T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
300
ISSN:3030-3613
HARBIY O‘ZLASHMA SOHA SO‘ZLARI
Gulzebo Nuraliyeva
DTPI ingliz tili o‘qituvchisi
Sohibjamol Abdullayeva
abdullayevas05@icloud.com
+998941437121
DTPI xorijiy til va adabiyoti:
ingliz tili yo‘nalishi talabasi
Nafisa Alimnazarova
nifisaalimova@gmail.com
+99897067106
DTPI xorijiy til va adabiyoti:
ingliz tili yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada zamonaviy harbiy sohada qo‘llanilayotgan
o‘zlashma so‘zlarning kelib chiqishi, ularning o‘zbek tilidagi shakllanishi va ishlatilish
holati tahlil qilinadi. Harbiy tilning zamonaviylashuvi va xalqarolashuvi aynan
o‘zlashma terminlar orqali yuz bermoqda. Maqolada ingliz, rus, arab va boshqa
tillardan kirib kelgan harbiy terminlar misollar asosida yoritilib, ularning leksik-
semantik moslashuvi va umumxalq tili bilan integratsiyasi o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Harbiy terminologiya, o‘zlashma so‘zlar, inglizcha harbiy
atamalar, ruscha terminlar, soha leksikasi, lingvistik moslashuv, sematik o‘zgarish.
Abstract
: This article analyzes the origin, development, and usage of borrowed
terms widely used in the modern military sphere. The modernization and
internationalization of military language are largely driven by such loanwords. The
study presents examples of military terminology borrowed from English, Russian,
Arabic, and other languages, and examines their lexical-semantic adaptation and
integration into the Uzbek national language.
Keywords
: Military terminology, loanwords, English military terms, Russian
terms, fiel terms,field lexicon, linguistic adaptation, semantic change.
Аннотация
:
В
данной
статье
анализируется
происхождение,
формирование и использование заимствованных слов, широко применяемых в
современной военной сфере. Модернизация и интернационализация военного
языка во многом происходят через такие заимствования. В статье
рассматриваются примеры военной терминологии, заимствованной из
английского, русского, арабского и других языков, а также их лексико-
семантическая адаптация и интеграция в узбекский литературный язык.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
301
ISSN:3030-3613
Ключевые слова
: Военная терминология, заимствования, английские
военные термины, русские термины, полевая лексика, языковая адаптация,
семантическое изменение.
KIRISH
So‘z boyligi har qanday tilda ijtimoiy va sohalarga qarab shakllanadi. Harbiy
soha esa o‘ziga xos, qat’iy va aniqlikni talab qiluvchi terminlarga ega. O‘zbekiston
mustaqillikka erishganidan so‘ng milliy harbiy tizim shakllandi, ammo bu jarayon
davomida xorijiy tillardan, ayniqsa rus va ingliz tillaridan ko‘plab so‘zlar kirib keldi.
Bu so‘zlarning ba’zilari o‘zbek tiliga to‘liq moslashgan bo‘lsa, ba’zilari hali ham o‘z
shaklida ishlatilmoqda. Ushbu maqola ana shunday o‘zlashma harbiy so‘zlarni
aniqlash va ularni tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
METODOLOGIYA
Tadqiqot quyidagi metodlarga tayangan:
•
Lingvistik tahlil
: terminlarning leksik, morfologik va semantik tuzilishini o‘rganish;
•
Tarixiy-etimologik usul
: so‘zlarning qaysi tilga oidligi va qanday tarixiy sharoitda
o‘zlashgani aniqlanadi;
•
Taqqoslash
: o‘zbek tilidagi va asl tilidagi shakllar qiyoslab o‘rganiladi;
•
Empirik kuzatuv:
harbiy matnlar, rasmiy buyruqlar, trening materiallari va
intervyular asosida material yig‘ildi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zlashma harbiy terminlar tahlilida nazariy va amaliy manbalarni chuqur
o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa
vazirligi tomonidan tayyorlangan “Harbiy atamalar va qisqartmalar lug‘ati” (2022)
asosiy soha manbasi sifatida ajralib turadi. Ushbu lug‘at harbiy leksikani zamonaviy
standartlarga mos holda tizimlashtirgan bo‘lib, unda inglizcha va ruschadan kirib
kelgan yuzlab atamalar o‘zbek tilidagi ekvivalentlari bilan keltirilgan. Shuningdek, rus
tilshunosligida o‘zlashma harbiy so‘zlar bo‘yicha olib borilgan fundamental
tadqiqotlar, jumladan, A.N. Baranov, V.V. Vinogradov kabi olimlarning ishlari ruscha
harbiy terminlarning shakllanishi va semantik xususiyatlarini ochib beradi. Bu
manbalar orqali o‘zlashgan so‘zlarning rus tili orqali o‘zbek tiliga ikkilamchi darajada
kirib kelish mexanizmi tushuniladi.
Ingliz tilidagi harbiy glossariylar – xususan, NATO terminologiyasi asosida
tuzilgan “Multilingual Military Glossary” va AQSH Mudofaa Departamenti
tomonidan nashr etilgan “Department of Defense Dictionary of Military and
Associated Terms” (2021) – xalqaro miqyosdagi atamalarni izohlashda asosiy metodik
vositalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda o‘zlashma so‘zlar
masalasini tilshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rgangan olimlardan D. Ibragimov, Z.
Qosimova va M. Jo‘rayevlarning ishlari muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ular
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
302
ISSN:3030-3613
o‘zlashma so‘zlarning o‘zbek tilidagi fonetik, semantik va grammatik moslashuvini
tahlil qilishgan.
MUHOKAMA
O‘zlashma so‘zlar
— kelib chiqishiga ko‘ra quyidagi guruhlarga ajraladi:
Rus tilidan kirgan harbiy so‘zlar:
•
Komandir (ruscha: командир) – boshliq, rahbar;
•
Shtab (ruscha: штаб) – boshqaruv markazi;
•
Batalyon (ruscha: батальон) – harbiy birlashma;
•
Ofitser (ruscha: офицер) – harbiy unvon egasi;
•
Poligon (ruscha: полигон) – sinov hududi.
Ushbu so‘zlar sovet davrida o‘zlashgan bo‘lib, o‘zbek harbiy tizimida hozirga qadar
keng qo‘llaniladi.
Ingliz
tilidan kirgan zamonaviy terminlar:
•
Drone (inglizcha: drone) – uchuvchisiz havo qurilmasi;
•
Radar (inglizcha: radar) – radioto‘lqinli aniqlagich;
•
Target (inglizcha: target) – nishon;
•
Cyber attack (inglizcha: cyber attack) – kiberhujum;
•
Sniper (inglizcha: sniper) – nishonchi otuvchi.
Bu so‘zlar asosan zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘liq bo‘lib, O‘zbekiston harbiy
tuzilmalarida inglizcha shaklda ishlatilmoqda. Ayrim hollarda ularning o‘zbekcha
muqobillari mavjud bo‘lsa-da (masalan, nishonchi – sniper), lekin sohada inglizcha
shakl afzal ko‘rilmoqda.
Arab tilidan kirgan tarixiy harbiy so‘zlar:
•
Askar (arabcha: ʿaskar) – harbiy xizmatchi;
•
Jang (arabcha: jang) – kurash, urush;
•
Amir – qo‘mondon;
•
Lashkar – armiya.
Bu so‘zlar tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, o‘zbek tilining umumxalq qatlami tomonidan
qabul qilingan.
O‘zlashma harbiy so‘zlarning o‘zbek tilidagi mavjudligi — bu globallashuv va
xalqaro harbiy aloqalarning tabiiy natijasidir. Xususan, ingliz tilidan kirgan terminlar
zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi bilan bog‘liq. Biroq bu holat bir nechta
muammolarni yuzaga chiqaradi:
•
Terminlarning anglanmasligi: Harbiy soha mutaxassislari o‘zlashtirilmagan
atamalarni tushunishsa-da, oddiy fuqarolar ko‘p hollarda mazmunidan bexabar
bo‘lishadi.
•
Normativ birlikning yo‘qligi: Bir so‘zning bir nechta variantda ishlatilishi
(masalan: drone – dron – uchuvchisiz qurilma) tushunmovchilikka olib keladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
303
ISSN:3030-3613
•
Mahalliylashtirish zarurati: Ba’zi terminlarga o‘zbekcha ekvivalentlar yaratish
mumkin (masalan, sniper – nishonchi, target – nishon), ammo bu hali joriy
qilinmagan.
Shu sababli, harbiy tilni rasmiylashtirish, yagona terminologik bazani shakllantirish va
o‘zbekcha muqobillarni faol qo‘llash zarurdir. Bu, ayniqsa, harbiy bilimlarni
ommalashtirish va fuqarolik jamiyatida harbiy savodxonlikni oshirish uchun muhim.
XULOSA
O‘zlashma harbiy soha so‘zlari harbiy terminologiyaning boyishi va xalqaro
harbiy hamkorlikda samarali muloqotni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Tadqiqot
davomida aniqlanishicha, ingliz va rus tillaridan o‘zlashgan ko‘plab atamalar hozirgi
kunda O‘zbekiston Qurolli Kuchlari tizimida faol qo‘llanilib kelinmoqda. Ular orasida
fonetik, morfologik va semantik jihatdan o‘zlashtirish darajasi har xil bo‘lgan birliklar
mavjud. Maqolada olib borilgan tahlillar asosida harbiy leksikadagi o‘zlashma so‘zlar
milliy harbiy tildagi yangilanish va zamonaviylashuv jarayonlarining bir qismi ekanligi
aniqlandi. Shu bilan birga, ularni me’yoriylashtirish, tizimlashtirish va o‘quv
jarayonlariga samarali tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Kelgusida harbiy
lingvistika doirasida ushbu yo‘nalishda chuqurroq tadqiqotlar olib borish va lug‘aviy
manbalarni yaratish maqsadga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi. Harbiy atamalar va qisqartmalar
lug‘ati. Toshkent, 2022.
2.
Ibragimov D. O‘zlashma so‘zlar va ularning lingvistik xususiyatlari. Toshkent,
2020.
3.
Karimov N. Zamonaviy harbiy terminologiya asoslari, O‘zR Qurolli Kuchlari
Akademiyasi, 2019.
4.
Military English-Uzbek Glossary, NATO Training Program, 2023.
5.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati, Fan nashriyoti, 2008.
