T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
155
ISSN:3030-3613
NOGIRONLIGI BO’LGAN SHAXSLARNI PSIXOLOGIK QO’LLAB -
QUVVATLASH ORQALI HAYOTGA BO’LGAN QIZIQISHINI OSHIRISH
Raximova Lobar Qahramonovna
Toshkent tumani “Inson” ijtimoiy
xizmatlar markazi psixologi
Annotatsiya:
nogironlik, ko'plab odamlar uchun jismoniy va ruhiy jihatdan
qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin, bu esa ularning o'ziga bo'lgan ishonchini va hayotga
bo'lgan qiziqishini pasaytirishi mumkin. Psixologik qo'llab-quvvatlash, shuningdek,
ijtimoiy integratsiya va shaxsiy rivojlanish jarayonida muhim rol o'ynaydi.
Shuningdek, psixologik qo'llab-quvvatlashning nogiron shaxslar uchun qanday ijobiy
ta'sir ko'rsatishi, ularning o'z-o'zini anglashini kuchaytirishi va jamiyatda faol
qatnashishlarini rag'batlantirishi haqida fikr yuritiladi.
Kalit so’zlar:
nogironlik, psixologik qo’llab-quvvatlash, shaxsiy rivojlanish,
psixologik yordam.
Аннотация:
Инвалидность может вызывать физические и психические
трудности у многих людей, что может снизить их уверенность в себе и интерес
к жизни. Психологическая поддержка также играет важную роль в процессе
социальной интеграции и личностного развития. Также обсуждается, как
психологическая поддержка может оказывать положительное влияние на людей
с ограниченными возможностями, повышая их самосознание и поощряя их
активное участие в жизни общества.
Ключевые слова:
инвалидность, психологическая поддержка, личностное
развитие, психологическая помощь.
Abstract:
Disability can cause physical and mental difficulties for many people,
which can reduce their self-confidence and interest in life. Psychological support also
plays an important role in the process of social integration and personal development.
It also discusses how psychological support can have a positive impact on people with
disabilities, increasing their self-awareness and encouraging their active participation
in society.
Key words:
disability, psychological support, personal development,
psychological assistance.
Dunyoda aholining demografik holatiga ko‘ra, nogironligi bo‘lgan shaxslar
sonining o‘sib borish tendensiyasi kuzatilmoqda, bunda jahondagi aholining 15 %
nogironligi bo‘lgan insonlar tashkil etib, shundan 100 milliondan ortig‘i bolalar
hisoblanadi.Darhaqiqat, nogironligi bo‘lgan bolalarning ko‘payishi esa har bir
davlatning istiqboliga xavf solib, bolalarni ijtimoiy himoya qilishga oid davlat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
156
ISSN:3030-3613
siyosatini amalga oshirishga sabab bo‘ladi. Bunda inklyuziv jamiyatni rivojlantirishga
xizmat qiluvchi nogironlikni inson huquqlarining sub’ekti sifatida tan olinishi, ularga
nisbatan ijtimoiy yondashuvni qo‘llash, ijtimoiy himoyani kuchaytirishga qaratilgan
tendensiyalarni yanada rivojlantirishni taqozo etadi. “Jahonning yirik ilmiy
markazlarida nogironligi bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoyalash yo‘nalishida bir qator
tadqiqotlar olib borilmoqda. Shaxsning turmush faoliyati cheklanganligi uning o‘z-
o‘ziga xizmat qilish, yurish, yo‘lni topa olish, muloqot qilish, o‘z xatti-harakatini
nazorat etish, shuningdek mehnat faoliyati bilan shug‘ullanish qobiliyati yoki
imkoniyatini to‘la yoxud qisman yo‘qotganligida ifodalanadi. Nogironlar o‘z
navbatida aqliy imkoniyati cheklangan hamda jismoniy imkoniyati cheklangan
shaxslar guruhiga bo‘linadi. Bu turga mansub insonlar jamiyatimizda borligini hech
kim inkor etolmaydi. SHunday ekan, bu turdagi nogironlarning jamiyatda o‘z o‘rnini
topishiga ko‘maklashish, ularning ruhiyatini ya’ni psixologiyasini ijobiy tomonga
o‘zgartirish, yonidagilar bilan munosabatlarini yaxshilash, ertangi kunga qiziqishini va
ishonchini oshirish ijtimoiy ish xodimining asosiy vazifalar hisoblanadi. SHunday
ekan, biz imkoniyati cheklangan bolalarga ijtimoiy xizmatni ko‘rsatishda birinchi
navbatda ularning ruhiyatini sog‘lomlashtirishga va jonlantirishga e’tibor qaratishimiz
hamda psixologiyasini o‘zgartirib, yangi muhitga yangi o‘zgarishlarga tez moslashishi
uchun harakat qilishimiz lozim. Ruhiy xolatdan tashqi qiyofa va xatti-harakatga
nisbatan ham yaqqolroq dalolat beruvchi narsa, albatta, aytilayotgan gap-so‘z va uning
aytilish ohangidir. Bugungi kunda nogironlarning jismoniy fizologik kamchiliklarini
va bu vaziyatlar bilan bog‘liq o‘ziga xos o‘zgarishlarni bilish, bilan birgalikda ularning
ma’naviy olami, ruhiy holati, psixologiyasi, ichki kechinmalari, hissiyotlarida
kechadigan jarayonlarni chuqurroq o‘rganishni va ko‘proq tadqiq qilishni taqozo
qilayotganligi, kechiktirib bo‘lmas haqiqatdir. Jismoniy yoki aqliy nuqsonlari borligi
tufayli turmush faoliyati cheklanganligi munosabati bilan ijtimoiy yordam va
himoyaga muhtoj bo‘lgan shaxs nogiron hisoblanadi.
1. Nogironligi bo‘lgan bolalarning statistikasini yurituvchi, YAgona reestrni
tashkil etish.
2. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning ijtimoiy moslashuvi, ularning kamsitilishiga
yo‘l qo‘yilmasligini ta’minlash hamda oila, jamiyat va davlat bilan o‘zaro bog‘liqligini
kuchaytirish bo‘yicha, shu jumladan xorijiy davlatlar tajribasini hisobga olib, maxsus
ijtimoiy lavhalardan foydalangan holda olib boriladigan tushuntirish ishlarini olib
borish va jamiyatning nogironligi bo‘lgan shaxslarga nisbatan munosabatini
o‘zgartirish;
3. Nogronligi bo‘lgan bolalar to‘g‘risida aniq statistik ma’lumotning mavjudligi
ularni himoya qilish uchun ajratilayotgan mablag‘larni manzilli va samarali
sarflanishiga olib keladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
157
ISSN:3030-3613
Nogironligi bo‘lgan shaxslarga homiylik yoki xayriya ob’ekti emas balki, ularni
jamiyatga uyg‘unlashtirish, reabilitatsiya qilish, jamiyatdagi turli hil to‘siqlarni
bartaraf etish (nogironligi bo‘lgan shaxslarga nisbatan mulohaza va stereotiplar, ular
uchun moslashtirilgan transportlarning yo‘qligi, axborot olishning yo‘qligi, turar joy
va ijtimoiy ob’ektlarga kirishdagi noqulayliklar) nuqtai nazaridan yondashish ularning
o‘z-o‘zini baholashlarini oshish imkonini beradi va ularga tenghuquq hamda imkoniyat
uchun kuch ado etadi.Nogironligi bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimida
ijtimoiy ish amaliyotini tatbiq etish. Professional ijtimoiy xizmat tizimi yaratiladi.
Mavjud ijtimoiy xizmat turlari kengayadi. Ushbu xizmatlar ijtimoiy ish amaliyotining
keng tarqalgan zamonaviy texnologiyalari hisoblangan “keys-menejment” usuli
asosida amalga oshiriladi.Nogironligi bo‘lgan bolalar bilan qisqa muddatli chora-tadbir
ko‘rish emas, balki ularni va oila a’zolarini qiyin hyotiy vaziyatdan chiqarishga,
normal hayotga qaytishini ta’minlashga erishiladi. Nogironligi bo‘lgan bolalarning
institutsional muassasalarga tushishining oldi olinadi.Nogironligi bo‘lgan bolalarning
ota-onalari va oila a’zolari bilan muntazam ishlash, seminar-treninglar, davra-
suhbatlari, uchrashuvlar o‘tkazish. Bunday farzandlari bor ota-onalar o‘rtasida o‘zaro
ko‘mak berish guruhlarini tuzish. Nogironilgi bo‘lgan bolalarning ota-onlarining
bolani parvarish qilish va tarbiyalash, bunday bolalar uchun davlat tomonidan berilgan
huquq va imtiyozlardan xabardorligi oshiriladi. Psixologik qo’llab-quvvatlash
nogironligi bo’lgan shaxslarning hissiy salomatligini yaxshilash, o’ziga bo’lgan
ishonchini oshirish va ijtimoiy integratsiyani ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Psixologik yordamning bir nechta asosiy jihatlari mavjud: Psixologik yordam
shaxslarning hissiy holatini yaxshilashga yordam beradi. Bu esa ularning stress, qayg’u
va depressiya kabi salbiy his-tuyg’ular bilan kurashishiga yordam beradi. Psixologlar
va terapevtlar nogironligi bo’lgan shaxslarni ijtimoiy tarmoqlarga jalb qilish orqali
ularning izolyatsiyasini kamaytiradi. Ijtimoiy faoliyatlar orqali ular yangi do’stlar
orttirishlari va o’zlarini jamiyatda qiziqarli his qilishlari mumkin.Psixologik qo’llab-
quvvatlash shaxslarning o’zlarini anglashlariga yordam beradi. Bu jarayon orqali ular
o’z qobiliyatlarini, kuchli tomonlarini va imkoniyatlarini aniqlaydilar, bu esa o’ziga
bo’lgan ishonchni oshiradi. Shaxsiy muammolarni hal qilishda individual terapiya juda
foydali bo’lishi mumkin. Terapevt bilan ochiq muloqot qilish orqali nogironligi
bo’lgan shaxslar o’z his-tuyg’ularini ifoda etishlari va yangi strategiyalarni
o’rganishlari mumkin. Boshqa nogironligi bo’lgan shaxslar bilan birga guruh
terapiyasida qatnashish, ular o’rtasida o’zaro qo’llab-quvvatlash va tajriba almashishga
yordam beradi. Bu usul ijtimoiy aloqalarni rivojlantirish va yangi do’stliklarni
shakllantirishda samarali.Turli xil rag'batlantiruvchi dasturlar, masalan, sport yoki
san'at faoliyatlari orqali nogironligi bo’lgan shaxslar o’z qobiliyatlarini
rivojlantirishlari va hayotga qiziqishini oshirishlari mumkin. Bunday dasturlar orqali
ular o’zlarini muvaffaqiyatli his qilishlari va yangi ko’nikmalarni egallashlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
158
ISSN:3030-3613
mumkin.Ta'lim olish va kasbiy rivojlanish imkoniyatlari nogironligi bo’lgan
shaxslarning o’z-o’zini anglashlariga yordam beradi. Ular yangi bilimlarni egallab, o’z
qobiliyatlarini oshirishlari mumkin. Ijtimoiy tadbirlarda ishtirok etish, masalan,
volontyorlik yoki jamoaviy ishlar orqali nogironligi bo’lgan shaxslar jamiyatga
qo’shilishlari va ijtimoiy aloqalarini kengaytirishlari mumkin. Nogironligi bo’lgan
shaxslarni psixologik qo’llab-quvvatlash orqali hayotga bo’lgan qiziqishini oshirish,
ularning hissiy salomatligini yaxshilash va ijtimoiy integratsiyasini ta'minlashda
muhim ahamiyatga ega. Psixologik yordam, individual va guruh terapiyalari,
rag'batlantiruvchi dasturlar va ijtimoiy faoliyatlar bu jarayonda samarali vositalar
hisoblanadi. Bunday yondashuvlar nogironligi bo’lgan shaxslarning hayot sifatini
yaxshilashga yordam beradi va ularni jamiyatda faol ishtirok etishga rag'batlantiradi.
Foydalanilgan adabiyot va havolalar
1.
Komilov F. O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoya
qilishni institutsional takomillashtirish mavzusida yozilgan sotsiologiya fanlari
bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi Toshkent 2022-yil 3-bet
2.
Dyurkgeym E. Sennostnыe i realnыe sujdeniya / E. Dyurkgeym //
Sotsiologicheskie issledovaniya. 1991. No 2.
3.
4.Veber M. Osnovnыe sotsiologicheskie ponyatiya / M. Veber // Izbr.
proizvedeniya. M., 1990.
4.
Parsons T. Funksionalnaya teoriya izmereniya / T. Parsons // Amerikanskaya
sotsiologicheskaya mыsl. M.,1994.
5.
MirziyoevSH.M.Qonunustuvorligivainsonmanfaatlarinita’minlash–yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.-Toshkent:O‘zbekiston, 2017. – B.
25.
6.
Nazarov Q.Manaviy qadriyatlar va inson qadri.-Toshkent: Ma’naviyat, 2011 –
B. 10.
