T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
305
ISSN:3030-3613
SPORT MURABBIYLIGIDA KOGNITIV QOBILIYATLARNING
AHAMIYATI
Sherzod Boboyorov Shuxratovich
BuxDPI, Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Sport
murabbiylarining
kasbiy
faoliyatida
kognitiv
qobiliyatlarning rivojlanishi ularning samaradorligini oshirishda hal qiluvchi omil
hisoblanadi. Mazkur maqolada bo‘lajak sport murabbiylarida idrok etish, xotira,
mantiqiy fikrlash, strategik qaror qabul qilish kognitiv jarayonlarini rivojlantirishning
pedagogik-psixologik usullari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
psixik jarayonlar, sportda qaror qabul qilish, murabbiylik
strategiyasi, bilimlarni tahlil qilish, innovatsion ta’lim texnologiyalari, reflektiv
yondashuv, sport mashg‘ulotlari psixologiyasi.
Sport murabbiylari nafaqat jismoniy mashqlarni o‘rgatuvchilar, balki
sportchilarning intellektual, hissiy va ijtimoiy jihatdan rivojlanishiga ham ta’sir
ko‘rsatadigan mutaxassislardir. Murabbiylarning kognitiv qobiliyatlari (idrok etish,
tahlil qilish, qaror qabul qilish, strategiya ishlab chiqish) ularning professional
faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, bo‘lajak murabbiylarda kognitiv
qobiliyatlarni rivojlantirish uchun pedagogik-psixologik yondashuvlarni qo‘llash
zarur.
Kognitiv qobiliyatlar murabbiylarga quyidagi jihatlarda yordam beradi:
1.
Sportchilarning shaxsiy va professional rivojlanishini tahlil qilish.
2.
Raqobat jarayonida tezkor va samarali qarorlar qabul qilish.
3.
Murabbiylik strategiyalarini individual va guruh talablariga
moslashtirish.
4.
Psixologik barqarorlikni saqlash va motivatsiyani oshirish.
Kognitiv Qobiliyatlarning Murabbiylik Faoliyatiga Ta’siri
Kognitiv Qobiliyat
Murabbiylikdagi Ahamiyati
Idrok etish
Sportchilarning holatini tezda
tushunish
Xotira
Texnik va taktik elementlarni
uzoq muddatli saqlash
Mantiqiy fikrlash
O‘yin strategiyalarini ishlab
chiqish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
306
ISSN:3030-3613
Ijodkorlik
Yangi usullar va mashg‘ulot
metodlarini topish
Qaror qabul qilish
Stress sharoitida optimal
yechimlarni tanlash
Bo‘lajak murabbiylarga murabbiylik faoliyatida duch keladigan murakkab
vaziyatlarni simulyatsiya qilish orqali ularning tahliliy qobiliyatlarini oshirish mumkin.
Har bir mashg‘ulot yoki o‘yindan so‘ng o‘quvchilarni o‘z harakatlari va
qarorlarini tahlil qilishga undash.
Kognitiv Mashqlar va Treninglar
Eksperimental o‘yinlar
(masalan, shaxmat, strategik o‘yinlar)
Psixologik testlar
(e’tibor, xotira, tez fikrlashni o‘lchash)
Kognitiv Qobiliyatlarni Rivojlantirish Metodlari
Metod
Maqsadi
Qo‘llash Usuli
Case-study
Real vaziyatlarda
qaror qabul qilish
Murabbiylik
holatlarini tahlil qilish
Brainstorming
Ijodiy yechimlarni
topish
Guruh
muhokamalari
Mnemonika
Xotirani
mustahkamlash
Assotsiatsiyalar va
vizualizatsiya
Meditatsiya
E’tibor va stressni
boshqarish
Nafas olish
mashqlari
Boshlang‘ich Bosqich
│
▼
Kognitiv Tayanchlar (Xotira, Diqqat)
│
▼
Mantiqiy va Strategik Fikrlash
│
▼
Ijodiy Yechimlar va Innovatsiyalar
│
▼
Professional Qarorlar Qabul Qilish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
307
ISSN:3030-3613
Bo‘lajak sport murabbiylarining kognitiv qobiliyatlarini rivojlantirish uchun
pedagogik-psixologik yondashuvlar muhimdir. Problemli ta’lim, refleksiya, kognitiv
treninglar va interfaol metodlardan foydalanish orqali murabbiylar nafaqat
sportchilarni jismonan, balki aqliy jihatdan ham tayyorlash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bu jarayonni tizimli va izchil amalga oshirish orqali sport murabbiyligining sifat
jihatdan yangi bosqichiga erishish mumkin.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2018).
Foundations of Sport and Exercise
Psychology
.
2.
Petrovski, A. V. (2020).
Psixologiya sporta
.
3.
Ericsson, K. A. (2006).
The Cambridge Handbook of Expertise and Expert
Performance
.
