etiladi. Unda charchash alomatlari paydo
bolganda, u oʻquv mashxulotlaridan vaqtincha ozod etiladi yoki unga soddaroq
vazifalar beriladi. Sanatoriyadan davolanib qaytganlaridan soʻng, bola oʻqishni oʻz
maktabida davom ettiradi
Kalit so'zlar:
idrok, diqqat, shaxsiy rivojlanish, ruhiy rivojlanish, xotira,
tafakkur, tasavvur, nutq.
KIRISH
Ruhiy rivojlanish sustlashishning psixogen shaklida bola erta yoshligidan
noqulay, notogʼri sharoitda tarbiyalanadi va shu tarbiyaning salbiy tomonlari ruxan
rivojlanishiga taʼsir oʻtkazgan boladi. Shu xildagi kamchiliklarni kelib chiqish
sabablarini 3 guruxga boʻlish mumkin.
1.
Bola tarbiyasi bilan mutlaqo shugʼullanmaslik, uni butunlay oz xoliga
tashlab qoyish, bunda bolalarda burch va masuliyat xissi shakllanmaydi. Aqliy idrokni
rivojlanishi, qiziqishlari, bilish faoliyati xis tuygu va iroda yetishmasligi ustiga oquv
fanlarini ozlashtirish uchun zarur bilim va taassurotlarning yetishmasligi ham
qoshiladi.
2.
Bolani har tomonlama erkalatish,yetarli mustaqqil faoliyatga orgatmaslik,
tashabbuskorlik, masuliyat xissini shakllantirmaslik, bolani oila erkasi qilib ostirish,
xaddan tashqari uning kongliga qarab ish tutish natijasida ham bola ruxiy
rivojlanishida bir qadar orqada qolishi mumkin.
3.
Bolaga nisbatan qopol munosabatda bolish, jismoniy jazolash,
qattiqqollik
qilish,
ota-onalarning
alkogolizmga
aloqador
tajavvuzkorona
munosabatlari bolani mudom asabiylashtirib, ruxiy rivojlanishdan orqada qolishga
sabab boladi. Bunday bolalarda qopollik, juratsizlik, tashabbussizlik, mustaqilsizlik,
qorqoqlik va boshqa xislatlar shakllanadi. Bularning hammasi aql idrokiga, bilish
faoliyatiga ham salbiy tasir korsatadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
211
ISSN:3030-3613
Ruhiy rivojlanish sustlashishning psixogen shaklida aql idrok bilish faoliyatiga
aloqador kamchiliklarga aksari notogri tarbiya natijasida paydo bolgan xislatlar ham
qoshilib pirovard natijasida shaxsning rivojlanishi izdan chiqadi, unda patologik
xislatlar yuzaga keladi. Ana shunday bolalarni pedagogik qarovsiz bolalardan ajrata
olish lozim. Pedagogik qarovsiz bolalarning psixikasi normal bolib, ular notogri
tarbiyalanganligi natijasida ulgurmovchi oquvchilar qatoriga otib qoladilar. Xolbuki
Ruhiy rivojlanish sustlashgan bolalalarda shaxsiyatning har tomonlama notoʻgʻri
rivojlanishi markaziy nerv sistemasidagi yengil darajadagi organik jaroxatlanish bilan
bogʼliq.
Bola onaning qornidaligi davrida, ya’ni to‘qqiz oy mobaynida juda tez va juda
murakkab taraqqiyot davrini boshidan kechiradi, uning keyingi rivojlanishi ona
qornidagi taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqdir.Shuning uchun ham homiladorlik
vaqtining har bir vaqti normada o’tsa va kerakli muolajalarni olib tursa chaqoloqlikning
yaxshi rivojlanishini taminlaydi.Homiladorlik vaqtida vitaminli mahsulotlardan
iste'mol qilsa bolaning rivojlanishiga yaxshi natija beradi. Bola tug’ilgandan keyin u
gapira olmaydi faqat ona suti bilan oziqlanadi.Bu davrda bolaga yaxshi parvarish kerak
bo’ladi.Yangi tug‘ilgan va bir yoshgacha boigan bolalaming tashqi qiyofalari katta
odamlaming tashqi qiyofalaridan ancha farq qiladi.
Yangi tugilgan bolaning boshi gavdasiga nisbatari juda ham katta (gavdasining
to‘rtdan bir qismiga barobar), bo‘yin deyarli yo‘q darajada qisqa, gavdasi uzun, oyoq-
qo‘llari gavdasiga nisbatan qisqa boiadi.Bu davrda bola parvarishga muhtoj bo’ladi
hamda uning rivojlanishi shu davrga to’gri keladi.Psixolog olim D.B.Elkonin ta'
kidlaganidek, "Bola jamiyat a’zosi va shaxs sifatida shakllanib borar ekan,uning
psixikasi rivojlanib, olamni aks ettirish qobiliyati go‘dak!ikdan yetuklik davrigacha
murakkablashib va takomillashib boradi. Ushbu jarayonning o'ziga xos xususiyatlari,
uning qonuniyatlarini bolalar psixologiyasi tadqiq etadi".
Hayotning yettinchi yili bolalarning rivojlanishidagi juda muhim integral
davrning davomi bo'lib, u besh yoshda boshlanadi va yetti yoshda tugaydi. Yettinchi
yilda besh yoshda paydo bo'lgan yangi aqliy shakllanishlar davom etmoqda. Shu bilan
birga, bu shakllanishlarning yanada yangi yo'nalishlari va rivojlanish uchun psixologik
sharoit yaratadi. Olti yoshda tana faol ravishda yetuklashadi. Bolaning vazni oyiga 200
grammga, bo'yi 0,5 sm ga oshadi, tana nisbatlari o'zgaradi. 7 yoshli bolalarning o'rtacha
bo'yi 113-122 sm, o'rtacha vazni 21-25 kg. Miyaning sohalari deyarli kattalarniki kabi
shakllanadi. Ossifikatsiya jarayonlari davom etmoqda, ammo umurtqa pog'onasi hali
ham beqaror. Katta va ayniqsa kichik mushaklar rivojlanmoqda. Qo'l mushaklarining
koordinatsiyasi jadal rivojlanadi. Umumiy jismoniy rivojlanish bolaning nozik
motorika ko'nikmalarini rivojlantirish bilan chambarchas bog'liq. Barmoqlarni
o'rgatish - bu bolaning aql-zakovatini oshirish, nutqni rivojlantirish va yozishga
tayyorgarlik ko'rish vositasi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
212
ISSN:3030-3613
Shaxsiy rivojlanish.Ongdagi o'zgarishlar ichki harakat rejasi deb ataladigan
narsaning paydo bo'lishi bilan tavsiflanadi - nafaqat vizual tarzda, balki ongdagi turli
g'oyalar bilan ishlash qobiliyatidir. Bolaning shaxsiyatidagi eng muhim o'zgarishlardan
biri uning o'zi haqidagi g'oyalari, o'zini o'zi “MEN” ning keyingi o'zgarishlardir. Ushbu
shakllanishlarning rivojlanishi va murakkabligi olti yoshga to'lgan davrda aks
ettirishning rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratadi - o'z maqsadlari,
olingan natijalar, ularga erishish usullari, tajribalari, his-tuyg'ulari va maqsadlarini
amalga oshirish va bilish qobiliyati; axloqiy rivojlanish uchun olti, yetti yoshlilar
sezgirdir. Bu davr asosan shaxsning kelajakdagi axloqiy xarakterini oldindan belgilab
beradi va shu bilan birga pedagogik ta'sirlar uchun juda qulaydir.
O'yin harakatlari yanada murakkablashadi va kattalar uchun har doim ham
oshkor etilmaydigan alohida ma'noga ega bo'ladi. U bir nechta markazlarga ega bo'lishi
mumkin, ularning har biri o'z hikoyasini qo'llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga,
maktabgacha yoshdagi bolalar o'yin jarayonida atrofidagi sheriklarining xatti-
harakatlarini kuzatishi va xatti-harakatlarini o'zgartirishi mumkin. Bu davrning eng
muhim xususiyatlaridan biri barcha psixik jarayonlarning o'zboshimchaliklarining
namoyon bo'lishidir.
XULOSA
O'z "men" ni anglash va shu asosda maktabgacha yoshning oxiriga kelib ichki
pozitsiyalarning paydo bo'lishi yangi ehtiyojlar va intilishlarni keltirib chiqaradi.
Natijada, maktabgacha yoshdagi bolalik davrida asosiy yetakchi faoliyat bo'lgan o'yin
maktabgacha yoshning oxiriga kelib, bolani to'liq qondira olmaydi. U bolalikdagi hayot
tarzidan tashqariga chiqishga, ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan faoliyatda qulay o'rin
egallashga muhtoj, ya'ni bola yangi ijtimoiy pozitsiyani - "maktab o'quvchisining
pozitsiyasini" qabul qilishga intiladi, bu 6-7 yoshli bolalarning shaxsiy va aqliy
rivojlanishining eng muhim natijalari va xususiyatlaridan biridir.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Nishanova Z. va Alimova G.:"Bolalar psixologiyasi va uni o’qitish
metodikasi":M;Toshkent-2006 yil:4- bet.
2.
Nishanova Z.T,Kamilova N.G,Abdullayeva D.U,Xolnazarova M.X.:"Riyojlanish
psixologiyasi va pedagogik psixologiya".M:Toshkent-2018;1-bet.
3.
Nishanova Z.T;ALIMOVA G.F;Turg’unboeva A.G’;Asranboeva M.X."Bolalar
psixologiyasi va psixodiognostikasi" M:Toshkent-2017;23 bet.
4.
Internet materiallari
