T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
166
ISSN:3030-3613
O‘QUV JARAYONIDA SUN’IY INTELLEKT MODELLARIDAN
FOYDALANISH ASOSIDA ZAMONAVIY TA’LIMNI TASHKIL ETISH
Yaxyayev Sobir Jumakulovich
Qarshi davlat texnika universiteti
“Kompyuter tizimlarining dasturiy va
texnik ta’minoti” kafedrasi dotsenti, p.f.f.d
(PhD), dotsent,
Annotatsiya.
Bugungi kunda sun’iy intellekt texnologiyalari hayotimizning
barcha sohalariga, xususan, ta’lim tizimiga chuqur kirib kelmoqda. Ushbu maqolada
intellektual o‘qitish tizimlarining dasturiy arxitekturasi, ularning tarkibiy qismlari
hamda o‘quv jarayonida sun’iy intellekt modellaridan foydalanish imkoniyatlari
yoritiladi. Adaptiv ta’lim, katta til modellari (LLM) va mashinali o‘rganish
algoritmlarining o‘quvchilarga individual yondashuvni ta’minlashdagi roli misollar
orqali ko‘rsatib berilgan. Maqolada shuningdek, sun’iy intellekt asosidagi o‘quv
tizimlarini loyihalashda e’tibor berilishi lozim bo‘lgan dasturiy arxitektura
yondashuvlariga ham alohida to‘xtalingan.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, intellektual o‘qitish tizimi, dasturiy arxitektura,
adaptiv ta’lim, katta til modellari, mashinali o‘rganish, ta’lim texnologiyalari,
elektron ta’lim, raqamli pedagogika, ta’lim texnologiyalari.
Kirish.
Hozirgi zamon ta’limi rivojlanishining muhim yo‘nalishlaridan biri —
raqamlashtirish va ta’lim jarayonining elektron muhitga o‘tishidir. Bu jarayonda
intellektual o‘qitish tizimlari alohida o‘rin tutadi. Bunday tizimlar oddiy axborot
taqdim qilishdan tashqari, o‘quv jarayonini boshqarish, o‘quvchi faoliyatini tahlil
qilish va ta’lim resurslarini moslashtirish kabi funksiyalarni bajaradi. IOTlar sun’iy
intellekt elementlarisiz ham o‘zining foydalanuvchiga yo‘naltirilgan, moslashuvchan
va ko‘p darajali tuzilmalari bilan ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
XXI asrda ta’lim jarayonini raqamlashtirish, uni individuallashtirish va
samaradorligini oshirish dolzarb vazifalardan biridir. Bunda sun’iy intellekt
texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim sohasiga ham chuqur kirib keldi. An’anaviy
ta’lim vositalaridan farqli ravishda, sun’iy intellekt asosidagi tizimlar o‘quvchilarning
individual ehtiyojlariga moslashish, ularning bilim darajasini aniqlash, tahlil qilish va
samarali o‘quv strategiyalarini taklif qilish imkonini beradi.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida ta’lim
sohasida ham sezilarli o‘zgarishlar yuz bermoqda. An’anaviy dars uslublari o‘z o‘rnini
innovatsion, interaktiv va talabaning individual ehtiyojlariga moslashuvchan
tizimlarga bo‘shatmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari asosida ishlab
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
167
ISSN:3030-3613
chiqilgan intellektual o‘qitish tizimlari o‘quv jarayonini samaraliroq, foydalanuvchiga
yo‘naltirilgan va interaktiv qilishda muhim vositaga aylanmoqda.
Intellektual o‘qitish tizimlarining mohiyati va vazifalari.
Intellektual o‘qitish tizimi — bu foydalanuvchining ta’limiy ehtiyojlariga
moslashuvchan tarzda moslashadigan, interaktiv o‘qitish vositalari va o‘quv
materiallarini jamlagan axborot tizimidir. Ushbu tizimlar quyidagi imkoniyatlarga ega:
O‘quv resurslarini modul asosida tashkil etish;
Foydalanuvchining faoliyatini kuzatish va natijalarni saqlash;
O‘quv dasturlarini moslashtirish;
Avtomatik tahlil va hisobotlar shakllantirish (statistik tahlil asosida).
Bu kabi tizimlar faqat ma’lumot uzatish emas, balki o‘quvchini tushunish, unga
mos yo‘nalish berish va hatto o‘quv rejasini avtomatik tuzish imkoniga ega. IOTlar
foydalanuvchining kompyuter bilan muloqotini qulaylashtiradi, o‘qituvchiga metodik
yordam beradi va o‘quvchilarni o‘zlashtirish darajasiga ko‘ra yo‘naltiradi.
Dasturiy arxitekturaning asosiy tarkibiy qismlari.
Intellektual o‘qitish tizimining muvaffaqiyatli ishlashi uchun uning dasturiy
arxitekturasi mustahkam va aniq funksional modullarga bo‘lingan bo‘lishi lozim.
Quyida asosiy qismlar keltiriladi:
Foydalanuvchi interfeysi.
Interfeys foydalanuvchining tizim bilan muloqot
qilishini ta'minlaydi. Bu modul intuitiv va foydalanuvchiga qulay bo‘lishi zarur. Unda
quyidagi imkoniyatlar bo‘lishi kerak:
Kurslar va materiallarga tezkor kirish;
O‘zlashtirishni ko‘rsatuvchi grafiklar;
Faoliyatga oid statistik ko‘rsatkichlar.
Ma’lumotlar bazasi.
Tizimda barcha o‘quv resurslari, foydalanuvchi profillari,
baholar, va faoliyat yozuvlari maxsus ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Bunda relatsion
bazalar yoki faylga asoslangan tizimlar ishlatilishi mumkin.
Kurslarni boshqarish moduli. O‘qituvchi tomonidan kurslar tuziladi, yangilanadi
yoki moslashtiriladi. Har bir kurs bo‘limlarga bo‘linadi, unga topshiriqlar va testlar
biriktiriladi. Kurslar har bir foydalanuvchi uchun mos shaklda chiqariladi.
Monitoring va tahlil moduli.
Bu modul foydalanuvchining harakatlarini qayd
etadi: kirgan vaqti, bajarilgan topshiriqlar, o‘zlashtirish darajasi. Tizim o‘quvchi
faoliyatiga doir umumlashtirilgan hisobotlar yaratadi.
IOTlarning o‘quv jarayoniga joriy etilishi quyidagi ijobiy natijalarni beradi:
Moslashuvchan ta’lim
: Har bir o‘quvchiga o‘ziga xos o‘quv yo‘nalishini
tanlash imkonini beradi.
Tezkor tahlil
: O‘quvchilarning bilim holatini muntazam baholash va ularni
nazorat qilish osonlashadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
168
ISSN:3030-3613
Avtomatlashtirilgan boshqaruv
: O‘qituvchilar uchun o‘quv jarayonini
boshqarish, baholash va tahlil qilish jarayonlari soddalashadi.
Vaqt va resurs tejash
: An’anaviy usullarga nisbatan vaqt samaradorligi yuqori
bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasida raqamli ta’lim sohasida qilinayotgan islohotlar
doirasida IOTlar bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Xususan, “ZiyoNet” portali,
“Edu.uz” va boshqa elektron platformalar orqali o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun
qulay sharoitlar yaratilmoqda. Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida HEMIS, LMS,
Moodle, Google Classroom kabi tizimlar keng joriy etilmoqda.
Kelajakda IOTlarning quyidagi sohalarda rivojlanishi kutilmoqda:
mahalliylashtirilgan ta’lim resurslarini yaratish;
oflayn rejimda ishlaydigan platformalarni kengaytirish;
barcha fanlar kesimida yagona o‘quv arxitekturasini shakllantirish.
Xulosa.
Intellektual o‘qitish tizimlari zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas
bo‘lagiga aylanmoqda. Ularning dasturiy arxitekturasi to‘g‘ri loyihalangan va
foydalanuvchi ehtiyojlariga moslashtirilgan bo‘lsa, ta’lim sifatini oshirishga xizmat
qiladi. Bu tizimlar sun’iy intellektsiz ham, mavjud texnologiyalar yordamida, samarali
va funktsional ta’lim muhiti yaratish imkonini beradi. IOTlarning ta’lim tizimiga keng
joriy etilishi o‘quvchilarning bilim darajasini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi. Intellektual o‘qitish tizimlari va sun’iy intellekt modellarining uyg‘unlashuvi
ta’lim tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bunday tizimlar
o‘quvchilarning ehtiyojlariga individual yondashuvni ta’minlaydi, o‘rganishni
tezlashtiradi va o‘qituvchining ishini samarali tashkil qilishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi. (2023). Raqamli
ta’lim tizimini rivojlantirish dasturi.
2.
Moodie, G. (2020). Digital learning environments in higher education. Routledge.
3.
Savin-Baden, M., & Tombs, G. (2017). Understanding Learning in Virtual Worlds.
Springer.
4.
Tashkent University of Information Technologies. (2022). Elektron ta’lim platformalari
bo‘yicha uslubiy qo‘llanma.
5.
Юнусов И.И. (2021). Информационные технологии в образовании. Т.: Фан.
6.
Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson.
7.
Woolf, B. P. (2009). Building Intelligent Interactive Tutors. Morgan Kaufmann.
8.
Luckin, R., et al. (2016). Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education.
Pearson.
9.
Heffernan, N. T., & Heffernan, C. L. (2014). The ASSISTments Ecosystem. International
Journal of AI in Education.
10.
Zhang, J., et al. (2022). The Role of Large Language Models in Personalized Education.
arXiv preprint.
11.
Khosravi, H., et al. (2021). Explainable AI in Education: A Systematic Review.
Computers & Education.
